Jeśli sprawdzianem proroka jest to, czy jego słowo się spełnia, to co zrobić z zapowiedzią, która się nie spełniła — a Pismo mimo to traktuje jej autora jako prawdziwego proroka? Najgłośniejszy taki przypadek to Jonasz. Odpowiedź jest w Piśmie podana wprost i porządkuje ogromną część materiału prorockiego.
Czterdzieści dni, których nie było
Jonasz zaczął chodzić po mieście, ile mógł przejść w jeden dzień, i wołał: Po czterdziestu dniach Niniwa zostanie zburzona.
Jon 3,4
W tej zapowiedzi nie ma żadnego „jeśli”. Jest termin i jest wyrok. A jednak:
I Bóg widział ich czyny, że odwrócili się od swojej złej drogi, i Bóg pożałował tego nieszczęścia, które zapowiedział im czynić, a nie uczynił.
Jon 3,10
Miasto uwierzyło Bogu, ogłosiło post i oblekło się w wory, od największego do najmniejszego (Jon 3,5) — i zapowiedziane nieszczęście nie nadeszło. Jonasz doskonale rozumie, że to nie był wypadek przy pracy, lecz charakter Boga, który znał od początku:
Ale Jonaszowi bardzo się to nie podobało i rozgniewał się. I modlił się do Pana, mówiąc: Proszę, Panie, czy tego nie mówiłem, gdy jeszcze byłem w swojej ziemi? Dlatego zaraz uciekłem do Tarszisz, gdyż wiedziałem, że ty jesteś Bogiem łaskawym i litościwym, nieskorym do gniewu i pełnym wielkiego miłosierdzia, który żałuje nieszczęścia.
Jon 4,1-2
Prorok gniewa się nie dlatego, że się pomylił, tylko dlatego, że Bóg zrobił dokładnie to, czego Jonasz się po Nim spodziewał.
Reguła podana wprost
Jeremiasz zapisuje zasadę, która całą sprawę porządkuje — i działa ona w obie strony:
Gdy raz ogłoszę przeciwko narodowi i przeciwko królestwu, że je wykorzenię, wywrócę i zniszczę; A jednak ten naród, przeciw któremu mówiłem, odwróci się od swojego zła, będę żałował nieszczęścia, które zamierzam na niego zesłać.
Jr 18,7-8
Gdy innym razem ogłoszę o narodzie i o królestwie, że je zbuduję i zasadzę; Jeśli jednak uczyni to, co złe w moich oczach i nie usłucha mego głosu, ja będę żałował tego dobrodziejstwa, jakim obiecałem je obdarzyć.
Jr 18,9-10
To jedna z ważniejszych informacji w całym kursie. Duża część zapowiedzi prorockich to ostrzeżenia i obietnice o charakterze warunkowym, nawet jeśli warunek nie został wypowiedziany w samym zdaniu. Ezechiel stosuje tę regułę do pojedynczego człowieka: bezbożny, który zawróci i naprawi krzywdę, będzie żył (Ez 33,13-15). Zapowiedź śmierci Ezechiasza została odwołana po jego modlitwie, zanim prorok zdążył wyjść z dziedzińca (2 Krl 20,1-6). Podobnie stało się po wstawiennictwie Mojżesza (Wj 32,14) i po prośbie Amosa (Am 7,3). Joel wzywa więc do zawrócenia i dodaje ostrożne „któż wie” — bez gwarancji, ale z realną nadzieją (Jl 2,13-14).
Trudność, której nie zamykamy
W tym miejscu pojawia się poważny zarzut. Dwa teksty mówią coś pozornie przeciwnego:
Bóg nie jest człowiekiem, aby miał kłamać, ani synem człowieczym, żeby miał żałować. Czy on powie coś, a tego nie uczyni? Czy wypowie, a nie spełni?
Lb 23,19
Ponadto Mocarz Izraela nie kłamie i nie będzie żałować, gdyż nie jest człowiekiem, aby miał żałować.
1 Sm 15,29
Jak to pogodzić z Niniwą? Odpowiedzi są dwie i obie mają w Piśmie oparcie. Pierwsza mówi, że to język ludzki: Bóg nie zmienia zamiaru, zmienia się człowiek, a reagowanie na skruchę było Bożą stałą zasadą od początku — wtedy „żałował” opisuje zmianę relacji, nie planu. Druga zwraca uwagę, że oba przytoczone zdania dotyczą czegoś węższego: tego, że Bóg nie kłamie i nie wycofuje się z przysięgi, a nie każdej zapowiedzi w ogóle — wtedy realna zmiana biegu wydarzeń jest właśnie tym, co Bóg sam zadeklarował u Jeremiasza. Ten kurs nie rozstrzyga, która odpowiedź jest trafniejsza, bo tekst nie daje narzędzia do rozstrzygnięcia. Rozstrzygalne jest natomiast to, co z obu wynika praktycznie: ostrzeżenie prorockie jest wezwaniem, a nie prognozą pogody, i wolno na nie odpowiedzieć.
Do przemyślenia
- Czy czytałeś kiedyś zapowiedź sądu jako informację o cudzej przyszłości zamiast jako wezwanie do siebie?
- Co znaczy dla ciebie, że reguła z Jeremiasza działa w obie strony?
- Która z dwóch odpowiedzi na zarzut z Lb 23,19 wydaje ci się mocniejsza — i czy potrafisz uczciwie wskazać jej słabość?
Zobacz też: Post (com) — jedyny post nakazany przez Torę · Jonasz · Ezechiel · Jeremiasz — znaczenie imienia · Joel — znaczenie imienia
