Duże części ksiąg prorockich nie mówią do Izraela, tylko o narodach wokół niego — o Babilonie, Tyrze, Niniwie, Edomie, Egipcie, Damaszku. To najlepszy materiał ćwiczeniowy w Piśmie, bo dotyczy miast i imperiów, których losy da się prześledzić także poza Biblią. Jest to zarazem materiał, na którym najłatwiej o nadużycie, więc będziemy tu wyjątkowo ostrożni.
Jak taka zapowiedź wygląda
Ezechiel mówi do Tyru, ówczesnej potęgi handlowej:
Dlatego tak mówi Pan Bóg: Oto wystąpię przeciwko tobie, Tyrze, i sprowadzę na ciebie wiele narodów, jak morze podnosi swoje fale. Zburzą mury Tyru i wywrócą jego wieże. Wymiotę z niego jego proch i uczynię go wierzchołkiem gładkiej skały. Stanie się miejscem suszenia sieci pośród morza, bo ja to powiedziałem, mówi Pan Bóg. Stanie się łupem narodów.
Ez 26,3-5
Obraz jest bardzo konkretny: wiele narodów jedno po drugim, zburzone mury i wieże, wymieciony proch, naga skała, miejsce suszenia sieci. Kilka wersetów dalej pada zapowiedź, że kamienie, drewno i proch zostaną wrzucone do wody (Ez 26,12). O Babilonie Izajasz mówi w kategoriach Sodomy i trwałego bezludzia (Iz 13,19-20), a Jeremiasz dodaje, że nie wezmą stamtąd nawet kamienia węgielnego (Jr 51,26). Księga Nahuma otwiera się słowami „Brzemię Niniwy” (Na 1,1) i zapisuje krótkie: zburzona jest Niniwa (Na 3,7); Sofoniasz maluje ten sam obraz jako pustynię z ptactwem nocującym na głowicach kolumn (So 2,13-15).
Powtarzalny motyw: pycha
Pycha twego serca zwiodła cię, ty, który mieszkasz w rozpadlinach skalnych, masz swoje mieszkanie na wysokości; ty, który mówisz w swoim sercu: Któż mnie ściągnie na ziemię? Choćbyś wywyższył się jak orzeł, choćbyś założył swoje gniazdo wśród gwiazd, stamtąd cię strącę, mówi Pan.
Ab 1,3-4
Wzorzec jest stały: prorocy nie zapowiadają narodom klęski dlatego, że są obce, tylko dlatego, że są okrutne i wyniosłe. Amos wylicza Damaszkowi konkretne zbrodnie, zanim ogłosi wyrok (Am 1,3-5). Egiptowi zapowiedziane jest, że stanie się królestwem nieznacznym i nie wyniesie się nad inne narody (Ez 29,14-15) — a warto zauważyć, że w tym samym zdaniu pada zapowiedź powrotu z niewoli. Nawet u Abdiasza uzasadnieniem sądu jest postawa, nie pochodzenie (Ab 1,18; Jr 49,17-18).
Zapowiedź sprawdzalna — i jej granice
Jeremiasz podaje rzecz u proroków rzadką: liczbę.
I cała ta ziemia stanie się spustoszeniem i zdumieniem, a te narody będą służyć królowi Babilonu przez siedemdziesiąt lat. A gdy się dopełni siedemdziesiąt lat, ukarzę króla Babilonu i ten naród, mówi Pan, za ich nieprawość, oraz ziemię Chaldejczyków, i zamienię ją w wieczne spustoszenie.
Jr 25,11-12
Siedemdziesiąt lat służby Babilonowi, a potem sąd nad samym Babilonem. Ezdrasz otwiera swoją księgę odwołaniem właśnie do tego słowa (Ezd 1,1-2). Izajasz idzie dalej i nazywa perskiego króla po imieniu:
Tak mówi Pan do swego pomazańca Cyrusa, którego prawicę ująłem, by podbić przed nim narody, rozpinać biodra królów i otworzyć przed nim wrota, a bramy nie będą zamknięte.
Iz 45,1
Tutaj trzeba postawić sprawę uczciwie. Dla jednych to najmocniejszy przykład zapowiedzi predykcyjnej: imię władcy podane na długo przed jego panowaniem. Inni datują tę część księgi na czasy bliższe Cyrusowi i widzą w niej raczej odczytanie wydarzeń niż ich zapowiedź. Sporu o jedność autorstwa Izajasza nie da się rozstrzygnąć samym tekstem — trzeba dołożyć założenie, którego Pismo nie dostarcza. Kurs pokazuje więc obie pozycje i żadnej nie ogłasza wynikiem badania.
Podobna ostrożność należy się „dowodom z ruin”. Zapowiedzi o Tyrze, Babilonie czy Edomie bywają przedstawiane jako spełnione co do joty, ale rzecz jest bardziej złożona: część tych miejsc bywała później zamieszkana, część zapowiedzi używa hiperboli typowej dla mowy sądowej proroków, a datowanie kolejnych zniszczeń bywa sporne. Rzetelne badanie polega tu na przeczytaniu, co dokładnie zostało zapowiedziane i komu, a nie na przyjmowaniu efektownych podsumowań z drugiej ręki.
Do przemyślenia
- Dlaczego uzasadnieniem sądu nad narodami jest u proroków zawsze postępowanie, a nie pochodzenie?
- Co dokładnie zapowiedziano Tyrowi — i czy potrafisz to wyliczyć bez zaglądania do cudzych opracowań?
- Jak rozpoznasz, że czytasz hiperbolę mowy sądowej, a nie opis stanu docelowego?
Zobacz też: Księga Nahuma · Ezechiel · Izajasz · Amos · Ezdrasz · Jeremiasz — znaczenie imienia
