Tyr był najważniejszym miastem portowym Fenicjan, położonym na wybrzeżu dzisiejszego południowego Libanu, częściowo na przybrzeżnej wyspie, a częściowo na lądzie. W Biblii jest najpierw partnerem Izraela — król Tyru Hiram dostarczał cedrów Dawidowi i Salomonowi — a potem, u proroków, obrazem bogactwa i pychy, któremu Izajasz i Ezechiel zapowiadają upadek. Miasto istnieje do dziś pod arabską nazwą Sur.
W skrócie
- Położenie: wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego, między Sydonem na północy a Akko (Ptolemaidą) na południu (Dz 21,7); dziś Sur w Libanie.
- Nazwa: hebr. צֹר, Cor — Strong H6865; gr. Τύρος, Tyros — Strong G5184.
- Ile razy w Biblii: według konkordancji serwisu 42 razy w Starym Testamencie, najczęściej u Ezechiela (14), Izajasza (6) i w 1 Księdze Królewskiej (4); w Nowym Testamencie 11 razy (Mateusz, Marek i Łukasz po trzy, Dzieje dwa) oraz raz mieszkańcy Tyru (Dz 12,20).
- Najważniejsze wydarzenia: granica przydziału Aszera (Joz 19,29), przymierze Hirama z Dawidem i Salomonem oraz cedry na świątynię (2 Sm 5,11; 1 Krl 5), proroctwa Izajasza, Amosa, Ezechiela i Zachariasza, ludzie z Tyru słuchający Jeszui (Łk 6,17), spotkanie z Syrofenicjanką (Mk 7,24-30), siedem dni Pawła w Tyrze (Dz 21,3-6).
- Okres: w Biblii od czasów Jozuego do podróży Pawła; miasto jest starsze od Izraela i przetrwało do dziś.
Nazwa i jej znaczenie
Hebrajskie Cor brzmi niemal tak samo jak cur — „skała”, słowo, którym Mojżesz nazywa Boga: „On jest Skałą” (Pwt 32,4). Nazwa miasta niemal na pewno znaczy właśnie „skała” i dobrze pasuje do skalistej wyspy, na której stała jego najważniejsza część. Grecy przejęli tę nazwę jako Tyros, a arabskie Sur zachowało semickie brzmienie.
W Biblii mieszkańców Tyru i Sydonu często obejmuje wspólne określenie Sydończycy. Gdy Salomon prosi Hirama o drwali, tłumaczy, że nikt nie umie rąbać drzewa „tak jak Sydończycy” (1 Krl 5,6), choć rozmawia z królem Tyru. Obie nazwy oznaczają w takich miejscach po prostu Fenicjan.
Gdzie leży Tyr?
Tyr leżał na wybrzeżu, na północ od ziem przydzielonych pokoleniu Aszera. Księga Jozuego opisuje granicę tego pokolenia, która dochodzi „aż do warownego miasta Tyr” (Joz 19,29) — ale samo miasto nigdy nie należało do Izraela.
Starożytny Tyr miał dwie części: osadę na lądzie i miasto na wyspie oddzielonej od brzegu pasem wody. Ezechiel mówi o nim, że „leży u wejścia do morza” (Ez 27,3), a królowi Tyru wkłada w usta słowa o tronie „w sercu mórz” (Ez 28,2). Wyspa przestała być wyspą dopiero w 332 roku p.n.e., kiedy Aleksander Wielki kazał usypać do niej groblę. Na północ od Tyru leżały Sarepta i Sydon, na południe — Akko. Położenie miasta względem Galilei i Izraela pokazują mapy biblijne serwisu.
Tyr w historii biblijnej
Hiram, Dawid i Salomon
Pierwsze bliższe kontakty zaczynają się za Dawida. Po zdobyciu Jerozolimy „Hiram, król Tyru, wysłał posłańców do Dawida z drzewem cedrowym, cieślami i murarzami i zbudowali dom dla Dawida” (2 Sm 5,11; streszczenie 2 Samuela 5). W innych polskich przekładach ten król nazywa się Chiram.
Za Salomona współpraca staje się umową handlową. Hiram, który „kochał Dawida przez wszystkie dni” (1 Krl 5,1), dostarcza drewna na świątynię, a Izrael płaci zbożem i oliwą (streszczenie 1 Królewskiej 5).
Hiram dostarczał więc Salomonowi drewno cedrowe i drewno cyprysowe, tyle ile Salomon chciał. Salomon z kolei dostarczał Hiramowi dwadzieścia tysięcy kor pszenicy na żywność dla jego dworu i dwadzieścia kor czystej oliwy. Tyle Salomon dostarczał Hiramowi każdego roku.
1 Krl 5,10-11 (UBG)
O tym, jak wyglądał fenicki handel cedrem i co wiadomo o nim spoza Biblii, pisze artykuł Fenicki handel i cedry Libanu. Z Tyru przybywa też rzemieślnik o tym samym imieniu, syn wdowy z pokolenia Neftalego i ojca Tyryjczyka, który odlewa brązowe słupy i sprzęty świątyni (1 Krl 7,13-14) — jego sylwetkę przedstawia biografia Chiram — odlewnik z Tyru. Żeglarze Hirama płyną razem ze sługami Salomona po złoto z Ofiru (1 Krl 9,27), o czym więcej w biografii Salomona.
Przyjaźń nie była bezchmurna. Za dostawy Salomon oddał Hiramowi dwadzieścia miast w Galilei, a ten, obejrzawszy je, zapytał: „Cóż to za miasta, które mi dałeś, mój bracie?” (1 Krl 9,13) i nazwał je ziemią Kabul (streszczenie 1 Królewskiej 9).
Izebel i Baal
Król Achab pojął za żonę Izebel (w UBG: Jezabel), „córkę Etbaala, króla Sydończyków” (1 Krl 16,31), i zaczął służyć Baalowi. Biblia nazywa Etbaala królem Sydończyków; Józef Flawiusz, powołując się na kronikę Menandra z Efezu, wymienia go wśród królów Tyru. Wielu badaczy łączy Baala, którego czciła Izebel, z Melkartem, głównym bogiem Tyru — ale to wniosek z tła, nie z tekstu. Więcej w biografii Izebel — królowa, która tępiła proroków Jahwe i w artykule Świątynia Melkarta w Tyrze.
Tyr u proroków
Dla proroków Tyr jest miarą bogactwa zdobytego handlem. Izajasz poświęca mu cały rozdział 23, który zaczyna się słowami „Brzemię Tyru” (Iz 23,1; streszczenie Izajasza 23).
Kto powziął takie postanowienie przeciw Tyrowi, który rozdawał korony, którego kupcy są książętami, a jego handlarze – szanowanymi ziemi?
Iz 23,8 (UBG)
Izajasz zapowiada, że Tyr „pójdzie w zapomnienie na siedemdziesiąt lat” (Iz 23,15), a potem odrodzi się, a jego zysk zostanie poświęcony Jahwe (Iz 23,18). Amos oskarża miasto o handel jeńcami: Tyr wydał ich Edomowi i „nie pamiętali o braterskim przymierzu” (Am 1,9; streszczenie Amosa 1). Joel zarzuca Tyrowi i Sydonowi grabież (Jl 3,4; streszczenie Joela 3), a Zachariasz mówi, że Tyr „nagromadził srebra jak prochu” (Za 9,3; streszczenie Zachariasza 9). Jeremiasz wymienia króla Tyru wśród władców, którym ma posłać jarzmo na znak poddania Babilonowi (Jr 27,3).
Ezechiel 26–28
Najdłuższy tekst o Tyrze to trzy rozdziały Ezechiela. Pierwszy zapowiada zburzenie miasta (streszczenie Ezechiela 26).
Dlatego tak mówi Pan Bóg: Oto wystąpię przeciwko tobie, Tyrze, i sprowadzę na ciebie wiele narodów, jak morze podnosi swoje fale. Zburzą mury Tyru i wywrócą jego wieże. Wymiotę z niego jego proch i uczynię go wierzchołkiem gładkiej skały. Stanie się miejscem suszenia sieci pośród morza, bo ja to powiedziałem, mówi Pan Bóg. Stanie się łupem narodów.
Ez 26,3-5 (UBG)
Drugi jest pieśnią żałobną o Tyrze jako wielkim statku handlowym; lista kupców, od Tarszisz po Arabię, jest jednym z najbogatszych opisów handlu starożytnego świata (streszczenie Ezechiela 27). Trzeci dotyczy władcy miasta.
Synu człowieczy, powiedz księciu Tyru: Tak mówi Pan Bóg: Ponieważ uniosło się twoje serce i powiedziałeś: Ja jestem Bogiem, zasiadam na Bożym tronie w sercu mórz – ale ty jesteś człowiekiem, a nie Bogiem, choć twoje serce stawiasz na równi z sercem Boga;
Ez 28,2 (UBG)
W dalszej części tego rozdziału pada porównanie króla Tyru do kogoś, kto był „w Edenie, ogrodzie Bożym” (Ez 28,13) — piszemy o tym w haśle Eden. Tekst wprost nazywa adresata królem Tyru; odczytanie pieśni jako opisu upadku szatana jest późniejszą interpretacją.
Ezechiel nie ukrył, jak potoczyły się wydarzenia. Nabuchodonozor oblegał Tyr, ale wyspy nie zdobył, i prorok sam to odnotował: ani król, ani jego wojsko „nie otrzymali zapłaty z Tyru za tę służbę” (Ez 29,18). Omawia to artykuł Trzynaście lat pod Tyrem — proroctwo, które Ezechiel sam skorygował. Wyspiarskie miasto zdobył dopiero Aleksander, który zrzucił gruz starego Tyru do morza, żeby usypać groblę. Obrońcy tradycyjnego odczytania widzą w tym dopełnienie zapowiedzi, że kamienie, drewno i proch miasta zostaną wrzucone do wody (Ez 26,12). Krytycy odpowiadają, że zapowiedź dotyczyła Nabuchodonozora, a Tyr — wbrew słowom „nie będziesz już odbudowany” (Ez 26,14) — wciąż jest zamieszkany. Serwis przedstawia obie strony w artykule Tyr i grobla Aleksandra Wielkiego.
Tyr w Nowym Testamencie
W czasach Jeszui (Jezusa) Tyr był miastem rzymskiej prowincji Syrii, zamieszkanym głównie przez pogan. Łukasz pisze, że na równinę przyszło „wielkie mnóstwo ludzi z całej Judei i Jerozolimy oraz z okolic nadmorskich, z Tyru i Sydonu” (Łk 6,17). Sam Jeszua udał się „w okolice Tyru i Sydonu” (Mk 7,24), gdzie przyszła do Niego kobieta „rodem z Syrofenicji” (Mk 7,26). Rozmowę, w której padają słowa o psach i okruchach, omawia artykuł Dlaczego Jeszua nazwał Kananejkę psem? (zob. też streszczenie Marka 7).
Tyr pojawia się także w ostrzeżeniu nad galilejskimi miastami: „Lżej będzie Tyrowi i Sydonowi w dniu sądu niż wam” (Mt 11,22). Pogańskie miasto, któremu prorocy zapowiadali sąd, zostało postawione wyżej niż Kafarnaum, które widziało cuda i się nie nawróciło.
W Dziejach Apostolskich mieszkańcy Tyru i Sydonu zabiegają o pokój z Herodem Agryppą, bo ich kraj „zaopatrywał się w żywność z ziem królewskich” (Dz 12,20; streszczenie Dziejów 12) — tak samo jak za Salomona, Fenicja żyła ze zboża z zaplecza. W drodze do Jerozolimy statek Pawła zatrzymuje się w Tyrze.
A gdy zobaczyliśmy Cypr, zostawiliśmy go po lewej stronie, popłynęliśmy do Syrii i przybyliśmy do Tyru. Tam bowiem miano wyładować towary ze statku. Odszukawszy uczniów, pozostaliśmy tam siedem dni, a oni pod wpływem Ducha mówili Pawłowi, żeby nie szedł do Jerozolimy. Po upływie tych dni odeszliśmy i wyruszyliśmy w drogę, a wszyscy z żonami i dziećmi odprowadzili nas za miasto. A uklęknąwszy na wybrzeżu, modliliśmy się.
Dz 21,3-5 (UBG)
W Tyrze była już wtedy wspólnota uczniów, z żonami i dziećmi (streszczenie Dziejów 21). Z Tyrem łączy się też moneta, którą w czasach Jeszui płacono podatek na świątynię w Jerozolimie — o niej niżej.
Archeologia
Współczesne miasto Sur w dużej mierze zabudowało starożytną wyspę, dlatego o Tyrze z epoki żelaza wiadomo mniej, niż można by oczekiwać. To, co jest pewne, streszczają artykuły serwisu:
- Grobla Aleksandra. Aleksander zdobył wyspiarski Tyr w 332 roku p.n.e., sypiąc groblę z gruzu; badania rdzeni osadów wykazały, że wykorzystał naturalną mieliznę, a grobla zapoczątkowała przesmyk, który zamienił wyspę w półwysep.
- Oblężenie babilońskie. Liczba trzynastu lat pochodzi od Józefa Flawiusza, który powołuje się na kronikę fenicką; nie potwierdza jej żadna warstwa archeologiczna.
- Świątynia Melkarta. Opisał ją Herodot w V wieku p.n.e., ale jej pozostałości z epoki żelaza nie zidentyfikowano. Odsłaniana od 2020 roku budowla sakralna na akropoli pochodzi z okresu rzymskiego.
- Szekel tyryjski. Srebrne monety bite w Tyrze od około 126/125 roku p.n.e. do 66 roku n.e. były walutą podatku świątynnego (Szekel tyryjski — moneta podatku świątynnego).
- Purpura. Z Tyrem kojarzy się kosztowny barwnik ze ślimaków morskich; najlepiej przebadaną pracownię z epoki żelaza odkryto jednak nie w Tyrze, lecz na Tel Szikmona pod Hajfą (Purpura tyryjska — produkcja barwnika).
- Fenickie sąsiedztwo. Jedynym dobrze przebadanym miastem fenickim jest Sarepta, leżąca między Tyrem a Sydonem.
Czego nie wiemy
- Nie wiemy, gdzie dokładnie stała świątynia Melkarta, którą widział Herodot, ani jak wyglądał Tyr za czasów Hirama.
- Nie wiemy na pewno, czy Etbaal, ojciec Izebel, rządził Tyrem — Biblia nazywa go królem Sydończyków, a lista królów Tyru pochodzi ze źródła pozabiblijnego.
- Nie znamy dokładnych dat panowania Hirama; przyjmuje się X wiek p.n.e., ale bez pewności co do lat.
- Nie wiadomo, gdzie leżały miasta ziemi Kabul i co w nich Hiramowi się nie spodobało.
- Spór o to, jak rozumieć zapowiedź z Ez 26,14, pozostaje otwarty.
