Zarzut opiera się na dwóch scenach oddalonych od siebie o kilkanaście miesięcy. W pierwszej Jan wskazuje Jeszuę tłumowi i nadaje mu tytuł, którego nie da się złagodzić. W drugiej siedzi w lochu Heroda i posyła ludzi z pytaniem, czy się przypadkiem nie pomylił. Krytyk wyciąga wniosek: skoro pytał, to nigdy nie rozpoznał, a scena nad Jordanem jest późniejszym dopisaniem.
Co Jan powiedział o Jeszui nad Jordanem?
Ewangelia Jana nie zostawia miejsca na domysł. Świadectwo jest publiczne, wypowiedziane przy świadkach i opatrzone uzasadnieniem.
A nazajutrz Jan zobaczył Jezusa przychodzącego do niego i powiedział: Oto Baranek Boży, który gładzi grzech świata. To jest ten, o którym mówiłem, że idzie za mną człowiek, który mnie uprzedził, bo wcześniej był niż ja. Ja go nie znałem, ale przyszedłem, chrzcząc wodą, po to, aby został objawiony Izraelowi.
J 1,29-31
Kilka wersetów dalej Jan podaje podstawę tej pewności. Nie jest nią przeczucie ani rodzinna znajomość, lecz znak zapowiedziany mu wcześniej.
A ja go nie znałem, ale ten, który mnie posłał, abym chrzcił wodą, powiedział do mnie: Na kogo ujrzysz Ducha zstępującego i spoczywającego na nim, to jest ten, który chrzci Duchem Świętym. Ja to widziałem i świadczyłem, że on jest Synem Bożym.
J 1,33-34
O co Jan zapytał Jeszuę z więzienia?
Mateusz relacjonuje sytuację bez łagodzenia. Nie pisze, że Jan chciał utwierdzić uczniów ani że pytał dla formalności.
A gdy Jan usłyszał w więzieniu o czynach Chrystusa, posłał dwóch ze swoich uczniów; Z pytaniem: Czy ty jesteś tym, który ma przyjść, czy mamy oczekiwać innego?
Mt 11,2-3
Druga część pytania jest mocniejsza niż pierwsza. Zwrot „czy mamy oczekiwać innego” dopuszcza myśl, że Mesjaszem jest ktoś zupełnie inny. To nie jest prośba o potwierdzenie — to postawienie sprawy od nowa. Odpowiedź, którą Jan dostaje, nie jest zapewnieniem ani naganą, lecz listą faktów do sprawdzenia.
A Jezus odpowiedział im: Idźcie i oznajmijcie Janowi, co słyszycie i widzicie. Ślepi widzą, chromi chodzą, trędowaci zostają oczyszczeni, głusi słyszą, umarli zmartwychwstają, a ubogim opowiadana jest ewangelia. A błogosławiony jest ten, kto się nie zgorszy z mojego powodu.
Mt 11,4-6
Jak wyjaśnia się to pytanie po wcześniejszym świadectwie?
Jan pytał dla swoich uczniów
Najstarsze rozwiązanie mówi, że Jan był pewny, a pytanie wysłał po to, by jego uczniowie usłyszeli odpowiedź z pierwszej ręki i przeszli do Mesjasza. Przemawia za tym to, że Jeszua odsyła posłańców z poleceniem zdania relacji Janowi, a nie im samym. Czego nie tłumaczy: tekst przypisuje pytanie Janowi, nie uczniom, i nigdzie nie sugeruje zamiaru wychowawczego. Trzeba go dołożyć z zewnątrz.
Kryzys oczekiwań, nie brak wiedzy
Drugie wyjaśnienie wychodzi od tego, co Jan wcześniej zapowiadał. Jego kazanie mówiło o sądzie, który zacznie się natychmiast.
Ma swoje wiejadło w ręku i wyczyści swoje klepisko, i zgromadzi swoją pszenicę do spichlerza, a plewy spali w ogniu nieugaszonym.
Mt 3,12
Tymczasem Mesjasz uzdrawiał i nauczał, a nie ruszał ani Heroda, ani rzymskiego garnizonu — Jan zaś siedział w więzieniu. Odpowiedź Jeszui pasuje do takiego odczytania: wylicza dzieła zapowiedziane u Izajasza, ale przemilcza zapowiedź sądu i kończy słowem skierowanym wprost do kogoś, kto może się zgorszyć. Czego nie tłumaczy: nie usuwa faktu, że Jan widział znak Ducha na własne oczy. Pytanie zadaje ktoś, kto miał potwierdzenie mocniejsze niż jakiekolwiek oczekiwanie.
Jan sam mówi, że go nie znał
Trzecie wyjaśnienie zwraca uwagę na zdanie powtórzone przez Jana dwa razy w jednym rozdziale.
A ja go nie znałem, ale ten, który mnie posłał, abym chrzcił wodą, powiedział do mnie: Na kogo ujrzysz Ducha zstępującego i spoczywającego na nim, to jest ten, który chrzci Duchem Świętym.
J 1,33
Jan nie twierdzi, że rozpoznał Mesjasza z własnej wiedzy. Twierdzi, że dostał kryterium i że kryterium zadziałało. Wiedza oparta na znaku jest wiedzą pewną, ale nie usuwa człowieka z jego położenia — a położenie Jana zmieniło się radykalnie. Czego nie tłumaczy: nie mówi nam, czy Jan zwątpił, czy tylko sprawdzał. Tego rozróżnienia w tekście nie ma.
Czy słowa o najmniejszym w królestwie to nagana dla Jana?
Zaraz po odpowiedzi dla posłańców Jeszua wygłasza ocenę Jana, w której chwała i ograniczenie stoją obok siebie.
Zaprawdę powiadam wam: Nie powstał z tych, którzy rodzą się z kobiet, większy od Jana Chrzciciela. Ale ten, kto jest najmniejszy w królestwie niebieskim, jest większy niż on.
Mt 11,11
Bywa to czytane jako łagodna nagana. Zdanie mówi jednak o miejscu w porządku zbawienia, a nie o kondycji duchowej Jana: największy z proroków starego porządku stoi niżej niż najmniejszy uczestnik tego, co dopiero się otwierało. To ocena epoki, nie wiary konkretnego człowieka.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, co Jan zrobił z odpowiedzią. Ewangelie nie zapisują jego reakcji ani żadnego dalszego słowa — następna wzmianka dotyczy już jego śmierci. Nie wiemy też, czy pytanie było wyrazem wątpliwości, czy formą sprawdzenia; tekst podaje treść pytania i milczy o stanie serca pytającego. Kto twierdzi, że Jan zwątpił, i kto twierdzi, że nie zwątpił, dokłada coś, czego w relacji nie ma. Pewne jest tylko to, że obie sceny stoją w tych samych księgach obok siebie i że żaden z ewangelistów nie uznał ich za kłopot wymagający wygładzenia.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Mesjasz (Maszijach) · Ewangelia Jana · Mateusz — znaczenie imienia
