Większość nieporozumień wokół proroctw nie bierze się ze złej woli, tylko z pomylenia gatunku. Tekst poetycki czytany jak protokół policyjny da wynik absurdalny — i odwrotnie. Pismo samo mówi, jakiego rejestru używa:
Mówiłem przez proroków, mnożyłem widzenia i przez proroków podawałem przypowieści.
Oz 12,10
To zdanie zwalnia nas z obowiązku traktowania każdego obrazu dosłownie, a zarazem zabrania traktowania go dowolnie. Przypowieść ma jedno zamierzone znaczenie, tylko nie leży ono na wierzchu.
Dwa tryby mówienia
I powiedział do nich: Słuchajcie teraz moich słów: Jeśli będzie wśród was prorok, ja, Pan, objawię mu się w widzeniu, będę mówił do niego we śnie. Lecz nie tak jest z moim sługą Mojżeszem, który jest wierny w całym moim domu. Z ust do ust mówię do niego, jawnie, a nie w zagadkach; on ogląda postać Pana. Dlaczego nie baliście się mówić źle przeciwko memu słudze Mojżeszowi?
Lb 12,6-8
Tekst rozróżnia mowę, którą Bóg opisuje słowami „z ust do ust mówię do niego, jawnie, a nie w zagadkach” — taką dostał Mojżesz — oraz widzenie i sen, tryb obrazowy, właściwy prorokom. Wniosek praktyczny: przepisy Tory czytamy inaczej niż wizję Ezechiela, bo Bóg inaczej je podał. Domaganie się od wizji precyzji kodeksu jest żądaniem, którego tekst nigdy nie obiecał spełnić.
Gdy Pismo samo podaje klucz
Najważniejsza zasada tej lekcji brzmi: symbol tłumaczy ten, kto go nadał. Ezechiel dostaje polecenie:
Synu człowieczy, zadaj zagadkę i opowiedz domowi Izraela przypowieść; I powiedz: Tak mówi Pan Bóg: Wielki orzeł o wielkich i długich skrzydłach, pełen pstrego pierza, przyleciał nad Liban i wziął wierzchołek cedru.
Ez 17,2-3
Orzeł, cedr, wierzchołek — obraz jest sam w sobie nieprzenikniony. Ale ten sam rozdział rozwiązuje zagadkę wprost: chodzi o króla Babilonu, który przybył do Jerozolimy i uprowadził jej króla oraz książąt (Ez 17,11-12). Ten wzorzec powtarza się w całym Piśmie:
Ten baran, którego widziałeś, o dwóch rogach, to są królowie Medów i Persów. A ten kosmaty kozioł to król Grecji, a ten wielki róg między jego oczami to pierwszy król.
Dn 8,20-21
Tajemnica siedmiu gwiazd, które widziałeś w mojej prawej ręce i siedmiu złotych świeczników jest taka: siedem gwiazd to aniołowie siedmiu kościołów, a siedem świeczników, które widziałeś, to siedem kościołów.
Ap 1,20
Cztery wielkie bestie to czterej królowie (Dn 7,17), a wody, nad którymi siedzi nierządnica, to ludy, tłumy, narody i języki (Ap 17,15). Reguła jest więc prosta i bardzo ograniczająca: tam, gdzie tekst podaje znaczenie, przyjmujemy je. Tam, gdzie nie podaje, nasza propozycja pozostaje propozycją — i tak trzeba ją nazywać, także wtedy, gdy wydaje się oczywista.
Obraz, który nie jest szyfrem
Nie każdy obraz coś koduje. Gdy Izajasz pisze, że góry będą śpiewać, a drzewa klaskać w dłonie (Iz 55,12), nikt nie szuka klucza — to poezja radości. Gdy psalm opisuje dym z nozdrzy Boga i ogień z Jego ust (Ps 18,7-8), mamy język teofanii, którym Biblia opisuje Boże wkroczenie w historię. Ten sam rejestr wraca w zapowiedziach dnia Pańskiego: słońce zamienione w ciemność, księżyc w krew (Jl 2,30-31). Czy takie zwroty opisują zjawiska astronomiczne, czy przewrót i sąd nad potęgami — o to komentatorzy spierają się od stuleci i tutaj tego nie rozstrzygniemy. Uczciwiej jest wiedzieć, że alternatywa istnieje, niż wybrać jedną odpowiedź i podać ją jako oczywistą.
Osobna sprawa to tak zwana zasada dzień–rok, czyli przeliczanie prorockich „dni” na lata. Bywa stosowana, bywa odrzucana, a od jej przyjęcia lub odrzucenia zależą całe systemy interpretacji. To założenie interpretatora, nie zdanie tekstu — i tak należy je przedstawiać.
Warto też pamiętać, po co w ogóle obraz. Jeszua mówił do tłumów w przypowieściach, a Mateusz wiąże to z zapowiedzią o rzeczach ukrytych od założenia świata (Mt 13,34-35). Zasłona nie jest złośliwością:
Chwałą Boga jest sprawę taić, ale chwałą królów – dociekać sprawy.
Prz 25,2
Ukrycie jest zaproszeniem do szukania — ale szukania w tekście, nie obok niego.
Do przemyślenia
- Który symbol prorocki uważałeś za oczywisty — i czy Pismo rzeczywiście go tłumaczy?
- Jak rozpoznajesz, że czytasz poezję, a nie opis zdarzenia?
- Co byś stracił, gdybyś swoje interpretacje zaczął nazywać „propozycją” zamiast „znaczeniem”?
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Zasłona (parochet) — granica, której nie wolno było przekroczyć · Ezechiel · Izajasz · Mojżesz — znaczenie imienia · Mateusz — znaczenie imienia
