Odpowiedź zależy nie tyle od tego, co da się wyczytać z Rodzaju 2, ile od tego, jak reszta Pisma tego opisu używa. A używa go w sposób, który przy czystej alegorii przestaje działać. To przesunięcie ciężaru jest istotne: spór o gatunek literacki pierwszych rozdziałów Biblii bywa nierozstrzygalny, natomiast sposób, w jaki apostołowie na Adamie budują, da się sprawdzić zdanie po zdaniu.
Co Księga Rodzaju mówi o stworzeniu Adama i Ewy?
Podstawą jest opis stworzenia, wraz z nadaniem imienia kobiecie.
Wtedy Pan Bóg ukształtował człowieka z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia. I człowiek stał się żywą duszą.
Rdz 2,7
I Adam nadał swojej żonie imię Ewa, bo ona była matką wszystkich żyjących.
Rdz 3,20
Sam ten opis niczego jeszcze nie przesądza; imię symbolu też bywa nadawane. Rozstrzygające jest to, co robią z nim późniejsze księgi. Łukasz kończy rodowód Jeszui listą przodków, w której Adam stoi na równi z pozostałymi.
Syna Enosa, syna Seta, syna Adama, syna Boga.
Łk 3,38
Rodowód, który w połowie przechodzi z osób w postacie literackie, przestaje być rodowodem. Łukasz nie sygnalizuje żadnej zmiany trybu.
Jak Paweł używa Adama w Liście do Rzymian?
Najmocniejsze świadectwo to nie opis, lecz rozumowanie zbudowane na Adamie.
Dlatego, tak jak przez jednego człowieka grzech wszedł na świat, a przez grzech – śmierć, tak też na wszystkich ludzi przeszła śmierć, ponieważ wszyscy zgrzeszyli. Grzech bowiem był na świecie aż do nadania prawa, ale grzechu się nie poczytuje, gdy nie ma prawa. Śmierć jednak królowała od Adama aż do Mojżesza nawet nad tymi, którzy nie popełnili grzechu podobnego do przestępstwa Adama, który jest obrazem tego, który miał przyjść.
Rz 5,12-14
Cała konstrukcja opiera się na porównaniu dwóch osób: przez jednego człowieka przyszła śmierć, przez jednego przychodzi życie. Gdyby pierwszy człon był symbolem, a drugi osobą, porównanie by się rozpadło — nie da się zestawiać obrazu z faktem i wyciągać z tego wniosku o rzeczywistym skutku. Paweł wraca do tego również przy pytaniu o porządek stworzenia.
Bo Adam został stworzony najpierw, potem Ewa. I nie Adam został zwiedziony, lecz kobieta, gdy została zwiedziona, popadła w przestępstwo.
1 Tm 2,13-14
Zwróćmy uwagę, że w 1 Tm 2,13-14 kolejność stworzenia i przebieg zwiedzenia pełnią funkcję przesłanki. Argument z przesłanki symbolicznej byłby argumentem z niczego — apostoł wnioskuje z tego, co uznaje za zaszłe.
Na czym opiera się symboliczne odczytanie Adama i Ewy?
Uczciwość wymaga pokazania, na czym opiera się odczytanie symboliczne. Pierwszy argument to zdanie zamykające opis stworzenia.
Takie są dzieje stworzenia niebios i ziemi w dniu, w którym Pan Bóg uczynił ziemię i niebiosa;
Rdz 2,4
Rdz 2,4 nazywa dniem cały okres stworzenia, więc — brzmi wniosek — także reszta opisu może być językiem obrazowym. Wniosek jest zbyt szeroki: z tego, że jedno słowo bywa użyte przenośnie, nie wynika, że cały tekst jest przenośnią. Drugi argument jest lepszy, bo pokazuje, że Paweł potrafi czytać Torę alegorycznie.
Ma to znaczenie alegoryczne: te kobiety oznaczają dwa przymierza: jedno z góry Synaj, które rodzi w niewolę – jest nim Hagar.
Ga 4,24
Ga 4,24 dotyczy Hagar i Sary. Trzeba przyznać: apostoł rzeczywiście stosuje taką metodę. Zauważmy jednak, co robi — nazywa ją po imieniu, uprzedzając czytelnika, że przechodzi na inny poziom. Przy Adamie tego nie robi ani razu, a w Rz 5 buduje na nim wniosek o rzeczywistej śmierci rzeczywistych ludzi. Trzeci tekst bywa czytany jako uczynienie z Adama typu, a nie osoby.
Tak też jest napisane: Stał się pierwszy człowiek, Adam, duszą żyjącą, a ostatni Adam duchem ożywiającym.
1 Kor 15,45
1 Kor 15,45 nazywa Mesjasza ostatnim Adamem, co jest bez wątpienia figurą. Ale figura wymaga pierwowzoru: gdyby pierwszy Adam był tylko obrazem, tytuł drugiego traciłby oparcie. Ten argument obraca się więc przeciw temu, kto go wysuwa — choć trzeba dodać, że nie zamyka sprawy sam z siebie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kiedy żyli, bo Pismo nie datuje ich życia. Nie wiemy, ilu ludzi żyło wówczas na ziemi ani jak rozumieć pochodzenie żon synów Adama, bo tekst tego nie wyjaśnia. Nie wiemy, na ile opis ogrodu, drzew i węża jest opisem, a na ile obrazem — a to, że da się przyjąć historyczność osób bez rozstrzygnięcia tej kwestii, bywa pomijane w sporze. Artykuł nie rozstrzyga też pytań o początki populacji ludzkiej stawianych poza Pismem; to dane innego rodzaju. Rozstrzygalne z tekstu jest jedno: autorzy Nowego Przymierza używali Adama tak, jak używa się osoby, a nie tak, jak używa się przypowieści.
Zobacz też: Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Apostoł (szaliach) · Adam · Łukasz — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia · Hagar — znaczenie imienia
