Objawienie ma opinię księgi dla wtajemniczonych, a nieporozumienie zaczyna się już przy pierwszym słowie. Grecki apokalypsis nie znaczy „zaszyfrowanie”, tylko odsłonięcie — zdjęcie zasłony.
Objawienie Jezusa Chrystusa, które dał mu Bóg, aby ukazać swoim sługom to, co ma się stać wkrótce, a on to ukazał i posłał przez swojego anioła swemu słudze Janowi; Który poświadczył słowo Boże i świadectwo Jezusa Chrystusa, i wszystko, co widział. Błogosławiony ten, kto czyta, i ci, którzy słuchają słów tego proroctwa i zachowują to, co w nim jest napisane, bo czas jest bliski.
Ap 1,1-3
Wynikają stąd trzy rzeczy od razu. Deklarowanym tematem jest objawienie Jeszui, a nie kalendarz. Błogosławiony jest „ten, kto czyta, i ci, którzy słuchają słów tego proroctwa” — to opis zgromadzenia, w którym jedna osoba czyta na głos pozostałym. I wreszcie: warunkiem błogosławieństwa jest zachowywanie tego, co napisane, a nie odgadnięcie, kiedy to nastąpi.
Księga, która sama się tłumaczy
Objawienie jest, obok Daniela, najhojniejsze w podawaniu kluczy. Siedem gwiazd to aniołowie siedmiu kościołów, a siedem świeczników to kościoły (Ap 1,20). Wody, nad którymi siedzi nierządnica, to ludy, tłumy, narody i języki (Ap 17,15). Wielki smok zostaje nazwany po imieniu:
I zrzucony został wielki smok, wąż starodawny, zwany diabłem i szatanem, zwodzący cały świat. Został zrzucony na ziemię, z nim też zrzuceni zostali jego aniołowie.
Ap 12,9
Zasada z lekcji trzeciej obowiązuje tu ze zdwojoną siłą: co księga nazywa, przyjmujemy; reszta zostaje hipotezą. Bestia, jej znamię, liczba i nierządnica nie są w tekście utożsamione z żadnym państwem ani z żadną osobą — i ten kurs takich utożsamień nie przeprowadza. Historia interpretacji jest tu bardzo pouczająca: kolejne pokolenia z pełnym przekonaniem wskazywały konkretnych władców i instytucje, a każde takie wskazanie z czasem upadło.
Obraz, który odwraca oczekiwanie
Jest w Objawieniu scena ucząca czytania całej księgi. Jan słyszy, że zwyciężył lew z pokolenia Judy (Ap 5,5) — a gdy patrzy, widzi coś innego:
I zobaczyłem, a oto między tronem i czterema stworzeniami, i między starszymi stał Baranek jakby zabity, który miał siedem rogów i siedmioro oczu, które są siedmioma Duchami Boga posłanymi na całą ziemię.
Ap 5,6
Zapowiedziano lwa, pokazano zabitego baranka. To nie sprzeczność, tylko instrukcja: słyszane i widziane bywa tu dwoma ujęciami tej samej rzeczy, a sens zwycięstwa jest odwrotny do potocznego. Kto czyta Apokalipsę jako zbiór grozy, mija się z jej własnym środkiem ciężkości — deklarowanym wprost jako świadectwo o Jeszui (Ap 19,10). Warto też zauważyć ostrożność języka wizji: Ezechiel, opisując tron, posługuje się samymi przybliżeniami — „coś podobnego”, „z wyglądu jak” (Ez 1,26-28).
Cztery sposoby czytania — i dlaczego ich nie oceniamy
Historycznie ukształtowały się cztery główne podejścia. Jedno odnosi większość wizji do wydarzeń pierwszego wieku. Drugie widzi w księdze ciągły przegląd dziejów. Trzecie umieszcza jej główną część w przyszłości. Czwarte czyta ją jako ponadczasowy obraz zmagania dobra ze złem. Każde ma mocne i słabe strony, każde ma wśród ludzi trzymających się Pisma poważnych zwolenników, a rozstrzygnięcie wymaga założeń, których księga nie podaje. Kurs pokazuje mapę stanowisk i nie ogłasza zwycięzcy. Nawet struktura tekstu nie jest oczywista: zdanie o tym, co widziałeś, co jest i co ma się stać potem (Ap 1,19), bywa czytane jako spis treści całej księgi, ale to już decyzja czytelnika, nie deklaracja autora — podobnie jak zaproszenie „wstąp tutaj” (Ap 4,1).
Dwa zdania na koniec
Pierwsze odróżnia tę księgę od Daniela:
Potem powiedział do mnie: Nie pieczętuj słów proroctwa tej księgi, bo czas jest bliski.
Ap 22,10
Daniel miał zapieczętować, Jan ma nie pieczętować. Cokolwiek to znaczy dla chronologii, dla czytelnika znaczy jedno: tekst jest do czytania, a nie do odłożenia jako niedostępny. Drugie zdanie stawia granicę — nie wolno dokładać ani ujmować (Ap 22,18-19). Dokładaniem jest także wpisywanie w tekst nazw, dat i osób, których w nim nie ma. Błogosławiony jest ten, kto zachowuje słowa proroctwa tej księgi (Ap 22,7), a nie ten, kto je rozszyfrował. Cel całej wizji podany jest zresztą wprost i nie jest nim katastrofa: Bóg zamieszka z ludźmi i otrze wszelką łzę z ich oczu (Ap 21,3-4).
Do przemyślenia
- Co się zmienia, gdy potraktujesz Apokalipsę jako tekst czytany na głos wspólnocie?
- Dlaczego scena lwa i baranka jest kluczem do reszty księgi?
- Którą z czterech szkół czytania znasz najlepiej — i czy potrafisz rzetelnie streścić pozostałe trzy?
Zobacz też: Apokalypsis (ἀποκάλυψις) — co znaczy „objawienie” po grecku · Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Ezechiel · Daniel — znaczenie imienia
