Żaden inny wątek prorocki nie ma tak długiego łuku. Zapowiedź rozproszenia pada w Torze, zanim Izrael wszedł do ziemi, a zapowiedź powrotu — w tym samym bloku tekstu co zapowiedź wygnania. To także wątek, przy którym najłatwiej przeskoczyć z Pisma do bieżących wiadomości, więc od razu granica: opisujemy, co mówi tekst, i nie utożsamiamy tych zapowiedzi z żadnym konkretnym wydarzeniem politycznym.
Ostrzeżenie wpisane w przymierze
I Pan rozproszy cię wśród wszystkich narodów, od jednego krańca ziemi aż do drugiego; tam będziesz służył innym bogom, których nie znałeś ani ty, ani twoi ojcowie – nawet drewnu i kamieniowi. A wśród tych narodów nie zaznasz wytchnienia ani stopa twojej nogi nie odpocznie. A Pan da ci tam lękliwe serce, wyczerpane oczy i smutek duszy.
Pwt 28,64-65
Księga Kapłańska mówi to samo krócej: rozproszę was między narodami, wasza ziemia będzie spustoszona, a miasta zburzone (Kpł 26,33). Zwróć uwagę na gatunek. To nie jest przewidywanie, tylko klauzula przymierza — sankcja zapisana z góry na wypadek złamania warunków. Zmienia to sposób czytania: rozproszenie jest tu skutkiem decyzji, a nie ślepym losem.
Powrót zapisany razem z wygnaniem
W tym samym miejscu, kilkanaście wersetów dalej, pojawia się druga część: gdy zawrócą i posłuchają, Bóg zgromadzi ich ze wszystkich narodów, choćby wygnani byli na krańcu nieba (Pwt 30,1-5). Kapłańska dopowiada rzecz jeszcze mocniejszą:
Lecz mimo tego wszystkiego, gdy będą w ziemi swoich wrogów, nie odrzucę ich ani nie obrzydzę ich sobie tak, by ich wytępić i złamać moje przymierze z nimi, gdyż ja jestem Pan, ich Bóg. Ale dla nich wspomnę na przymierze ich przodków, których wyprowadziłem z ziemi Egiptu na oczach pogan, aby być ich Bogiem. Ja jestem Pan.
Kpł 26,44-45
„Nie odrzucę ich ani nie obrzydzę ich sobie tak, by ich wytępić i złamać moje przymierze z nimi” — wokół tego zdania obraca się cała późniejsza dyskusja. Prorocy rozwijają wątek: Jeremiasz mówi o siedemdziesięciu latach i sprowadzeniu z powrotem (Jr 29,10) oraz o odwróceniu niewoli Izraela i Judy (Jr 30,3); Ezechiel — o zabraniu spośród narodów (Ez 36,24) i o dwóch królestwach, które staną się jednym narodem pod jednym królem (Ez 37,21-22); Izajasz — o ręce wyciągniętej „ponownie”, by zebrać rozproszonych z czterech krańców ziemi (Iz 11,11-12); Amos — o zasadzeniu w ich własnej ziemi (Am 9,14-15).
I tu kurs zatrzymuje się celowo. Pytanie, czy te zapowiedzi wypełnił powrót z Babilonu, czy wydarzenia nowożytne, czy też pozostają otwarte, jest przedmiotem trwającego sporu. Odpowiedź zależy od założeń, których sam tekst nie dostarcza — a kto twierdzi, że sprawa jest oczywista, zwykle wnosi do tekstu więcej, niż z niego wynosi.
Pytanie Pawła
Pytam więc: Czy Bóg odrzucił swój lud? Nie daj Boże! Ja bowiem też jestem Izraelitą, z potomstwa Abrahama, z pokolenia Beniamina. Bóg nie odrzucił swego ludu, który przedtem znał. Czyż nie wiecie, co Pismo mówi o Eliaszu? Jak się skarży przed Bogiem na Izraela:
Rz 11,1-2
Paweł stawia pytanie w najostrzejszej możliwej formie i odpowiada zaprzeczeniem. Rozwija to obrazem zatwardziałości „po części” i do czasu, po którym cały Izrael będzie zbawiony (Rz 11,25-27). Jeszua mówi z kolei o Jerozolimie deptanej przez pogan, aż wypełnią się czasy pogan (Łk 21,24) — a więc do jakiegoś kresu, którego nie datuje.
Po drugiej stronie sporu przywoływane jest zdanie:
Dlatego mówię wam: Królestwo Boże zostanie wam zabrane, a dane narodowi, który wyda jego owoce.
Mt 21,43
Jedni czytają je jako przeniesienie obietnic na inną wspólnotę. Inni — jako sąd nad konkretnymi przywódcami, do których Jeszua wtedy mówił, bez unieważniania obietnic danych narodowi, zwłaszcza wobec pytania z Listu do Rzymian. Ten spór ma długą i miejscami bardzo bolesną historię, a jego skutki bywały mierzone w ludzkich krzywdach. Nie rozstrzygamy go tutaj. Podajemy oba teksty i oba odczytania, żeby było widać, gdzie dokładnie przebiega linia podziału i jakie zdania są w grze.
Do przemyślenia
- Co zmienia świadomość, że rozproszenie jest w Torze klauzulą przymierza, a nie prognozą?
- Dlaczego obietnica powrotu została zapisana w tym samym miejscu co ostrzeżenie?
- Czy potrafisz przedstawić stanowisko przeciwne do swojego tak, by jego zwolennik uznał opis za rzetelny?
Zobacz też: Przymierze (brit) · Jeszua (Jezus) · Księga Kapłańska · Ezechiel · Izajasz · Amos
