Niniwa była stolicą Asyrii, najpotężniejszego państwa Bliskiego Wschodu w VIII i VII wieku p.n.e. Jej ruiny leżą na wschodnim brzegu Tygrysu, naprzeciw dzisiejszego Mosulu w północnym Iraku. W Biblii to miasto, do którego Jahwe (PAN) posłał proroka Jonasza, i miasto, którego koniec zapowiedzieli Nahum i Sofoniasz. Zdobyli je Medowie i Babilończycy w 612 roku p.n.e.
W skrócie
- Położenie: wschodni brzeg Tygrysu przy ujściu rzeki Chosr, dziś w granicach Mosulu; rdzeń miasta tworzą dwa wzgórza ruin, Kujundżik i Nebi Junus.
- Nazwa: hebr. Ninewe (נִינְוֵה, Strong H5210), asyr. Ninua; w Nowym Testamencie pojawiają się Niniwici, gr. Nineuitai (Strong G3536).
- W Biblii: 19 wersetów w UBG. W Starym Testamencie 16 (Jonasz 8, Nahum 3, Rodzaju 2, po jednym w 2 Królewskiej, Izajaszu i Sofoniaszu), w tekście hebrajskim 17 wystąpień nazwy, bo w Jon 3,3 pada ona dwa razy. W Nowym Testamencie 3 wersety (Mateusz 1, Łukasz 2).
- Najważniejsze wydarzenia: założenie miasta w tablicy narodów, misja Jonasza i pokuta mieszkańców, powrót Sennacheryba spod Jerozolimy i jego śmierć, wyroki Nahuma i Sofoniasza, słowa Jeszui (Jezusa) o ludziach z Niniwy.
- Okres: osada dużo starsza od imperium; stolica Asyrii od ok. 704 r. p.n.e. do upadku w 612 r. p.n.e.
Nazwa i jej znaczenie
Hebrajskie Ninewe oddaje nazwę, którą znamy z inskrypcji samych Asyryjczyków: Ninua (także Ninuwa). Królowie wpisywali ją w teksty budowlane znalezione na miejscu, więc identyfikacja ruin nie budzi wątpliwości. Pochodzenie nazwy pozostaje natomiast nieznane. Jest starsza niż asyryjska stolica i badacze nie zgadzają się nawet, z jakiego języka pochodzi.
W piśmie klinowym nazwę miasta zapisywano znakiem złożonym, w którego wnętrzu mieści się znak ryby. Kusi, by połączyć to z rybą z Księgi Jonasza, ale to przypadkowa zbieżność, a nie etymologia. Tekst biblijny niczego takiego nie sugeruje.
Gdzie leży Niniwa?
Stanowisko leży na lewym, wschodnim brzegu Tygrysu, tam gdzie do rzeki uchodzi niewielka Chosr. Po przeciwnej stronie wyrosło później miasto Mosul, które dziś obejmuje ruiny swoją zabudową. To serce dawnej Asyrii. W dół rzeki leżą dwie starsze stolice: ok. 30 km na południe od Mosulu Kalach, dziś Nimrud, a jeszcze dalej Aszur.
Z tego zakątka Mezopotamii asyryjskie wojska wyruszały na zachód, ku Syrii, Izraelowi i Judzie. Miasto zaznaczono na mapach biblijnych serwisu.
Niniwa w historii biblijnej
Początki: tablica narodów
Pierwsza wzmianka pojawia się w wykazie ludów po potopie, zaraz po opisie Nimroda i jego miast w ziemi Szinear (Rodzaju 10):
Z tej ziemi wyszedł Assur i zbudował Niniwę i miasto Rechobot, i Kalach. Także wielkie miasto Resan pomiędzy Niniwą i Kalach.
Rdz 10,11-12 (UBG)
Hebrajskie zdanie da się odczytać na dwa sposoby. Podmiotem może być Assur, syn Sema i praojciec Asyryjczyków (Rdz 10,22), albo sam Nimrod, który z Szinearu wyszedł do Assuru. Za drugim odczytaniem przemawia Micheasz, który nazywa Asyrię ziemią Nimroda (Mi 5,6). Oba przekłady mają zwolenników, a tekst nie rozstrzyga sporu.
VIII wiek p.n.e.: Jonasz
Prorok Jonasz, syn Amittaja z Gat-ha-Chefer, działał w królestwie północnym za Jeroboama II i zapowiedział mu odzyskanie granic Izraela (2 Krl 14,25). O tym, dlaczego to tło zmienia lekturę jego księgi, pisze artykuł Jonasz przed Niniwą — nadworny prorok Jeroboama II. Jahwe posyła go do Niniwy, „tego wielkiego miasta”, stolicy mocarstwa, które zagrażało Izraelowi. Jonasz ucieka statkiem z Jafy w przeciwnym kierunku, do Tarszisz (Jonasza 1).
Za drugim razem idzie. Miasto opisane jest jako bardzo wielkie, „na trzy dni drogi” (Jon 3,3), a wezwanie proroka mieści się w pięciu hebrajskich słowach:
Jonasz zaczął chodzić po mieście, ile mógł przejść w jeden dzień, i wołał: Po czterdziestu dniach Niniwa zostanie zburzona. I mieszkańcy Niniwy uwierzyli Bogu, ogłosili post i oblekli się w wory, od największego z nich aż do najmniejszego. Doszła bowiem ta sprawa do króla Niniwy i powstał z tronu, i zdjął z siebie płaszcz, po czym oblekł się w wór i siedział w popiele.
Jon 3,4-6 (UBG)
Król wydaje dekret o poście, który obejmuje nawet bydło, i wzywa, by każdy odwrócił się od złej drogi i od grabieży (Jon 3,7-8). Bóg widzi ich czyny i odstępuje od zapowiedzianej kary (Jon 3,10; Jonasza 3). Jonasz jest wściekły. Mówi wprost, że uciekł, bo wiedział, że Bóg jest „Bogiem łaskawym i litościwym, nieskorym do gniewu” (Jon 4,2). Księga kończy się pytaniem, na które prorok nie odpowiada (Jonasza 4):
Wtedy Pan mu powiedział: Żałujesz tej tykwy, przy której nie pracowałeś ani nie dałeś jej wzrostu; wyrosła w jedną noc i w jedną noc uschła; A ja miałbym nie żałować Niniwy, tego wielkiego miasta, w którym jest więcej niż sto dwadzieścia tysięcy ludzi, którzy nie umieją rozróżnić swej prawej ręki od lewej, a także wiele bydła?
Jon 4,10-11 (UBG)
Serwis omawia tę rozmowę osobno w tekście Dlaczego Bóg zganił Jonasza za gniew o ocalenie Niniwy?
Asyria wobec Izraela i Judy
Kilkadziesiąt lat po Jonaszu Asyria zdobyła Samarię, a mieszkańców północnego królestwa przesiedliła (2 Krl 17,6). Izajasz nazywa Asyryjczyka narzędziem sądu, „rózga mego gniewu” (Iz 10,5). W 701 r. p.n.e. Sennacheryb, który uczynił Niniwę swoją stolicą, wyruszył na Judę za króla Ezechiasza i zdobył jej warowne miasta (2 Krl 18,13). Jerozolima ocalała. Po nocy, w której zginęło asyryjskie wojsko, król, jak mówi tekst, „Wrócił i zamieszkał w Niniwie” (2 Krl 19,36; 2 Królewska 19). Przebieg tej kampanii w zestawieniu z asyryjskimi źródłami opisuje artykuł Izajasz, Sennacheryb i noc pod Jerozolimą.
Ta sama relacja kończy się śmiercią Sennacheryba w świątyni boga Nisroka. Zabili go synowie, Adramelek i Sareser, a władzę przejął Asarchaddon (2 Krl 19,37). Asyryjski list odkryty w Niniwie również mówi o spisku i zabójstwie króla z ręki syna. Więcej w tekstach Adramelek i śmierć Sennacheryba w liście asyryjskim oraz Asarhaddon — następca Sennacheryba.
Niniwa w proroctwach
Zapowiedź Jonasza nie spełniła się, bo spełnić się nie musiała. Była wyrokiem warunkowym, takim, o jakim Jahwe mówi przez Jeremiasza: gdy naród odwróci się od zła, Bóg odstąpi od kary (Jr 18,7-8). Tę zasadę na przykładzie Niniwy tłumaczy lekcja o proroctwie warunkowym.
Sto lat później ton jest inny. Księga Nahuma zaczyna się od słów „Brzemię Niniwy” (Na 1,1) i do końca nie zawiera wezwania do nawrócenia. Nahum nazywa stolicę Asyrii wprost: „Biada krwawemu miastu!” (Na 3,1). Wspomina, że Asyryjczycy sami zdobyli egipskie „ludne miasto No” (Na 3,8), czyli Teby, co stało się w 663 r. p.n.e. (No-Amon — upadek Teb). Księga powstała więc po tej dacie. W rozdziale drugim prorok opisuje oblężenie: „Bramy przy rzekach otworzą się i pałac się rozpłynie” (Na 2,6; Nahuma 2), a na końcu pyta: „Zburzona jest Niniwa, któż będzie jej żałował?” (Na 3,7). Zestawienie z Jonaszem przeprowadza tekst Nahum — Niniwa sto lat po Jonaszu.
Prorok Sofoniasz, działający za króla Jozjasza (So 1,1), mówi o tym samym krócej:
Wyciągnie bowiem swoją rękę na północ i wytraci Asyrię; zamieni Niniwę w spustoszenie i suchy obszar jak pustynię. I będą się w niej wylegiwać trzody, wszelkie zwierzęta narodów; i pelikan, i bąk na głowicach jej kolumn będą nocować, ich głos będzie słychać w oknach, jej filary spustoszą, gdyż zerwą cedrowe obicie. Takie będzie to wesołe miasto, które mieszkało bezpiecznie i mówiło w swoim sercu: Ja jestem i oprócz mnie nie ma innego. Jakże stało się spustoszeniem, legowiskiem zwierząt! Każdy, kto będzie przechodził obok niego, zaświśnie i machnie ręką.
So 2,13-15 (UBG)
Miasto, które mówiło o sobie „Ja jestem i oprócz mnie nie ma innego” (So 2,15), przestało istnieć jako stolica w 612 r. p.n.e. Babilońska tabliczka BM 21901, niezależna od Biblii, relacjonuje rok po roku wojnę Nabopolassara i Medów: w 614 r. p.n.e. padł Aszur, dwa lata później po kilkumiesięcznym oblężeniu Niniwa, a resztki państwa upadły w Charanie. Kronika nie wspomina o prorokach ani o Bogu Izraela. Pokazuje tylko, że wydarzenie zaszło naprawdę (Kronika upadku Niniwy).
Niniwa w Nowym Testamencie
Gdy uczeni w Piśmie i faryzeusze żądają znaku, Jeszua odpowiada, że dostaną tylko znak proroka Jonasza. W Ewangelii Mateusza ten znak to „trzy dni i trzy noce” w sercu ziemi (Mt 12,40), a o tym, jak różnie liczy się te dni, pisze artykuł W jaki dzień umarł Jeszua? Zaraz potem pada zdanie o samym mieście (Mateusza 12):
Ludzie z Niniwy staną na sądzie z tym pokoleniem i potępią je, ponieważ pokutowali wskutek głoszenia Jonasza, a oto tu ktoś więcej niż Jonasz.
Mt 12,41 (UBG)
Łukasz dodaje: „Jak bowiem Jonasz był znakiem dla mieszkańców Niniwy, tak będzie i Syn Człowieczy dla tego pokolenia” (Łk 11,30; Łukasza 11). Pogańskie miasto, które uwierzyło niechętnemu prorokowi, staje się wyrzutem dla słuchaczy, którzy mają przed sobą kogoś większego niż Jonasz. Czas przyszły jest tu ważny: Niniwici „staną na sądzie”, a więc po zmartwychwstaniu. Nie czekają nigdzie świadomi, tylko śpią w prochu, jak cała reszta zmarłych (zob. co mówi Biblia o stanie po śmierci).
Archeologia
Dwa wzgórza ruin otaczał mur długości ok. 12 km z piętnastoma bramami, zamykający teren rzędu 750 hektarów. Na Kujundżiku stał pałac Sennacheryba, który król nazwał pałacem bez rywala. Na Nebi Junus stało do 2014 roku sanktuarium noszące imię Jonasza. Miejscowa tradycja umieszcza tam jego grób, ale Pismo nie mówi, gdzie prorok umarł.
Wykopaliska ruszyły w latach czterdziestych XIX wieku. Paul-Émile Botta kopał tu krótko i przeniósł się do Chorsabadu, a Austen Henry Layard, który najpierw wziął Nimrud za Niniwę, odsłonił w latach 1846–1847 pałac Sennacheryba. Ściany jednej z jego sal pokrywał cykl płaskorzeźb przedstawiający zdobycie judzkiego Lakisz w 701 r. p.n.e. W pałacach Sennacheryba i Aszurbanipala znaleziono też tabliczki królewskiej biblioteki. Dziś w British Museum liczy się je na ponad 30 000 tabliczek i fragmentów. Pożar z 612 r. p.n.e. wypalił glinę i w ten sposób ją utrwalił. W 1872 roku George Smith odczytał wśród nich opowieść o potopie z Eposu o Gilgameszu. Z Niniwy pochodzi też Pryzma Taylora, zapis kampanii Sennacheryba przeciw Judzie spisany ręką zwycięzcy.
Miasto tej wielkości potrzebowało wody. Sennacheryb doprowadził ją kanałami z gór na północy, a w Jerwan przerzucił koryto ponad doliną po kamiennym akwedukcie. Po 2014 roku stanowisko ucierpiało od zniszczeń dokonanych przez tzw. Państwo Islamskie. W 2017 roku w tunelach wykopanych pod Nebi Junus archeolodzy natrafili na nieznany wcześniej pałac Sennacheryba, przebudowany przez Asarhaddona. Po 612 r. p.n.e. na terenie miasta żyło już tylko skromne osadnictwo. Grecki oddział, z którym ok. 400 r. p.n.e. szedł Ksenofont, minął opuszczone mury, nie wiedząc, czyje są.
Szczegóły opisują artykuły serwisu:
- Niniwa — miasto Jonasza
- Layard, Botta i George Smith — jak Asyria wróciła z niebytu
- Reliefy z Lakisz w pałacu Niniwy
- Biblioteka Aszurbanipala w Niniwie
- Epos o Gilgameszu a biblijny potop
- Pryzma Sennacheryba
- Akwedukt w Jerwan — jak nawodniono Niniwę
Czego nie wiemy
- Kim był władca nazwany królem Niniwy. Księga Jonasza go nie nazywa, a asyryjskie inskrypcje nie wspominają o pokucie władcy. Część badaczy łączy misję proroka z panowaniem Aszur-dana III, gdy kraj nawiedziła zaraza i zaćmienie Słońca z 763 r. p.n.e. (lista eponimów i zaćmienie). To hipoteza, nie ustalenie.
- Dlaczego król Niniwy, skoro w VIII wieku stolicą był Kalach. Niniwa była wtedy jednym z głównych miast królestwa, ale dworem stała się dopiero za Sennacheryba. Tytuł może oddawać perspektywę narratora albo odnosić się do miasta jako symbolu całej Asyrii. Sprawa pozostaje otwarta.
- Co znaczy „trzy dni drogi”. Mur Niniwy da się obejść w kilka godzin. Wyrażenie bywa rozumiane jako cały okręg z sąsiednimi ośrodkami, jako czas potrzebny na głoszenie po całym mieście albo jako idiom. Żadne odczytanie nie jest pewne.
- Kiedy dokładnie pisał Nahum. Jego księga powstała po 663 r. p.n.e., ale czy przed 612 r., czy po nim, badacze rozstrzygają różnie, na podstawie języka i budowy tekstu.
- Jak upadły mury. „Bramy przy rzekach” łączy się z przekazem Diodora Sycylijskiego (I w. p.n.e.) o wylewie, który podmył mury. To późna tradycja literacka, której nie potwierdza żadne źródło z epoki.
