Gdzie pada ta liczba
Zapowiedź siedemdziesięciu lat pojawia się u Jeremiasza dwa razy i za każdym razem inaczej sformułowana. Pierwszy raz w wyroczni o najeździe.
I cała ta ziemia stanie się spustoszeniem i zdumieniem, a te narody będą służyć królowi Babilonu przez siedemdziesiąt lat.
Jr 25,11
Podmiotem jest tu służba narodów królowi Babilonu — nie długość pobytu na wygnaniu i nie czas leżenia świątyni w gruzach. Wcześniejsze wersety tego rozdziału zapowiadają samo przyjście najeźdźcy (Jr 25,8-9), a następny werset dodaje drugi punkt.
A gdy się dopełni siedemdziesiąt lat, ukarzę króla Babilonu i ten naród, mówi Pan, za ich nieprawość, oraz ziemię Chaldejczyków, i zamienię ją w wieczne spustoszenie.
Jr 25,12
Tutaj koniec siedemdziesięciu lat jest momentem ukarania Babilonu, a więc wydarzeniem po stronie imperium, nie po stronie Judy. Drugi raz liczba pada w liście do wygnańców i znów przesuwa akcent.
Tak bowiem mówi Pan: Gdy wypełni się dla Babilonu siedemdziesiąt lat, nawiedzę was i spełnię wobec was swoje dobre słowo, by was sprowadzić z powrotem na to miejsce.
Jr 29,10
Sformułowanie mówi o dopełnieniu się lat dla Babilonu i dopiero potem o powrocie. Już w samej księdze Jeremiasza mamy więc trzy nieco różne odniesienia: służba narodów, ukaranie Babilonu i powrót ludu.
Jak liczyły inne księgi
Kronikarz wiąże te lata z ziemią i jej szabatami.
A tych, którzy ocaleli od miecza, król uprowadził do Babilonu, tam byli niewolnikami jego i jego synów aż do panowania króla Persji; Żeby wypełniło się słowo Pana wypowiedziane przez usta Jeremiasza, dopóki ziemia nie odprawiła swoich szabatów. Dopóki bowiem ziemia leżała odłogiem, wypełniła szabaty, aż się wypełniło siedemdziesiąt lat.
2 Krn 36,20-21
Punktem odniesienia jest tu okres, w którym ziemia leżała odłogiem, a więc czas po zniszczeniu i wysiedleniu. Księga Ezdrasza z kolei wiąże wypełnienie z dekretem perskiego władcy.
W pierwszym roku Cyrusa, króla Persji – aby wypełniło się słowo Pana z ust Jeremiasza – Pan wzbudził ducha Cyrusa, króla Persji, tak że ogłosił ustnie po całym swoim królestwie, a także na piśmie, co następuje:
Ezd 1,1
Jeszcze inaczej mierzy je Zachariasz, prorokujący już po powrocie, gdy świątynia nie była odbudowana.
Wtedy Anioł Pana odpowiedział: Panie zastępów, jak długo jeszcze nie będziesz się litował nad Jerozolimą i nad miastami Judy, na które się gniewasz już siedemdziesiąt lat?
Za 1,12
W jego ustach siedemdziesiąt lat trwa nadal, mimo że dekret Cyrusa już zapadł. Punktem odniesienia jest gniew na Jerozolimę i miasta Judy, czyli stan zburzenia, a nie sytuacja polityczna wygnańców.
Te miejsca nie są sprzeczne, ale też nie dają się zsumować w jeden rachunek. Każde liczy od czegoś innego: od podporządkowania narodów, od zburzenia miasta, od wysiedlenia, od upadku Babilonu. W zależności od wybranego początku i końca ta sama liczba obejmuje inny odcinek historii. Pismo nie wskazuje, który wybór jest właściwy, i nie podaje daty w żadnym systemie rachuby.
Co zrobił z tym Daniel
Najciekawsze świadectwo dotyczy nie samej liczby, lecz sposobu jej odczytania. Daniel opisuje, że doszedł do niej przez lekturę.
W pierwszym roku jego królowania ja, Daniel, zrozumiałem dzięki księgom liczbę lat, o których doszło słowo Pana do proroka Jeremiasza, że miało się wypełnić spustoszenie Jerozolimy w siedemdziesiąt lat.
Dn 9,2
Jest to jedno z niewielu miejsc w Piśmie, gdzie prorok mówi, że coś zrozumiał z ksiąg innego proroka. Nie otrzymał tego w widzeniu ani przez głos; przeczytał i policzył. Warto zwrócić uwagę, co zrobił dalej.
I zwróciłem swoją twarz do Pana Boga, by szukać go modlitwą i błaganiem, w poście, worze i popiele. Modliłem się więc do Pana, mojego Boga, wyznawałem i mówiłem: Panie, Boże wielki i straszny, strzegący przymierza i miłosierdzia względem tych, którzy cię miłują i przestrzegają twoich przykazań; Zgrzeszyliśmy, dopuściliśmy się nieprawości, postępowaliśmy niegodziwie i zbuntowaliśmy się, odstępując od twoich przykazań i praw;
Dn 9,3-5
Reakcją na obliczenie nie jest ogłoszenie terminu, publiczna zapowiedź ani przygotowanie ludzi na konkretny dzień. Jest nią post i wyznanie winy — własnej i całego ludu, w pierwszej osobie liczby mnogiej. Człowiek, który jako jedyny w Piśmie wyliczył czas z proroctwa, użył wyniku do modlitwy, a nie do kalendarza.
To jest jedyny w Piśmie zapisany wzór postępowania z liczbą wziętą z proroctwa, więc warto go potraktować poważnie. Daniel nie zakłada, że rachunek zwalnia go z czegokolwiek ani że daje mu przewagę nad innymi. Traktuje go jako powód do przyznania się do winy, bo przyczyną odmierzanego czasu było przecież złamanie przymierza. Kolejność jest tu odwrotna niż w potocznym użyciu proroctw: najpierw rachunek sumienia, potem ewentualne wnioski o czasie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, od czego liczyć. Pismo podaje kilka możliwych punktów wyjścia i kilka możliwych zakończeń, ale nigdzie nie mówi, które z nich stanowią właściwą parę. Każde rozwiązanie wymaga założenia, którego tekst nie dostarcza.
Nie wiemy też, czy liczba jest ścisła, czy zaokrąglona. Siedemdziesiąt to w Piśmie liczba używana także w znaczeniu pełnego okresu i przy obecnym stanie tekstu nie da się rozstrzygnąć, czy Jeremiasz miał na myśli dokładny rachunek, czy miarę czasu wyczerpanego do końca.
Nie wiemy wreszcie, czy Zachariasz liczył inaczej niż Daniel, czy tylko mierzył inny odcinek. Obaj używają tej samej liczby w różnych momentach i żaden z nich nie komentuje wyliczenia drugiego. Kto chce z tego wyprowadzać rachuby dotyczące przyszłości, robi to na własną odpowiedzialność, a nie na podstawie tekstu.
Zobacz też: Świątynia (Bejt haMikdasz) · Post (com) — jedyny post nakazany przez Torę · Księga Ezdrasza · Zachariasz — znaczenie imienia · Daniel — znaczenie imienia · Jeremiasz — znaczenie imienia
