Sprzeczność jest pozorna tylko dla tego, kto nie policzył tekstów. Pismo kilkanaście razy stwierdza, że ludzie widzieli Boga, i kilka razy stwierdza, że nikt Go nie widział ani widzieć nie może. Co gorsza, oba stwierdzenia potrafią stanąć w jednym rozdziale. Uczciwe podejście zaczyna się od położenia obu list obok siebie.
Zdania odmawiające
Boga nikt nigdy nie widział. Jednorodzony Syn, który jest w łonie Ojca, on nam o nim opowiedział.
J 1,18
Boga nikt nigdy nie widział, ale jeśli miłujemy się wzajemnie, Bóg w nas mieszka, a jego miłość jest w nas doskonała.
1 J 4,12
Jedyny mający nieśmiertelność i mieszkający w światłości niedostępnej, którego żaden z ludzi nie widział ani widzieć nie może; jemu niech będzie cześć i moc wieczna. Amen.
1 Tm 6,16
Ostatnie idzie najdalej, bo nie mówi tylko, że nikt nie widział, ale że widzieć nie może. Tanach stawia to samo jako ostrzeżenie skierowane do Mojżesza.
I dodał: Nie będziesz mógł widzieć mego oblicza, bo nie może człowiek ujrzeć mnie i pozostać przy życiu.
Wj 33,20
I Pan przemówił do was spośród ognia. Usłyszeliście dźwięk słów, lecz nie widzieliście żadnej postaci, tylko głos usłyszeliście.
Pwt 4,12
Zdania stwierdzające
Abraham przyjmuje trzech przybyszów, a narrator nazywa całe wydarzenie ukazaniem się Boga i dalej cytuje Go jako rozmówcę.
Potem Pan ukazał mu się na równinie Mamre, a on siedział u wejścia do swego namiotu w najgorętszej porze dnia. I podniósł swe oczy, i zobaczył, że naprzeciwko siebie stanęli trzej mężczyźni. Gdy ich ujrzał, pobiegł od wejścia do namiotu na ich spotkanie i skłonił się do ziemi.
Rdz 18,1-2
Wtedy Pan powiedział do Abrahama: Dlaczego Sara roześmiała się, mówiąc: Czy naprawdę urodzę, gdy się zestarzałam?
Rdz 18,13
Jakub po nocnej walce nadaje miejscu nazwę oznaczającą oblicze Boga i podaje powód.
Jakub nadał więc temu miejscu nazwę Penuel, mówiąc: Widziałem bowiem Boga twarzą w twarz, a moja dusza została zachowana.
Rdz 32,30
Najtrudniejszy jest jednak tekst o starszych Izraela, bo mówi o tym dwukrotnie i dodaje szczegół, który nie pasuje do widzenia prorockiego.
I wstąpili Mojżesz, Aaron, Nadab i Abihu oraz siedemdziesięciu ze starszych Izraela; I widzieli Boga Izraela, a pod jego nogami było jakby dzieło z szafirowego kamienia jak niebo, gdy jest jasne. A na przywódców synów Izraela Pan nie wyciągnął swej ręki, choć widzieli Boga, jedli i pili.
Wj 24,9-11
Ci ludzie widzieli, jedli i pili. Narrator zaznacza, że Bóg nie wyciągnął przeciw nim ręki, więc zdawał sobie sprawę, jak niezwykłe jest to, co opisuje.
Potem Manoach powiedział do swojej żony: Na pewno umrzemy, bo widzieliśmy Boga.
Sdz 13,22
W roku, w którym umarł król Uzjasz, widziałem Pana siedzącego na wysokim i wyniosłym tronie, a tren jego szaty wypełnił świątynię.
Iz 6,1
Jeden rozdział, dwa zdania
Najostrzej wygląda to w trzydziestym trzecim rozdziale Księgi Wyjścia. Na jego początku pada zdanie o rozmowie twarzą w twarz, kilkanaście wersetów dalej — odmowa.
I Pan rozmawiał z Mojżeszem twarzą w twarz, jak człowiek rozmawia ze swoim przyjacielem. Potem Mojżesz wracał do obozu, a jego sługa Jozue, syn Nuna, młodzieniec, nie opuszczał namiotu.
Wj 33,11
Mojżesz powiedział też: Ukaż mi, proszę, twoją chwałę. A on odpowiedział: Sprawię, że cała moja dobroć przejdzie przed twoją twarzą, i wypowiem imię Pana przed tobą. Zmiłuję się, nad kim się zmiłuję, i zlituję się, nad kim się zlituję.
Wj 33,18-19
Potem odejmę dłoń i ujrzysz mnie od tyłu, ale moje oblicze nie będzie widziane.
Wj 33,23
Autor nie widzi tu sprzeczności, więc oba wyrażenia musiały znaczyć dla niego co innego. Pierwsze opisuje bezpośredniość rozmowy, drugie — oglądanie samego Boga. Podobnie mówi Księga Liczb, gdy odróżnia Mojżesza od pozostałych proroków.
I powiedział do nich: Słuchajcie teraz moich słów: Jeśli będzie wśród was prorok, ja, Pan, objawię mu się w widzeniu, będę mówił do niego we śnie. Lecz nie tak jest z moim sługą Mojżeszem, który jest wierny w całym moim domu. Z ust do ust mówię do niego, jawnie, a nie w zagadkach; on ogląda postać Pana. Dlaczego nie baliście się mówić źle przeciwko memu słudze Mojżeszowi?
Lb 12,6-8
Trzy proponowane rozwiązania
Pierwsze mówi, że widziano chwałę albo postać przybraną na czas spotkania, a nie samego Boga. Ma oparcie w prośbie Mojżesza, która dotyczy właśnie chwały, i w odpowiedzi, która mówi o przechodzeniu dobroci i o wypowiedzeniu imienia. Słabym punktem jest to, że Tanach nigdzie takiego rozróżnienia nie formułuje — czytelnik musi je wprowadzić sam, żeby teksty przestały się zderzać.
Drugie mówi, że w większości tych scen występuje posłaniec, którego Pismo raz nazywa aniołem, a raz wprost Bogiem. Rozwiązanie działa w kilku miejscach, ale nie we wszystkich — przy starszych Izraela żadnego posłańca nie ma.
Trzecie jest najczęstsze w Nowym Przymierzu i mówi, że widziany był Syn. Jan formułuje to dwa razy, a przy widzeniu Izajasza dopowiada, czyją chwałę prorok oglądał.
Nie jakby ktoś widział Ojca, oprócz tego, który jest od Boga; ten widział Ojca.
J 6,46
On jest obrazem Boga niewidzialnego i pierworodnym wszelkiego stworzenia.
Kol 1,15
Zaślepił ich oczy i zatwardził ich serce, aby oczami nie widzieli i sercem nie zrozumieli, aby się nie nawrócili, żebym ich nie uzdrowił. To powiedział Izajasz, gdy widział jego chwałę i mówił o nim.
J 12,40-41
To rozwiązanie tłumaczy najwięcej, ale ma cenę, o której trzeba powiedzieć wprost: przenosi problem, zamiast go usuwać. Jeśli widziany był Syn, to zdanie o tym, że Boga nie może widzieć żaden człowiek, dotyczy Ojca — a wtedy trzeba wyjaśnić, dlaczego teksty Tanach nazywają widzianego wprost imieniem Boga Izraela, bez żadnego zastrzeżenia.
Czego żadne rozwiązanie nie tłumaczy
Zostaje scena z siedemdziesięcioma starszymi. Nie ma tam widzenia prorockiego, nie ma snu, nie ma posłańca, a narrator dwa razy powtarza to samo słowo. Kto twierdzi, że wszystkie teofanie da się sprowadzić do jednej reguły, tego tekstu albo nie czytał, albo go pomija.
Czego nie wiemy
Pismo nie definiuje, co dokładnie widzieli ludzie w tych scenach, i nie używa jednego słowa na oznaczenie tego doświadczenia. Nie mówi, czym różni się widzenie oblicza od widzenia postaci, choć jedno nazywa śmiertelnym, a drugie przypisuje Mojżeszowi. Nie tłumaczy, dlaczego niektórzy po takim spotkaniu spodziewali się śmierci, a inni nie. Nie rozstrzyga wreszcie, czy posłaniec z opowieści o Abrahamie, Jakubie i Manoachu jest tą samą postacią — to jest wniosek z podobieństwa scen, a nie zdanie tekstu.
Zobacz też: Tanach · Księga Liczb · Abraham · Jakub
