Cheruby są w Piśmie obecne znacznie częściej niż serafiny — wzmianki liczą się w dziesiątkach. Mimo to nie mamy ani jednego pełnego opisu ich wyglądu w Torze, a wszystkie sceny łączy jedna rzecz: cherub pojawia się tam, gdzie kończy się swobodny dostęp człowieka.
To jedno spostrzeżenie porządkuje cały materiał lepiej niż jakakolwiek hierarchia. Cheruby nie są w Piśmie tłem dekoracyjnym ani orszakiem podnoszącym rangę sceny. Stoją przy przejściu, którego człowiek sam nie przekroczy — a fakt, że w kilku miejscach mają postać wykutą ze złota albo wyhaftowaną na tkaninie, tej roli nie osłabia, tylko ją utrwala w przedmiotach kultu.
Pierwsze wystąpienie: straż przy drzewie życia
Tak wygnał człowieka i postawił na wschód od ogrodu Eden cherubinów i płomienisty miecz obracający się we wszystkie strony, aby strzegły drogi do drzewa życia.
Rdz 3,24
Zadaniem jest strzeżenie drogi. Nie towarzyszenie człowiekowi, nie prowadzenie go, tylko zamknięcie przejścia. Ten motyw wróci w każdej następnej scenie.
Nad przebłagalnią
Drugie miejsce to wieko arki. Tu pojawia się szczegół, który zmienia sposób czytania całej kategorii.
I uczynisz dwa złote cherubiny: wykujesz je ze złota na obu końcach przebłagalni. Jednego cherubina uczynisz na jednym końcu, a drugiego cherubina na drugim końcu. Z samej przebłagalni uczynicie cherubiny na obu jej końcach. A cherubiny będą mieć skrzydła rozpostarte ku górze, zakrywając swymi skrzydłami przebłagalnię. Ich twarze zaś będą zwrócone ku sobie, twarze cherubinów będą zwrócone ku przebłagalni. I położysz przebłagalnię na wierzchu arki, a w arkę włożysz świadectwo, które ci dam. Tam będę się z tobą spotykać i sponad przebłagalni, spomiędzy dwóch cherubinów, którzy są nad arką świadectwa, będę z tobą rozmawiać o wszystkim, co ci rozkażę dla synów Izraela.
Wj 25,18-22
Cheruby zakrywają przebłagalnię skrzydłami i są zwrócone twarzami ku sobie oraz ku niej. Zaraz potem pada zapowiedź spotkania: Bóg będzie mówił spomiędzy nich. Miejsce najbardziej zamknięte dla człowieka jest zarazem miejscem rozmowy — i cheruby stoją dokładnie na tej granicy.
Uczynisz też zasłonę z błękitnej tkaniny, purpury, karmazynu i skręconego bisioru; na niej wyhaftujesz cherubiny.
Wj 26,31
Ten sam motyw wraca na zasłonie oddzielającej przestrzenie przybytku.
W świątyni Salomona
W Miejscu Najświętszym uczynił też dwa cherubiny z drzewa oliwnego wysokie na dziesięć łokci. Pięć łokci miało jedno skrzydło cherubina i pięć łokci miało drugie skrzydło cherubina: dziesięć łokci było od końca jednego skrzydła aż do końca drugiego skrzydła. Dziesięć łokci miał też drugi cherubin: oba cherubiny miały ten sam rozmiar i kształt. Wysokość jednego cherubina wynosiła dziesięć łokci, tak samo wysokość drugiego cherubina. I postawił cherubiny w głębi wnętrza domu, i skrzydła cherubinów rozpościerały się tak, że skrzydło jednego dotykało jednej ściany, a skrzydło drugiego cherubina dotykało drugiej ściany; ich skrzydła dotykały się w środku domu. I pokrył cherubiny złotem.
1 Krl 6,23-28
Rozmiary są tu podane dokładnie, a wygląd — nie. Tekst mówi o skrzydłach, o drewnie i o złocie, i na tym poprzestaje. To znamienne: opis budowlany schodzi do pojedynczych łokci, a opis samej istoty pozostaje pusty. Autor najwyraźniej uważał wymiary za istotne, a postać cheruba za coś, czego opisywać nie zamierza.
Pod tronem i w ruchu
Trzeci zestaw scen pokazuje cheruby związane z obecnością Boga, która się przemieszcza.
Dosiadł cherubina i latał, i ukazał się na skrzydłach wiatru.
2 Sm 22,11
Posłuchaj, Pasterzu Izraela, ty, który prowadzisz Józefa jak stado owiec, ty, który zasiadasz między cherubinami, zabłyśnij.
Ps 80,1
Potem spojrzałem, a oto na firmamencie, który był nad głową cherubinów, ukazało się nad nimi coś jakby kamień szafiru, z wyglądu podobne do tronu. Wtedy powiedział do tego męża ubranego w lnianą szatę: Wejdź między koła pod cherubinami, napełnij swe ręce rozżarzonymi węglami spomiędzy cherubinów i rozrzuć po mieście. I wszedł tam na moich oczach. A cherubiny stały po prawej stronie domu, gdy wchodził ten mąż, a obłok napełnił dziedziniec wewnętrzny. Następnie chwała Pana uniosła się znad cherubinów i sięgnęła do progu domu, a dom napełnił się obłokiem i dziedziniec napełnił się chwałą Pana. I szum skrzydeł cherubinów było słychać aż na dziedzińcu zewnętrznym, jak głos Boga Wszechmocnego, gdy mówi.
Ez 10,1-5
Zwroty o zasiadaniu między cherubinami i o dosiadaniu cheruba nie mówią o istocie samodzielnej, lecz o czymś, co niesie obecność Boga. U Ezechiela ta obecność się rusza: chwała unosi się znad cherubów i przechodzi w inne miejsce. Prorok rozstrzyga przy okazji sprawę, która w jego pierwszym widzeniu pozostawała otwarta.
To jest ta istota, którą widziałem pod Bogiem Izraela nad rzeką Kebar; i poznałem, że były to cherubiny.
Ez 10,20
Nowy Testament wspomina o cherubach raz jeden i to w liście, który wprost odmawia rozwijania tematu.
Nad arką były cherubiny chwały, które zacieniały przebłagalnię. Nie ma teraz potrzeby szczegółowo o tym wszystkim mówić.
Hbr 9,5
Zarzut: a przykazanie o podobiznach
Skoro Tora zakazuje wykonywania wizerunków tego, co w niebie, wykonanie złotych cherubów na polecenie Boga wygląda na sprzeczność.
Nie będziesz czynił sobie żadnego rzeźbionego posągu ani żadnej podobizny czegokolwiek, co jest w górze na niebie, co jest nisko na ziemi ani co jest w wodach pod ziemią.
Wj 20,4
Nie czyń sobie rzeźbionego posągu ani żadnej podobizny czegokolwiek, co jest w górze na niebie, co jest nisko na ziemi ani tego, co jest w wodach pod ziemią;
Pwt 5,8
Strzeżcie więc pilnie swoich dusz, gdyż nie widzieliście żadnej postaci w dniu, w którym Pan przemówił do was na Horebie spośród ognia; Abyście się nie zepsuli i nie czynili sobie rzeźbionego posągu, podobizny wszelkiej postaci w kształcie mężczyzny lub kobiety;
Pwt 4,15-16
Rozwiązania trzeba szukać w tym, co przy zakazie zostaje powiedziane dalej: rzecz dotyczy oddawania czci i służby. Cheruby na arce nie były adresatem pokłonu, nie miały imion, nie przyjmowały ofiar i pozostawały niewidoczne dla ludu przez cały rok. Napięcie jednak zostaje i warto je odnotować, zamiast wygładzać.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak cheruby wyglądają. Tora, opisując te na arce, podaje wyłącznie skrzydła i kierunek twarzy — nie mówi, ile twarzy mają, czy stoją, czy klęczą, ani jaką mają postać. Wszystkie wyobrażenia z dziecięcymi głowami i obłokiem pochodzą ze sztuki, nie z tekstu.
Nie wiemy, czy cheruby z Edenu, cheruby na arce i istoty z widzenia Ezechiela to ten sam rodzaj istot. Ezechiel utożsamia swoje żywe istoty z cherubami, ale nie odnosi się do arki ani do Edenu. Nie wiemy, ilu ich jest — Rdz 3,24 nie podaje liczby, a przy arce liczba wynika z polecenia, nie z opisu świata niewidzialnego.
Nie wiemy, czy „cherub” to nazwa rangi, gatunku czy funkcji. Pismo nigdy tego nie definiuje, nigdy nie ustawia cherubów w hierarchii wobec innych istot i nigdy nie podaje ich imion. Nie wiemy też, czy cheruby są aniołami w tym sensie, w jakim mówi o aniołach List do Hebrajczyków — tekst nie łączy tych dwóch określeń ani razu.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · List do Hebrajczyków · Ezechiel
