Czytanie, w którym Duch pojawia się dopiero w Nowym Przymierzu, nie da się utrzymać przy otwartym Tanach. Duch Jahwe działa tam od drugiego zdania Tory i towarzyszy Izraelowi przez całą jego historię. Pięćdziesiątnica niczego tu nie wprowadza — rozszerza to, co wcześniej było udziałem pojedynczych ludzi.
Od drugiego zdania Tory
A ziemia była bezkształtna i pusta i ciemność była nad głębią, a Duch Boży unosił się nad wodami.
Rdz 1,2
Hebrajskie słowo użyte w tym miejscu oznacza równocześnie ducha, wiatr i oddech, a wybór między tymi znaczeniami należy do tłumacza, nie do tekstu. Ta sama Tora używa go kilka rozdziałów dalej o wietrze osuszającym ziemię.
Bóg pamiętał jednak o Noem i wszystkich zwierzętach, i wszelkim bydle, które było z nim w arce, i sprowadził Bóg wiatr na ziemię, a wody zaczęły opadać.
Rdz 8,1
Nie jest więc uczciwe budowanie na tym jednym wersecie całej nauki o Duchu, skoro sam wybór polskiego słowa jest już decyzją interpretacyjną. Ale nie jest też uczciwe odwrotne uproszczenie, bo inne teksty Tanach mówią o Duchu Boga w sposób, którego wiatrem wytłumaczyć się nie da.
Gdy wysyłasz twego ducha, zostają stworzone i odnawiasz oblicze ziemi.
Ps 104,30
Dokąd ujdę przed twoim duchem? Dokąd ucieknę przed twoim obliczem?
Ps 139,7
Duch, który uzdalnia do pracy rękami
Pierwszy człowiek, o którym Tora mówi wprost, że został napełniony Duchem Bożym, nie był ani prorokiem, ani kapłanem. Był rzemieślnikiem od złota, kamienia i drewna.
Oto powołałem po imieniu Besalela, syna Uriego, syna Chura, z pokolenia Judy; I napełniłem go Duchem Bożym, mądrością, rozumem, wiedzą i znajomością we wszelkim rzemiośle;
Wj 31,2-3
To jest w Torze punkt trudny do przeoczenia: pierwsze napełnienie Duchem służy wykonaniu przybytku, a nie wygłoszeniu proroctwa. Nehemiasz wspomina to samo w kontekście nauczania na pustyni.
Ponadto dałeś im swego dobrego ducha, aby ich pouczał; swojej manny od ich ust nie odjąłeś i dałeś im wodę, gdy byli spragnieni.
Ne 9,20
Duch na przywódcach i sędziach
Przy Mojżeszu Duch zostaje po raz pierwszy opisany jako coś, co można rozdzielić na wielu, nie ujmując pierwszemu.
Wtedy Pan zstąpił w obłoku i przemówił do niego. Potem wziął z ducha, który był na nim, i dał go siedemdziesięciu starszym. A gdy spoczął na nich duch, prorokowali i nie przestali.
Lb 11,25
W Księdze Sędziów Duch spada na ludzi doraźnie, do jednego zadania, i nie ma to związku z ich charakterem — co widać najlepiej po dalszych losach niektórych z nich.
Lecz Duch Pana ogarnął Gedeona, a on zadął w trąbę i zwołał do siebie dom Abiezera.
Sdz 6,34
Przy Dawidzie pojawia się natomiast trwałość: tekst mówi o zstępowaniu od dnia namaszczenia, a nie o jednym wydarzeniu.
Samuel wziął więc róg z oliwą i namaścił go pośród jego braci. I od tego dnia Duch Pana zstępował na Dawida. Samuel zaś wstał i poszedł do Rama.
1 Sm 16,13
Duch na prorokach
Elizeusz prosi o podwójną część ducha Eliasza, czyli o udział należny pierworodnemu, a nie o dwa razy więcej mocy.
A gdy przeszli, Eliasz powiedział do Elizeusza: Proś o to, co mam dla ciebie uczynić, zanim będę od ciebie zabrany. Elizeusz odpowiedział: Proszę, niech spocznie na mnie podwójna część twojego ducha;
2 Krl 2,9
Izajasz opisuje Ducha spoczywającego na zapowiadanym potomku Jessego i rozbija Go na sześć określeń, z których żadne nie dotyczy cudów.
I spocznie na nim Duch Pana, duch mądrości i rozumu, duch rady i mocy, duch poznania i bojaźni Pana.
Iz 11,2
Duch Pana Boga jest nade mną, bo Pan mnie namaścił, abym głosił dobrą nowinę cichym, posłał mnie, abym opatrzył rany skruszonym w sercu, abym zwiastował uwięzionym wyzwolenie, a związanym otworzenie więzienia;
Iz 61,1
Zapowiedź rozszerzenia
Prorocy zapowiadają stan, w którym Duch nie będzie już udziałem wybranych. Ezechiel wiąże to z wnętrzem człowieka i z posłuszeństwem, a nie z przeżyciem.
I dam wam nowe serce, i włożę nowego ducha do waszego wnętrza. Wyjmę serce kamienne z waszego ciała, a dam wam serce mięsiste. Włożę mego Ducha do waszego wnętrza i sprawię, że będziecie chodzić według moich ustaw i będziecie przestrzegać moich sądów, i wykonywać je.
Ez 36,26-27
I stanie się potem, że wyleję swojego Ducha na wszelkie ciało, i będą prorokować wasi synowie i wasze córki, wasi starcy będą mieć sny, a wasi młodzieńcy – widzenia.
Jl 2,28
Zachariasz podsumowuje całą rzecz jednym zdaniem skierowanym do namiestnika, który miał odbudować świątynię przy zbyt małych środkach.
Wtedy odpowiedział mi: Oto słowo Pana do Zorobabela: Nie wojskiem ani siłą, ale moim Duchem, mówi Pan zastępów.
Za 4,6
Zarzut: duch zły od Jahwe
Tanach zawiera teksty, które w tym temacie są najtrudniejsze i o których zwykle się milczy. Mówią o duchu złym posyłanym przez Boga.
Lecz Duch Pana opuścił Saula i zaczął go trapić zły duch od Pana.
1 Sm 16,14
Bóg posłał złego ducha między Abimeleka a mężczyzn Sychem; i mężczyźni Sychem zbuntowali się przeciw Abimelekowi;
Sdz 9,23
Wtedy wystąpił duch i stanął przed Panem, mówiąc: Ja go zwiodę. Pan go zapytał: Jak? Odpowiedział: Wyjdę i będę duchem kłamliwym w ustach wszystkich jego proroków. Pan mu powiedział: Zwiedziesz go, na pewno ci się uda. Idź i tak uczyń. Teraz więc Pan włożył ducha kłamliwego w usta tych wszystkich twoich proroków, gdyż Pan zapowiedział ci nieszczęście.
1 Krl 22,21-23
Nie da się tego zbyć uwagą, że hebrajskie słowo bywa tłumaczone różnie, bo w pierwszym z tych miejsc oba użycia stoją w jednym zdaniu: Duch Jahwe odchodzi, a duch zły przychodzi od Jahwe. Najostrożniejsze, co można powiedzieć, to że Tanach przypisuje Bogu władzę nad tym, co człowieka spotyka, także wtedy, gdy sprawcą jest ktoś inny — i że nie stawia pytania o mechanizm, które my stawiamy. Kto twierdzi, że wie, jak to działa, dopowiada.
Czego nie wiemy
Tanach nie definiuje, czym Duch Boga jest, i nie odróżnia Go od Boga w sposób, który dałoby się przełożyć na późniejsze pojęcia. Nie tłumaczy, dlaczego jednych opuszcza, a przy innych zostaje. Nie mówi, czy duch zły w opowieści o Saulu jest istotą, czy stanem. Nie wyjaśnia wreszcie, w jakim sensie prorocy mogli mówić o Duchu jako o kimś, kogo można zasmucić, skoro nigdzie nie prowadzą wykładu o Jego naturze.
Zobacz też: Tanach · Jahwe · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Nehemiasz · Elizeusz · Izajasz
