Pytanie postawione w tytule jest młodsze niż teksty, które ma rozstrzygnąć. Pismo nie używa wobec Ducha słowa, które dziś w tym sporze pada najczęściej, i nie prowadzi wykładu o tym, czym Duch jest. Opisuje, co Duch robi. Dlatego uczciwiej postawić pytanie inaczej: czy Pismo mówi o Duchu tak, jak mówi się o kimś, czy tak, jak mówi się o czymś. Odpowiedź wymaga zestawienia dwóch grup tekstów, z których każda ma swój ciężar.
Teksty, w których Duch działa jak ktoś
Jeszua zapowiada Ducha słowami, których nie da się odnieść do bezosobowej siły: mówi o kimś, kogo Ojciec pośle i kto będzie nauczał.
A ja będę prosił Ojca i da wam innego Pocieszyciela, aby z wami był na wieki; Ducha prawdy, którego świat nie może przyjąć, bo go nie widzi ani go nie zna. Wy jednak go znacie, gdyż z wami przebywa i w was będzie.
J 14,16-17
Lecz Pocieszyciel, Duch Święty, którego Ojciec pośle w moim imieniu, on nauczy was wszystkiego i przypomni wam wszystko, co wam powiedziałem.
J 14,26
W tej samej mowie pojawia się coś jeszcze wyraźniejszego — Duch nie mówi sam od siebie, tylko przekazuje to, co usłyszy. To zdanie zakłada odróżnienie mówiącego od treści, którą przekazuje.
Lecz gdy przyjdzie on, Duch prawdy, wprowadzi was we wszelką prawdę. Nie będzie bowiem mówił sam od siebie, ale będzie mówił to, co usłyszy, i oznajmi wam przyszłe rzeczy. On mnie uwielbi, bo weźmie z mojego i wam oznajmi.
J 16,13-14
Dzieje relacjonują to samo od strony praktyki zborów. Duch wydaje polecenia, zabrania podróży i wskazuje konkretnych ludzi po imieniu.
A gdy jawnie pełnili służbę Panu i pościli, powiedział im Duch Święty: Odłączcie mi Barnabę i Saula do dzieła, do którego ich powołałem.
Dz 13,2
Gdy przeszli Frygię i krainę galacką, Duch Święty zabronił im głosić słowo Boże w Azji. Gdy przybyli do Myzji, próbowali pójść do Bitynii, ale im Duch nie pozwolił.
Dz 16,6-7
Paweł mówi o rozdzielaniu darów według woli, a nie według miary czy natężenia.
A to wszystko sprawia jeden i ten sam Duch, udzielając każdemu z osobna, jak chce.
1 Kor 12,11
Do tego dochodzą trzy zdania, które trudno przełożyć na język bezosobowej mocy: o wstawianiu się, o zasmuceniu i o okłamaniu.
Podobnie i Duch dopomaga naszej słabości. Nie wiemy bowiem, o co powinniśmy się modlić, jak trzeba, ale sam Duch wstawia się za nami w niewysłowionych westchnieniach. A ten, który bada serca, wie, jaki jest zamysł Ducha, ponieważ według woli Boga wstawia się za świętymi.
Rz 8,26-27
I nie zasmucajcie Bożego Ducha Świętego, którym jesteście zapieczętowani na dzień odkupienia.
Ef 4,30
Lecz Piotr powiedział: Ananiaszu, dlaczego szatan tak napełnił twoje serce, abyś okłamał Ducha Świętego i odłożył sobie część pieniędzy za ziemię? Czy to, co miałeś, nie było twoje? A to, co otrzymałeś za sprzedaż, czy nie pozostawało w twojej mocy? Dlaczego dopuściłeś to do swego serca? Nie okłamałeś ludzi, lecz Boga.
Dz 5,3-4
Ostatni tekst jest w tym zestawie najmocniejszy, bo Piotr w dwóch zdaniach nazywa ten sam czyn okłamaniem Ducha i okłamaniem Boga. List zboru z Jerozolimy idzie tą samą drogą i stawia Ducha jako stronę uchwały.
Uznał bowiem Duch Święty za słuszne, i my też, nie nakładać na was żadnego ciężaru oprócz tego, co konieczne.
Dz 15,28
Teksty, w których Duch brzmi jak moc
Drugiej grupy nie wolno pominąć, bo to nie jest wymysł polemistów, tylko język samego Pisma. Duch bywa wylewany, dawany w mierze i stawiany obok mocy jako jej odpowiednik.
A anioł jej odpowiedział: Duch Święty zstąpi na ciebie i moc Najwyższego zacieni cię. Dlatego też to święte, co się z ciebie narodzi, będzie nazwane Synem Bożym.
Łk 1,35
I stanie się w ostatecznych dniach – mówi Bóg – że wyleję z mego Ducha na wszelkie ciało i będą prorokować wasi synowie i córki, wasi młodzieńcy będą mieć widzenia, a starcy będą śnić sny.
Dz 2,17
Ten bowiem, którego Bóg posłał, mówi słowa Boże, bo Bóg daje mu Ducha bez miary.
J 3,34
Jak Bóg namaścił Duchem Świętym i mocą Jezusa z Nazaretu, który chodził, czyniąc dobrze i uzdrawiając wszystkich opanowanych przez diabła, bo Bóg był z nim.
Dz 10,38
I wszyscy zostali napełnieni Duchem Świętym, i zaczęli mówić innymi językami, tak jak im Duch pozwalał mówić.
Dz 2,4
Najostrzejszy przykład daje porównanie dwóch relacji tego samego zdania Jeszui o wypędzaniu demonów. Mateusz zapisuje jedno wyrażenie, Łukasz drugie.
A jeśli ja wypędzam demony Duchem Bożym, to przyszło do was królestwo Boże.
Mt 12,28
Ale jeśli ja palcem Bożym wypędzam demony, to istotnie przyszło do was królestwo Boże.
Łk 11,20
Ewangeliści traktują te sformułowania jako wymienne. Kto twierdzi, że język o Duchu jest wyłącznie językiem o kimś, musi się z tym miejscem zmierzyć, a nie je przemilczeć.
Czego sam język nie rozstrzyga
Obie grupy tekstów są prawdziwe i obie są w Piśmie. Argument z wylewania nie dowodzi bezosobowości, bo Pismo mówi też o wylaniu gniewu i o wylaniu duszy, a gniewu nikt nie uważa za substancję. Argument z czasowników nie dowodzi z kolei automatycznie tego, co chcieliby jego zwolennicy, bo Pismo pozwala mówić w ten sposób o mądrości, która woła na ulicach. Rozstrzygające są dopiero te zdania, w których Duchowi przypisano wolę, wiedzę i możliwość doznania krzywdy — bo tych trzech rzeczy nie da się przypisać sile.
Nam zaś Bóg objawił to przez swojego Ducha. Duch bowiem bada wszystko, nawet głębokości Boga. Bo kto z ludzi wie, co jest w człowieku oprócz ducha ludzkiego, który w nim jest? Tak samo i tego, co jest w Bogu, nikt nie zna, oprócz Ducha Bożego.
1 Kor 2,10-11
Paweł zestawia tu Ducha Bożego z duchem człowieka, który wie, co jest w człowieku. To zestawienie mówi o poznaniu wewnątrz Boga, a nie o narzędziu, którym Bóg się posługuje.
Dlaczego nie rozstrzygamy tego jednym słowem
Terminy, którymi zwykle kończy się ten spór, powstały kilkaset lat po napisaniu ostatniej księgi, w toku sporów o to, jak mówić o Bogu bez sprzeczności. Powstały po coś: miały bronić tekstów przed uproszczeniem z obu stron. Ale są opisem, nie objawieniem, i orzekanie nimi sporu jest odwróceniem kolejności. Pismo daje tu materiał wystarczający, by odrzucić dwie skrajności — Duch nie jest bezosobowym fluidem ani drugim Bogiem obok Ojca — a nie daje definicji, którą można by wpisać do formularza.
Czego nie wiemy
Pismo nie definiuje relacji Ducha do Ojca i Syna w kategoriach, których domaga się to pytanie. Nie mówi, w jaki sposób Duch jest równocześnie posyłany i nazywany Bogiem w tym samym akapicie. Nie tłumaczy, dlaczego pozdrowienia listów wymieniają Ojca i Syna, a Ducha zwykle nie. Nie wyjaśnia też, na czym polega różnica między otrzymaniem Ducha a napełnieniem Duchem, choć używa obu wyrażeń w tych samych księgach. Kto twierdzi, że ma tu pełną odpowiedź, mówi więcej, niż mówi tekst.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Piotr · Paweł — znaczenie imienia · Mateusz — znaczenie imienia · Łukasz — znaczenie imienia
