Eden — ogród Eden w Biblii: gdzie leżał raj?

Eden to w Biblii kraina, w której Jahwe (PAN) zasadził ogród dla pierwszego człowieka — Księga Rodzaju mówi o nim krótko: „ogród w Edenie, na wschodzie” (Rdz 2,8). Tekst podaje cztery rzeki, które miały tam swój początek; dwie z nich, Tygrys i Eufrat, płyną do dziś przez Turcję, Syrię i Irak, ale samego miejsca nikt nie wskazał i nie da się go dziś wskazać. Słowo „raj” jest późniejszą, grecko-łacińską nazwą tego ogrodu, a nie hebrajskim określeniem z Tory.

W skrócie

• Położenie: „na wschodzie” z perspektywy autora, przy wspólnym źródle czterech rzek: Piszon, Gichon, Chiddekel (Tygrys) i Eufrat (Rdz 2,10-14). Dokładne miejsce jest nieznane.
• Nazwa: hebr. עֵדֶן, Eden — w konkordancji serwisu Strong H5731. Sam ogród to hebrajskie gan, zwykłe słowo na ogród.
• Ile razy w Biblii: konkordancja notuje 16 wystąpień H5731 — sześć w Księdze Rodzaju (rozdziały 2–4), sześć u Ezechiela, po jednym u Izajasza i Joela oraz dwa w 2 Księdze Kronik, gdzie Eden jest imieniem lewity. Osobno liczone jest Eden nad Eufratem (H5729, trzy razy) i Bet-Eden u Amosa (H1040). W UBG słowo pojawia się w 19 wersetach. Nowy Testament nie używa nazwy Eden; trzy razy mówi o raju.
• Najważniejsze wydarzenia: umieszczenie człowieka w ogrodzie, przykazanie dotyczące drzewa poznania dobra i zła, stworzenie kobiety, nieposłuszeństwo, wygnanie i straż cherubów przy drodze do drzewa życia (Rdz 2–3).
• Okres: początek dziejów ludzkości, przed potopem. Pismo nie podaje daty.

Nazwa i jej znaczenie

Hebrajskie Eden ma te same spółgłoski co rzeczownik eden — „rozkosz, obfitość” (H5730). Ten sam wyraz, w liczbie mnogiej, stoi w Psalmie 36, gdzie psalmista mówi o Bogu, który poi ludzi „strumieniem twoich rozkoszy” (Ps 36,8). Hebrajski słuchacz słyszał więc w nazwie ogrodu obfitość.

Sporne jest natomiast, skąd nazwa pochodzi historycznie: jedni łączą ją z tym hebrajskim rdzeniem, inni z sumeryjskim edin i akadyjskim edinu, czyli step, równina. Żadna z tych propozycji nie jest dowiedziona.

Polski „raj” przyszedł inną drogą. Grecki przekład Tory oddał hebrajskie gan słowem paradeisos — perskim zapożyczeniem oznaczającym ogrodzony park, o czym serwis pisze w haśle Paradeisos — „raj” to perskie słowo oznaczające ogród. Wulgata poszła dalej i nazwała ogród paradisus voluptatis, „rajem rozkoszy”. Stąd w polszczyźnie zwyczaj mówienia o raju tam, gdzie tekst hebrajski ma po prostu ogród w Edenie.

Jedno rozróżnienie wynika wprost z Księgi Rodzaju: Eden i ogród to nie to samo. Bóg sadzi ogród „w Edenie”, a rzeka wypływa „z Edenu”, żeby ten ogród nawadniać (Rdz 2,8.10). Eden jest więc krainą, ogród — jej częścią. Dopiero od Rdz 2,15 oba słowa łączą się w wyrażenie „ogród Eden”.

Gdzie leży Eden?

Księga Rodzaju nie opisuje Edenu jak geograf, ale podaje cztery rzeki.

A z Edenu wypływała rzeka, aby nawadniać ogród; i stamtąd dzieliła się na cztery główne rzeki. Nazwa pierwszej – Piszon; to ta, która okrąża całą ziemię Chawila, gdzie znajduje się złoto. A złoto tej ziemi jest wyborne. Tam też jest bdellium i kamień onyksowy. Nazwa drugiej rzeki – Gichon; ta okrąża całą ziemię Kusz. Nazwa zaś trzeciej rzeki – Chiddekel; płynie ona na wschód ku Asyrii. A czwarta rzeka to Eufrat.

Rdz 2,10-14 (UBG)

Dwie rzeki da się rozpoznać bez trudu. Eufrat to w Biblii po prostu „wielka rzeka” — tak nazywa go obietnica dana Abramowi (Rdz 15,18). Chiddekel to Tygrys: Daniel stoi „nad brzegiem wielkiej rzeki, to jest Chiddekel” (Dn 10,4), a uwaga, że płynie on ku Asyrii, pasuje do położenia Aszur, pierwszej stolicy Asyrii, która leżała nad Tygrysem.

Z pozostałymi dwiema rzekami jest gorzej. Piszon okrąża ziemię Chawila. W tablicy narodów Chawila to imię syna Kusza (Rdz 10,7) i zarazem syna Joktana (Rdz 10,29), a potomkowie Izmaela mieszkają „od Chawila aż do Szur” (Rdz 25,18) — co kieruje raczej ku Arabii (zob. Chawila w rodowodzie Kusza). Gichon okrąża ziemię Kusz, a Kusz w późniejszych księgach to zwykle kraj na południe od Egiptu, ojczyzna kuszyckiego faraona Taharki. Rzeka wokół Nubii nie może jednak wypływać z tego samego źródła co Tygrys. Część badaczy uważa, że Kusz z Rdz 2 to inny, azjatycki kraj; pewności nie ma. Nazwa Gichon wraca w Jerozolimie jako nazwa źródła, przy którym namaszczono Salomona (1 Krl 1,33).

Z tych danych wyrastają trzy główne propozycje:

• Południowa Mezopotamia, w pobliżu dawnego ujścia Tygrysu i Eufratu do Zatoki Perskiej.
• Wyżyny wschodniej Anatolii i Armenii, gdzie oba te wielkie strumienie mają źródła. Za tą opcją przemawia opis rzeki, która z Edenu spływa i dopiero potem się dzieli, a także słowa Ezechiela o „świętej górze Boga” (Ez 28,14).
• Geografia sprzed potopu, której już nie ma. Kto czyta opis potopu jako katastrofę całej ziemi (zob. czy potop był ogólnoświatowy czy lokalny), może uznać, że dzisiejsze rzeki noszą stare nazwy, ale płyną innymi korytami.

Serwis tego nie rozstrzyga, bo tekst nie daje rozstrzygnięcia. Na mapach biblijnych Edenu nie zaznaczono właśnie z tego powodu.

Eden w historii biblijnej

Ogród i człowiek (Rdz 2)

Opis z drugiego rozdziału Księgi Rodzaju zaczyna się od prochu. Jahwe Bóg kształtuje człowieka z ziemi, tchnie w niego tchnienie życia i człowiek staje się „żywą duszą” (Rdz 2,7) — hebrajskim nefesz, żywą istotą, o czym więcej w lekcji o literze nun. Potem Bóg umieszcza go w ogrodzie, w którym rosną drzewa „miłe dla oka”, a pośrodku drzewo życia i drzewo poznania dobra i zła (Rdz 2,9).

Pan Bóg wziął więc człowieka i umieścił go w ogrodzie Eden, aby go uprawiał i strzegł. I rozkazał Pan Bóg człowiekowi: Możesz jeść do woli z każdego drzewa ogrodu; Ale z drzewa poznania dobra i zła jeść nie będziesz, bo tego dnia, kiedy zjesz z niego, na pewno umrzesz.

Rdz 2,15-17 (UBG)

Eden nie jest miejscem bezczynności. Człowiek ma ogród uprawiać i strzec go, a jedyne ograniczenie dotyczy jednego drzewa. W tym samym ogrodzie Bóg tworzy kobietę (Rdz 2,21-23). O pierwszej parze piszą osobne biografie: Adam — pierwszy człowiek i Ewa — matka żyjących.

Nieposłuszeństwo i wygnanie (Rdz 3)

W trzecim rozdziale do kobiety przemawia wąż, „bardziej przebiegły niż wszystkie zwierzęta polne” (Rdz 3,1). Księga Rodzaju nie nazywa go szatanem; to połączenie pojawia się dopiero w Apokalipsie, o czym piszą hasła Wąż z Księgi Rodzaju 3 — czy Pismo utożsamia go z szatanem? i „Wąż starodawny”. Po zjedzeniu owocu Adam i jego żona słyszą „głos Pana Boga chodzącego po ogrodzie w powiewie dziennym” (Rdz 3,8) i chowają się między drzewami. Miejsce spotkania z Bogiem staje się miejscem lęku.

Wyrok nie mówi o przejściu w inny wymiar, tylko o powrocie do ziemi: „Bo jesteś prochem i w proch się obrócisz” (Rdz 3,19). To zdanie jest podstawą biblijnego rozumienia śmierci jako snu w prochu aż do zmartwychwstania (zob. co się dzieje po śmierci oraz czy śmierć istniała przed grzechem Adama).

Wtedy Pan Bóg powiedział: Oto człowiek stał się jak jeden z nas, znający dobro i zło. Wygnajmy go więc, aby nie wyciągnął swej ręki i nie wziął z drzewa życia, by jeść i żyć na wieki. Pan Bóg wydalił go więc z ogrodu Eden, aby uprawiał ziemię, z której został wzięty. Tak wygnał człowieka i postawił na wschód od ogrodu Eden cherubinów i płomienisty miecz obracający się we wszystkie strony, aby strzegły drogi do drzewa życia.

Rdz 3,22-24 (UBG)

Człowiek traci dostęp do drzewa życia, a przy wejściu stają cheruby. Ich rolę w całym Piśmie opisuje artykuł Cheruby — strażnicy Edenu, wieka arki i tronu: cherub stoi tam, gdzie kończy się swobodny dostęp człowieka.

Na wschód od Edenu (Rdz 4)

Ostatni raz Eden pojawia się w opowieści o pierwszych ludziach przy Kainie. Po zabójstwie brata Kain odchodzi sprzed oblicza Jahwe i osiada w ziemi Nod, „na wschód od Edenu” (Rdz 4,16; streszczenie rozdziału 4, zob. też Kain i Abel). Każdy kolejny krok oddala ludzi od ogrodu. Księga Rodzaju już do niego nie wraca, tylko raz używa podobnego obrazu: równina nad Jordanem, zanim zniszczono Sodomę, była nawodniona „jak ogród Pana” (Rdz 13,10).

Eden u proroków

Prorocy używają Edenu jako miary: ziemia kwitnąca jest „jak Eden”, ziemia spustoszona — jego przeciwieństwem.

Pan bowiem pocieszy Syjon, pocieszy wszystkie jego ruiny i uczyni jego pustkowia jak Eden, a jego pustynię jak ogród Pana. Znajdzie się w nim radość i wesele, dziękczynienie i głos śpiewania.

Iz 51,3 (UBG)

Izajasz obiecuje, że ruiny Syjonu zamienią się w ogród (Izajasz 51). Ezechiel mówi podobnie o ziemi Izraela po powrocie z wygnania: ludzie powiedzą, że „ta spustoszona ziemia stała się jak ogród Eden” (Ez 36,35; Ezechiel 36). Joel odwraca ten obraz: przed armią szarańczy ziemia jest jak Eden, za nią zostaje pustkowie (Jl 2,3; zob. Joel 2 — armia szarańczy i Dzień Jahwe).

U Ezechiela Eden pojawia się też w dwóch pieśniach żałobnych. Pierwsza dotyczy króla Tyru:

Synu człowieczy, podnieś lament nad królem Tyru i mów do niego: Tak mówi Pan Bóg: Ty pieczętujesz sumę, pełen mądrości i doskonały w swej piękności; Byłeś w Edenie, ogrodzie Bożym; twoim nakryciem był wszelki drogi kamień: karneol, topaz i jaspis, chryzolit, onyks i beryl, szafir, karbunkuł i szmaragd oraz złoto. Wykonanie twoich bębenków i fletów zostało przygotowane w dniu, kiedy zostałeś stworzony.

Ez 28,12-13 (UBG)

Tekst wprost nazywa adresata królem Tyru (Ezechiel 28). Odczytywanie tej pieśni jako opisu upadku szatana jest późniejszą interpretacją, której sam rozdział nie formułuje. Druga pieśń (Ez 31) porównuje Asyrię do cedru, któremu zazdrościły „wszystkie drzewa Edenu” (Ez 31,9), i ostrzega faraona, że skończy tak samo (Ezechiel 31).

Nie każde Eden w Biblii to ogród. Wysłannik Asyrii wylicza ludy podbite przez jego królów, wśród nich „synów Edenu, którzy byli w Telassar” (2 Krl 19,12; także Iz 37,12). Ta sama kraina handluje z Tyrem (Ez 27,23), a Amos zapowiada sąd na tego, kto trzyma berło w Bet-Eden (Am 1,5). Chodzi o aramejskie państwo nad środkowym Eufratem, znane z inskrypcji asyryjskich jako Bit-Adini. Obok niego lista wymienia Gozan. Z ogrodem z Księgi Rodzaju tę krainę łączy tylko nazwa.

Eden i raj w Nowym Testamencie

Nowy Testament nie wymienia Edenu z nazwy. Trzy razy mówi o raju: w słowach Jeszui (Jezusa) do skazańca (Łk 23,43), w relacji Pawła o człowieku porwanym do raju (2 Kor 12,4) i w obietnicy dla zwycięzcy, który będzie jadł z drzewa życia, „które jest pośrodku raju Boga” (Ap 2,7; Objawienie 2).

Zdanie z Łk 23,43 bywa czytane tak, jakby zmarli trafiali do raju zaraz po śmierci. Greckie rękopisy nie mają jednak przecinków, a łotr prosił o coś innego: „wspomnij na mnie, gdy przyjdziesz do swego królestwa” (Łk 23,42). Sam Jeszua trzeciego dnia mówi Marii, że „jeszcze nie wstąpiłem do mego Ojca” (J 20,17). Szerzej omawia to artykuł Co znaczy „dziś będziesz ze mną w raju”.

W ostatnim rozdziale Biblii wraca to, co utracono w Edenie: rzeka i drzewo życia.

I pokazał mi czystą rzekę wody życia, przejrzystą jak kryształ, wypływającą z tronu Boga i Baranka. A pośrodku rynku miasta, po obu stronach rzeki, było drzewo życia przynoszące owoc dwunastu rodzajów, wydające swój owoc co miesiąc. A liście drzewa służą do uzdrawiania narodów.

Ap 22,1-2 (UBG)

Drzewo życia nie rośnie już w ogrodzie, lecz w mieście, a prawo do niego mają ci, którzy „wypełniają jego przykazania” (Ap 22,14). Obraz ma korzenie w wizji rzeki wypływającej ze świątyni (Ez 47,12). Omawia go artykuł o rzece i drzewie życia w Apokalipsie 22, a streszczenie rozdziału 22 pokazuje kontekst. Paweł z kolei buduje na Edenie argument o Adamie i Mesjaszu: „Jak bowiem w Adamie wszyscy umierają, tak też w Chrystusie wszyscy zostaną ożywieni” (1 Kor 15,22). Nadzieja Pisma nie polega więc na powrocie duszy do raju, tylko na zmartwychwstaniu i nowej ziemi, którą zapowiada Izajasz (Iz 65,17; zob. Izajasz 65,17-25).

Archeologia

Żadne wykopaliska nie odnalazły Edenu: tekst opisuje ogród, a nie miasto z murami czy inskrypcjami. Archeologia daje tylko tło.

• Tygrys, Eufrat i Asyria. Świat, który zna opis rzek z Rdz 2, to świat Mezopotamii. Jak ponownie odkryto asyryjskie miasta nad Tygrysem i jak w 1872 roku George Smith odczytał na tabliczkach z Niniwy opowieść o potopie, opisuje artykuł Layard, Botta i George Smith — jak Asyria wróciła z niebytu.
• Strażnicy wejść. W bramach asyryjskich pałaców stały skrzydlate figury lamassu, które miały strzec wejścia. To analogia do cherubów przy drodze do drzewa życia, ale nie tożsamość — różnice opisuje artykuł Skrzydlate kolosy Mezopotamii a cztery twarze z wizji Ezechiela.
• Gichon w Jerozolimie. Źródło o tej samej nazwie co druga rzeka Edenu zostało dokładnie przebadane — zob. Fortyfikacje źródła Gichon i „szyb Warrena”. Wspólna nazwa nie oznacza wspólnego miejsca.
• Opowieści sąsiadów. Teksty sumeryjskie opisują Dilmun jako krainę czystą, wolną od choroby; Dilmun utożsamia się zwykle z Bahrajnem. Podobieństwo motywu nie czyni z Dilmun biblijnego Edenu.

Czego nie wiemy

• Nie wiemy, gdzie leżał Eden. Znamy dwie z czterech rzek, a dwie pozostałe i krainy, które okrążały, pozostają przedmiotem przypuszczeń.
• Nie wiemy, czy Kusz z Rdz 2,13 to ten sam kraj co Kusz nad Nilem w późniejszych księgach.
• Nie wiemy, czy potop zmienił ukształtowanie terenu tak, że opis z Rdz 2 nie daje się już nanieść na mapę.
• Nie znamy pewnej etymologii nazwy — hebrajska „rozkosz” i sumeryjski „step” to dwie hipotezy.
• Nie wiemy, jakim owocem było drzewo poznania. Pismo mówi tylko o owocu; jabłko to tradycja zachodnia, najpewniej wsparta łacińską grą słów malum — „zło” i „jabłko”.
• Nie wiemy, jak długo pierwsi ludzie żyli w ogrodzie ani co się z nim stało po wygnaniu.

Czytaj dalej

• Czy Adam i Ewa byli realnymi ludźmi, czy symbolem?
• Czy dni stworzenia to dosłowne dwadzieścia cztery godziny?
• Skąd Kain wziął żonę, skoro byli tylko Adam i Ewa?
• Set — trzeci syn Adama dany w miejsce Abla
• Keruw — cherubin jako strażnik, nie pucołowate dziecko
• Nowe niebo i nowa ziemia u Izajasza
• Ur chaldejskie — skąd wyszedł Abraham
• Miejsca biblijne — wszystkie hasła