Jordan to główna rzeka ziemi Izraela. Spływa spod Hermonu przez Jezioro Galilejskie do Morza Martwego, dnem rowu tektonicznego, który jest najniżej położoną doliną na Ziemi. W Biblii jest przede wszystkim granicą: Izrael przekroczył ją z arką, wchodząc do Kanaanu, a w Nowym Testamencie nad jego wodami Jan zanurzał tłumy i tu został ochrzczony Jeszua (Jezus).
W skrócie
- Położenie: dno rowu tektonicznego między Hermonem na północy a Morzem Martwym na południu; dziś rzeka graniczna między Izraelem i Zachodnim Brzegiem a Królestwem Jordanii, które wzięło od niej nazwę.
- Nazwa: hebr. Jarden (יַרְדֵּן, Strong H3383), gr. Iordanēs (Ἰορδάνης, Strong G2446).
- W Biblii: w tekście hebrajskim 182 wystąpienia, najwięcej w Księdze Jozuego (70), dalej w Powtórzonego Prawa, Liczb, 2 Samuela i Sędziów; w greckim 15 (Mateusz 6, Marek 4, Jan 3, Łukasz 2). W UBG nazwa pada w 178 wersetach 21 ksiąg.
- Najważniejsze wydarzenia: wybór Lota, powrót Jakuba, przejście Izraela pod wodzą Jozuego i dwanaście kamieni z Gilgal, brody w czasach sędziów, ucieczka Dawida, Eliasz i Elizeusz, uzdrowienie Naamana, działalność Jana i chrzest Jeszui.
- Okres: od patriarchów przez podbój Kanaanu i epokę królów po I wiek n.e.
Nazwa i jej znaczenie
W tekście hebrajskim rzeka prawie zawsze występuje z rodzajnikiem: ha-Jarden, dosłownie ten Jordan. Stąd brzmienie przekładu w zdaniach typu „przepraw się przez ten Jordan” (Joz 1,2). Najczęściej nazwę łączy się z czasownikiem jarad (Strong H3381), schodzić, zstępować. Znaczyłaby wtedy mniej więcej ten, który spływa w dół, co dobrze pasuje do rzeki opadającej o kilkaset metrów. To jednak tylko najpopularniejsze objaśnienie. Część badaczy szuka źródła nazwy poza językami semickimi i sprawa pozostaje otwarta.
Biblia ma też kilka określeń na samą dolinę. Lot patrzy na kikkar ha-Jarden, w UBG „równina nad Jordanem” (Rdz 13,10). Szeroki pas doliny aż po Morze Martwe nazywa się Araba (Pwt 3,17). Prorocy mówią o ge’on ha-Jarden, dosłownie pysze Jordanu. UBG oddaje to raz jako wezbranie Jordanu (Jr 12,5; Jr 49,19), raz jako pychę Jordanu (Za 11,3). Wielu komentatorów widzi tu gęsty, zarośnięty pas nad samym korytem, bo w Jr 49,19 właśnie stamtąd wychodzi lew.
Gdzie leży Jordan?
Rzeka zaczyna się u stóp Hermonu, gdzie łączą się strumienie z kilku źródeł. Jedno bije przy Tel Dan, inne w grocie Banias, czyli dawnej Cezarei Filipowej. Połączone wody płyną przez dolinę Hula do Jeziora Galilejskiego, które Pismo nazywa Kinneret (Pwt 3,17). Z jeziora Jordan wypływa na południe i po około stu kilometrach w linii prostej uchodzi do Morza Martwego. Jego meandrujące koryto jest mniej więcej dwa razy dłuższe. Lustro Jeziora Galilejskiego leży ponad 200 metrów poniżej poziomu morza, a Morza Martwego już ponad 400 metrów poniżej. Od wschodu wpada do Jordanu kilka dopływów, wśród nich Jabbok, nad którym Jakub przeprawiał rodzinę (Rdz 32,22-23).
W starożytności rzeki nie przekraczało się byle gdzie. Brody były nieliczne i kto je zajął, panował nad drogą ze wschodu na zachód. Wojska z Księgi Sędziów kilka razy właśnie tak odcinają przeciwnika. Na zachodnim skraju doliny, kilka kilometrów od rzeki, leżało Jerycho, pierwsze miasto zdobyte po przeprawie. Położenie Jordanu i miejsc nad nim pokazują mapy biblijne. Współcześnie dolny bieg niesie tylko niewielką część dawnej wody, bo większość pobiera się wyżej do nawadniania i na potrzeby miast.
Jordan w historii biblijnej
Patriarchowie
Pierwsza wzmianka to wybór Lota. Zobaczył, że „cała równina nad Jordanem była dobrze nawodniona”, i przeniósł się tam, w stronę Sodomy (Rdz 13,10-11; zob. streszczenie Rdz 13). Jakub, wracając od Labana, przypomina Bogu: „tylko o lasce przeszedłem ten Jordan” (Rdz 32,10). Po jego śmierci kondukt z Egiptu opłakuje go na klepisku Atad, które „jest za Jordanem” (Rdz 50,10).
Mojżesz, Jozue i wejście do Kanaanu
Pod koniec wędrówki Izrael rozbija obóz na równinach Moabu, „z tej strony Jordanu naprzeciw Jerycha” (Lb 22,1). Pokolenia Rubena i Gada proszą Mojżesza, by nie przeprowadzał ich za rzekę, i razem z połową pokolenia Manassesa dostają ziemie na wschodzie (Lb 32; streszczenie Lb 32). Sam Mojżesz słyszy od Boga: „nie przejdziesz tego Jordanu” (Pwt 3,27). Ziemię ogląda tylko ze szczytu Pizga na górze Nebo (Pwt 34,1). Dlaczego tak się stało, omawia wpis o Mojżeszu, który nie wszedł do Ziemi Obiecanej.
Rozkaz przeprawy dostaje Jozue. Działo się to w porze żniw, gdy Jordan był wezbrany. Jahwe (PAN) zatrzymał wodę w chwili, gdy kapłani z arką weszli w nurt:
I kiedy niosący arkę przyszli nad Jordan, a nogi kapłanów, którzy nieśli arkę, zanurzyły się w wodzie przy brzegu (Jordan bowiem wzbiera i wylewa na wszystkie swoje brzegi przez cały czas żniwa); Wtedy wody płynące z góry zatrzymały się i stanęły jak jeden wał bardzo daleko od miasta Adam leżącego w pobliżu Sartan. A te, które płynęły w dół do Morza Pustyni, czyli do Morza Słonego, odpłynęły zupełnie. I tak lud przeprawił się naprzeciw Jerycha. A kapłani niosący arkę przymierza Pana stali pewnie na suchej ziemi pośrodku Jordanu, a wszyscy Izraelici szli po suchej ziemi, aż cały lud przeprawił się przez Jordan.
Joz 3,15-17 (UBG)
Miasto Adam leżało w górze rzeki, więc nurt przerwał się daleko na północ od miejsca przeprawy, a koryto naprzeciw Jerycha opustoszało. Opis znajdziesz w streszczeniu Joz 3. Z dna Jordanu wyniesiono dwanaście kamieni, po jednym na każde pokolenie, i ustawiono je jako pomnik w Gilgal (streszczenie Joz 4):
Aby to było znakiem wśród was, gdy potem wasi synowie zapytają: Co znaczą dla was te kamienie? Wtedy powiecie im, że wody Jordanu rozdzieliły się przed arką przymierza Pana; gdy przechodziła przez Jordan, rozdzieliły się wody Jordanu; i te kamienie będą pamiątką dla synów Izraela na wieki.
Joz 4,6-7 (UBG)
Tekst podaje też datę. Lud wyszedł z Jordanu dziesiątego dnia pierwszego miesiąca (Joz 4,19), czyli w dniu, w którym według Prawa wybierano baranka paschalnego (Wj 12,3). Czternastego dnia Izrael obchodził w Gilgal pierwszą Paschę w ziemi obiecanej (Joz 5,10). Po podziale kraju pokolenia wschodnie zbudowały „ołtarz nad Jordanem, ołtarz wielki i okazały” (Joz 22,10). Pozostałe uznały to za odstępstwo i niewiele brakowało do wojny. Spór pokazuje, że rzeka mogła dzielić lud nie tylko na mapie (streszczenie Joz 22).
Sędziowie i królowie
W epoce sędziów brody Jordanu stają się miejscem zasadzek. Ehud zajmuje przeprawy do Moabu i nikogo nie przepuszcza (Sdz 3,28). Gedeon każe Efraimitom obsadzić wody aż do Jordanu, by odciąć Midianitom odwrót (Sdz 7,24). Najbardziej znana scena to wojna Gileadu z Efraimem za Jeftego. Przy brodach zbiegów sprawdzano wymową słowa szibbolet. Kto mówił sibbolet, zdradzał, skąd pochodzi, i ginął (Sdz 12,5-6; streszczenie Sdz 12).
Dawid uciekający przed buntem Absaloma przeprawia się z całym ludem przez Jordan przed świtem (2 Sm 17,22). Po klęsce syna wraca tą samą drogą, a lud Judy wychodzi mu naprzeciw do Gilgal (2 Sm 19,15). Salomon odlewa sprzęty świątynne z brązu w gliniastej ziemi doliny, między Sukkot a Sartan (1 Krl 7,46).
Eliasz i Elizeusz
W czasie suszy Eliasz ukrywa się przy potoku Kerit, „który jest przed Jordanem” (1 Krl 17,3). Nad Jordanem kończy się też jego służba. Uderza płaszczem w wodę, która się rozstępuje, i obaj z Elizeuszem przechodzą po suchym dnie (2 Krl 2,8). Potem Eliasz zostaje zabrany wśród wichru (2 Krl 2,11). Dokąd, omawia wpis o tym, czy Henoch i Eliasz poszli do nieba. Elizeusz wraca sam i powtarza znak:
Potem podniósł płaszcz Eliasza, który spadł z niego, zawrócił i stanął nad brzegiem Jordanu; I wziął płaszcz Eliasza, który spadł z niego, uderzył nim wody i powiedział: Gdzie jest Pan, Bóg Eliasza? Również gdy on uderzył nim wody, rozdzieliły się na dwie strony. I Elizeusz przeszedł.
2 Krl 2,13-14 (UBG)
Ten epizod rozwija wpis o podwójnej części ducha (zob. też streszczenie 2 Krl 2). Nad tą samą rzeką Elizeusz kieruje syryjskiego wodza Naamana: „Idź i umyj się siedem razy w Jordanie” (2 Krl 5,10). Naaman najpierw się obraża, bo rzeki Damaszku uważa za lepsze od wszystkich wód Izraela (2 Krl 5,12). W końcu jednak słucha:
Poszedł więc i zanurzył się w Jordanie siedem razy, według słowa męża Bożego. I jego ciało stało się jak ciało małego dziecka, i został oczyszczony.
2 Krl 5,14 (UBG)
Więcej o tej historii: Naaman i ogniste rydwany oraz streszczenie 2 Krl 5. Nad Jordanem rozgrywa się też drobny cud z siekierą. Uczniowie proroków ścinają drzewo na nowe mieszkanie, żelazo wpada do wody, a jeden z nich woła: „Ta była pożyczona” (2 Krl 6,4-6). Te historie zbiera wpis o cudach Elizeusza.
Jordan w poezji i u proroków
Przejście przez Jordan psalmista stawia obok przejścia przez morze, jako dwie połowy jednego wyzwolenia:
Morze to ujrzało i uciekło, Jordan wstecz się odwrócił. Góry skakały jak barany, pagórki jak jagnięta. Morze, cóż ci się stało, żeś uciekło, a tobie, Jordanie, że wstecz się odwróciłeś?
Ps 114,3-5 (UBG)
W Psalmie 42 wygnaniec wspomina Boga „z ziemi Jordanu i Hermonu” (Ps 42,6), czyli z dalekiej północy, gdzie rzeka ma źródła. Księga Hioba mówi o Behemocie, który może „wchłonąć Jordan do swojej paszczy” (Hi 40,23). Kim jest to stworzenie, rozważa wpis o Behemocie. U Jeremiasza nadrzeczne zarośla są obrazem próby. Bóg pyta proroka: „co zrobisz przy wezbraniu Jordanu” (Jr 12,5). Zachariasz ogłasza, że „pycha Jordanu jest zburzona” (Za 11,3). Izajasz zapowiada światło dla ziemi „za Jordanem, w Galilei pogan” (Iz 9,1), a Mateusz odnosi tę zapowiedź do działalności Jeszui w Galilei (Mt 4,15). W wizji Ezechiela Jordan wyznacza wschodnią granicę odnowionej ziemi (Ez 47,18).
Jordan w Nowym Testamencie
Jan Chrzciciel działał w dolinie Jordanu. Marek pisze, że ludzie z Judei i Jerozolimy „byli chrzczeni przez niego w rzece Jordan, wyznając swoje grzechy” (Mk 1,5). Łukasz dodaje, że Jan obchodził całą okolicę, „głosząc chrzest pokuty na przebaczenie grzechów” (Łk 3,3). Miejsce ma wymowę. Eliasz odszedł nad Jordanem, a Jan wystąpił tam „w duchu i mocy Eliasza” (Łk 1,17). Czy był Eliaszem, wyjaśnia wpis o Janie i Eliaszu.
Chrzest Jeszui opisują trzy Ewangelie. Mateusz mówi, że Jeszua „przyszedł z Galilei nad Jordan do Jana, aby być przez niego ochrzczonym” (Mt 3,13). Jan się wzbrania, ale słyszy: „godzi się nam wypełnić wszelką sprawiedliwość” (Mt 3,15). Potem następuje scena, o której ludzie najczęściej pytają:
A gdy Jezus został ochrzczony, zaraz wyszedł z wody, a oto otworzyły mu się niebiosa i ujrzał Ducha Bożego zstępującego jak gołębica i przychodzącego na niego. I rozległ się głos z nieba: To jest mój umiłowany Syn, w którym mam upodobanie.
Mt 3,16-17 (UBG)
Jeszua „wyszedł z wody”, więc był w niej zanurzony, co odpowiada znaczeniu greckiego słowa baptizō. Serwis opisuje ten chrzest szerzej w dziale o chrzcie przez zanurzenie. Duch, który zstępuje na Syna, to moc samego Boga. Piotr mówi potem, jak „Bóg namaścił Duchem Świętym i mocą Jezusa z Nazaretu” (Dz 10,38). Zob. też Duch Święty — osoba czy moc? Głos z nieba należy do Ojca. Jan wyznaje, że przed tym znakiem nie znał Mesjasza (J 1,33). Co to znaczy, omawia wpis czy Jan Chrzciciel rozpoznał Jeszuę.
Po chrzcie Jeszua, pełen Ducha, „wrócił znad Jordanu” i został zaprowadzony na pustynię (Łk 4,1). Miejsce działalności Jana podaje Ewangelia Jana: „Działo się to w Betabarze za Jordanem, gdzie Jan chrzcił” (J 1,28). Część rękopisów ma w tym wersecie nazwę Betania. Pod koniec służby, przed ostatnią Paschą, Jeszua „ponownie odszedł za Jordan, na miejsce, gdzie przedtem Jan chrzcił” (J 10,40). Mateusz wspomina też podróż z Galilei do Judei przez tereny „za Jordan” (Mt 19,1) i tłumy z Zajordania (Mt 4,25).
Archeologia
Samej rzeki nie da się odkopać. Przez tysiąclecia zmieniała koryto, a na dnie nie zostają ślady przepraw. Archeologia bada więc miasta i sanktuaria w dolinie. U źródeł, na Tel Dan, zachowała się brama z cegły mułowej datowana na około 1800–1750 p.n.e. Nad źródłem w Banias odkopano sanktuarium greckiego boga Pana, w miejscu, które Ewangelie nazywają Cezareą Filipową. W Deir Alla, kilka kilometrów na wschód od rzeki, niedaleko Jabboku, znaleziono tynk z tekstem z około 800 roku p.n.e. Pada w nim imię Balaama, syna Beora. Spór o mury Jerycha trwa od czasów Garstanga i Kenyon. W Al-Maghtas, na wschodnim brzegu, wykopaliska z lat 1996–2002 odsłoniły kościoły i baseny chrzcielne z okresu od IV do XV wieku. Świadczą one o dawnej tradycji pielgrzymów, ale nie są śladem z czasów Jana.
- Tel Dan — brama kananejska u źródeł Jordanu
- Cezarea Filipowa (Panias) — grota i źródło zasilające Jordan
- Bet-Szean — kopiec na styku doliny Jezreel i doliny Jordanu
- Inskrypcja z Deir Alla — Balaam, syn Beora, w dolinie Jordanu
- Mury Jerycha — spór Garstanga i Kenyon
- Sodoma i Gomora — Bab edh-Dhra, Numeira i hipoteza Tall el-Hammam
- Betania za Jordanem — Al-Maghtas i miejsce chrztu
- Pella (Tabaqat Fahl) — miasto Dekapolu za Jordanem
- Nelson Glueck i badania Transjordanii
Czego nie wiemy
- Gdzie dokładnie został ochrzczony Jeszua. Ewangelie synoptyczne mówią tylko o Jordanie. Jan podaje Betabarę albo Betanię za Jordanem, zależnie od rękopisu. Tradycja wskazuje dwa miejsca naprzeciw siebie: Al-Maghtas na wschodnim brzegu i Qasr al-Jahud na zachodnim. Znalezisk z I wieku, które by to rozstrzygały, brak. Nie wiadomo też, gdzie leżały Ainon i Salim (J 3,23).
- Gdzie leżały Adam, Sartan i Gilgal. Adam zwykle łączy się ze stanowiskiem Tell ed-Damija w pobliżu ujścia Jabboku, ale identyfikacja nie jest pewna. Położenie Sartanu i Gilgal jest sporne.
- Jak zatrzymał się nurt. Przywołuje się późniejsze relacje o osuwiskach wysokich brzegów w okolicy Damii, które na wiele godzin tamowały rzekę. Tekst Jozuego wiąże jednak zatrzymanie wód z chwilą wejścia kapłanów w nurt i przedstawia je jako dzieło Boga (Joz 3,13). Podobny spór toczy się o naturalne wyjaśnienia przejścia przez morze.
- Kiedy nastąpiła przeprawa. Data zależy od datowania wyjścia z Egiptu i podboju. Archeologia Jerycha tego nie przesądza.
