Daniela najczęściej otwiera się od środka, od wizji — i to najkrótsza droga do pomyłki. Zanim zapytamy, co znaczą bestie, trzeba zobaczyć, jak księga jest zbudowana i co sama o sobie mówi.
Dwie połowy i dwa języki
Księga zaczyna się od daty i faktu politycznego: Nabuchodonozor obległ Jerozolimę, a naczynia z domu Bożego trafiły do świątyni obcego boga (Dn 1,1-2). Pierwsze sześć rozdziałów to opowieści o Danielu i jego towarzyszach na obcym dworze; ostatnie sześć to jego własne wizje. Podział widać też językowo: część tekstu spisano po hebrajsku, część po aramejsku, a granice tych partii nie pokrywają się z podziałem na opowieści i wizje. Już samo to ostrzega przed czytaniem księgi jak jednolitego wykładu o przyszłości.
Posąg i bestie: dwa ujęcia jednego schematu
Ty, królu, miałeś takie widzenie: Oto posąg wielki; ten wielki posąg o nadzwyczajnym blasku stał przed tobą, a jego wygląd był straszny. Głowa tego posągu wykonana była z czystego złota, jego piersi i ramiona – ze srebra, jego brzuch i biodra – z brązu; Jego golenie – z żelaza, jego stopy – częściowo z żelaza, częściowo z gliny. Patrzyłeś na to, aż został odcięty kamień bez pomocy rąk, i uderzył posąg w jego stopy z żelaza i gliny, i skruszył je. Wtedy zostały skruszone razem: żelazo, glina, brąz, srebro i złoto i stały się jak plewy na klepisku w lecie; i wiatr niósł je tak, że nie znaleziono ich w żadnym miejscu. Kamień zaś, który uderzył w posąg, stał się wielką górą i napełnił całą ziemię.
Dn 2,31-35
Daniel podaje królowi klucz — częściowy, ale bardzo konkretny: ty jesteś tą głową ze złota, po tobie powstanie inne królestwo, potem trzecie, potem czwarte, mocne jak żelazo (Dn 2,38-40). Całość kończy się nie triumfem żadnego imperium, tylko kamieniem odciętym bez pomocy rąk i królestwem, które nie zostanie zniszczone (Dn 2,44). W rozdziale siódmym ten sam schemat wraca w innym obrazie — cztery bestie wychodzące z morza (Dn 7,3) — i tekst znowu sam nazywa gatunek symbolu:
Te wielkie bestie, w liczbie czterech, to czterej królowie, którzy powstaną z ziemi.
Dn 7,17
To wzorzec z lekcji trzeciej: obrazy się zmieniają, a znaczenie podaje tekst. W rozdziale ósmym idzie to jeszcze dalej — baran to królowie Medów i Persów, kozioł to król Grecji (Dn 8,20-21). Nazwane wprost, bez zgadywania.
Czego księga nie nazywa
Tu przebiega granica, której kurs nie przekracza. Pierwsze królestwa tekst identyfikuje wprost albo przez rozdział ósmy. Czwartego nie nazywa nigdy. Istnieją co najmniej dwa poważne odczytania: jedno widzi w nim Rzym, drugie — państwa powstałe po Aleksandrze. Od tego wyboru zależy niemal wszystko dalsze, a rozstrzygnąć go można wyłącznie założeniami spoza księgi. Podobnie sporny jest czas jej powstania: tradycja umieszcza go w VI wieku przed naszą erą, znaczna część badaczy — w II. Kurs relacjonuje spór i nie ogłasza wyroku, bo samym tekstem wydać go nie sposób.
Tym bardziej nie utożsamiamy żadnego z rogów, bestii ani królestw ze współczesnymi państwami, instytucjami czy osobami. Takich utożsamień historia interpretacji zna bardzo wiele — i nie potwierdziło się dotąd żadne.
Co księga mówi o sobie
Widziałem też w nocnym widzeniu: Oto w obłokach nieba przybył ktoś podobny do Syna Człowieka, przyszedł aż do Odwiecznego i przyprowadzono go przed niego. I dano mu władzę, cześć i królestwo, aby wszyscy ludzie, wszystkie narody i języki służyli mu. Jego władza jest władzą wieczną, która nie przeminie, a jego królestwo nie będzie zniszczone.
Dn 7,13-14
To jest punkt docelowy wizji: władza dana Synowi Człowieka. Do tego obrazu odwoła się później Jeszua, a Mateusz zapisze Jego słowa o obrzydliwości spustoszenia, o której mówił Daniel, z dopiskiem „kto czyta, niech rozumie” (Mt 24,15) — a więc z sygnałem, że rzecz wymaga uwagi, nie że jest oczywista.
Daniel pokazuje też, jak sam pracował z proroctwem: zrozumiał „dzięki księgom” liczbę lat zapowiedzianą przez Jeremiasza (Dn 9,2). Czytał Pismo, a nie kalkulował. Gdy zaś chciał wiedzieć więcej, usłyszał odpowiedź, którą trzeba potraktować poważnie:
Ja to usłyszałem, ale nie zrozumiałem, więc zapytałem: Mój Panie, jaki będzie koniec tych rzeczy? Wtedy odpowiedział: Idź, Danielu, bo te słowa są zamknięte i zapieczętowane aż do czasu ostatecznego.
Dn 12,8-9
Prorok, który dostał wizję, nie zrozumiał jej i nie otrzymał wyjaśnienia. Wcześniej padło polecenie zamknięcia i zapieczętowania słów aż do czasu ostatecznego (Dn 12,4), a anioł zapowiedział mu jedynie, że rzecz dotyczy jego ludu w dniach ostatecznych (Dn 10,14). Kto dziś twierdzi, że ma pełny klucz do Daniela, twierdzi więcej niż sam Daniel.
Do przemyślenia
- Czy potrafisz wymienić symbole, które księga tłumaczy sama — i te, których nie tłumaczy?
- Dlaczego ten sam schemat pokazany jest dwa razy, raz jako posąg, raz jako bestie?
- Co znaczy dla twojej lektury fakt, że Daniel usłyszał „nie zrozumiesz” i na tym się skończyło?
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Nabuchodonozor · Daniel — znaczenie imienia · Mateusz — znaczenie imienia
