Wszyscy wcześniejsi prorocy mówili w kraju, w którym stała świątynia. Ezechiel i Daniel działają, gdy ten punkt odniesienia znika: pierwszy nad kanałem w Babilonii, drugi na dworze obcego króla. Zmienia się przez to nie treść posłania, ale niemal wszystko wokół niej — sposób liczenia czasu, miejsce modlitwy, obrazy, w jakich pokazana jest obecność Boga.
Nowy sposób liczenia lat
Ezechiel nie datuje według królów Judy, bo króla Judy już nie ma.
I stało się w trzydziestym roku, w czwartym miesiącu, piątego dnia tego miesiąca, gdy byłem wśród uprowadzonych nad rzeką Kebar, że otworzyły się niebiosa i miałem widzenie Boże. Piątego dnia tego miesiąca – był to piąty rok od uprowadzenia do niewoli króla Jojakina; Słowo Pana doszło wyraźnie do kapłana Ezechiela, syna Buziego, w ziemi Chaldejczyków nad rzeką Kebar, a była nad nim ręka Pana.
Ez 1,1-3
Rachuba idzie od uprowadzenia Jojakina. Data przestaje być informacją o dworze, a staje się informacją o katastrofie: liczy się lata od utraty. Miejsce podane jest równie konkretnie — ziemia Chaldejczyków, rzeka Kebar, i to tam, a nie w świątyni, doszło słowo.
I przyszedłem do pojmanych w Tel-Abib, którzy mieszkali nad rzeką Kebar, i usiadłem tam, gdzie oni mieszkali, pozostałem tam osłupiały wśród nich przez siedem dni.
Ez 3,15
Siedem dni osłupienia wśród osadzonych to nie ozdobnik biografii. To pokazanie, że prorok najpierw dzieli los słuchaczy, a dopiero potem do nich mówi.
Warto zauważyć, jak Ezechiel zaczyna. Nie od zadania i nie od zarzutu, lecz od widzenia tronu, który ma koła i porusza się w każdą stronę bez obracania. Dla ludzi przekonanych, że Bóg Izraela jest związany z jednym budynkiem w jednym mieście, obraz tronu zdolnego przybyć nad Babilonię był odpowiedzią na pytanie, które nie padło wprost, ale ciążyło nad wszystkim.
Świątynia, której nie ma
Najtrudniejsze pytanie wygnańców brzmiało: czy Bóg został w zburzonym mieście. Odpowiedź, którą Ezechiel przekazuje, przenosi punkt ciężkości.
Dlatego mów: Tak mówi Pan Bóg: Chociaż wygnałem ich daleko pomiędzy pogan i chociaż rozproszyłem ich po krajach, jednak przez krótki czas będę dla nich świątynią w krajach, do których przybędą.
Ez 11,16
Nie ma tu obietnicy, że budynek wróci od razu, ani zgody na to, żeby przestał być ważny. Jest stwierdzenie, że obecność, którą wiązano z jednym miejscem, sięga tam, gdzie znaleźli się wygnani. Moment, w którym wiadomość o upadku miasta wreszcie dociera, księga odnotowuje z datą.
I stało się w dwunastym roku naszego uprowadzenia, w dziesiątym miesiącu, piątego dnia tego miesiąca, że przyszedł do mnie jeden zbieg z Jerozolimy, mówiąc: Zdobyto miasto. A ręka Pana była nade mną wieczorem, zanim przyszedł ten zbieg, i otworzyła moje usta, aż ten przyszedł do mnie rano. Otworzyła moje usta i nie byłem już niemy.
Ez 33,21-22
Modlitwa zwrócona ku miejscu, którego nie ma
Księga Daniela zaczyna się od sceny, która to wszystko tłumaczy: naczynia ze świątyni trafiają do skarbca obcego boga.
I Pan wydał w jego rękę Joakima, króla Judy, oraz część naczyń domu Bożego, a on je zabrał do ziemi Szinear, do domu swego boga, i wniósł te naczynia do skarbca swego boga.
Dn 1,2
Mimo to Daniel modli się dalej w tę samą stronę.
A gdy Daniel dowiedział się, że zostało podane na piśmie, wszedł do swego domu; a otwierając okna w swoim pokoju w stronę Jerozolimy, trzy razy dziennie klękał na kolanach, modlił się i chwalił swego Boga, jak to czynił przedtem.
Dn 6,10
Gest jest wymowny właśnie dlatego, że kierunek prowadzi ku ruinie. Modlitwa nie czeka na odbudowę, ale też nie udaje, że Jerozolima przestała być punktem odniesienia. Tam, gdzie nie ma kultu, zostaje czytanie — Daniel podaje wprost, skąd wziął treść swojej prośby.
W pierwszym roku Dariusza, syna Aswerusa, z rodu Medów, który był ustanowiony królem nad królestwem Chaldejczyków; W pierwszym roku jego królowania ja, Daniel, zrozumiałem dzięki księgom liczbę lat, o których doszło słowo Pana do proroka Jeremiasza, że miało się wypełnić spustoszenie Jerozolimy w siedemdziesiąt lat.
Dn 9,1-2
Prorok czyta proroka i z lektury wyciąga wniosek o czasie. To jeden z niewielu tak jasnych opisów tego, jak wygnańcy korzystali ze spisanego już słowa. Zwoje, nie ołtarz, są tu narzędziem rozeznania — i właśnie ta zmiana zostanie na stałe.
Dwie odpowiedzi na to samo
Psalm 137 zapisuje reakcję, której nie da się nazwać budującą, a która jest w Piśmie.
Nad rzekami Babilonu, tam siedzieliśmy i płakaliśmy, wspominając Syjon.
Ps 137,1
Jakże możemy śpiewać pieśń Pana na obcej ziemi?
Ps 137,4
Jeremiasz w liście do wygnańców odpowiada na to samo pytanie inaczej.
Tak mówi Pan zastępów, Bóg Izraela, do wszystkich wygnańców, których uprowadziłem z Jerozolimy do Babilonu: Budujcie domy i mieszkajcie w nich; zakładajcie ogrody i spożywajcie ich owoce; Pojmujcie żony i płodźcie synów i córki; wybierajcie żony dla waszych synów i wydawajcie swoje córki za mąż, aby rodziły synów i córki. Rozmnażajcie się tam i niech was nie ubywa.
Jr 29,4-6
Nie ma tu wezwania do asymilacji ani do buntu. Jest polecenie normalnego życia w miejscu, którego się nie wybrało, przez czas, który sam Jeremiasz określa dalej jako ograniczony.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, od czego liczony jest trzydziesty rok z pierwszego zdania Ezechiela. Tekst podaje tę liczbę bez punktu wyjścia, a proponowane rozwiązania — wiek proroka, rachuba jubileuszowa, inna era — to domysły, nie dane. Nie wiemy, jak wyglądało codzienne życie religijne wygnańców: Pismo pokazuje pojedyncze sceny, nie opisuje instytucji. Nie wiemy, gdzie leżało Tel-Abib ani jak liczna była tamtejsza grupa. Nie wiemy też, jak wyglądała droga od słowa wypowiedzianego do zwoju, który mamy — księgi mówią, czyje to widzenia, a nie kto trzymał pióro.
Zobacz też: Świątynia (Bejt haMikdasz) · Ołtarz (mizbeach) — nazwa od czynności, nie od kształtu · Księga Daniela · Ezechiel · Daniel — znaczenie imienia · Jeremiasz — znaczenie imienia
