Morze Czerwone to wąskie, bardzo słone morze między północno-wschodnią Afryką a Półwyspem Arabskim; na północy Półwysep Synaj rozcina je na dwie zatoki, Sueską i Akaba. W Biblii jest przede wszystkim wodą, przez którą Izrael po wyjściu z Egiptu przeszedł „po suchej ziemi” (Wj 14,22). Tekst hebrajski nazywa je jednak jam suf, czyli morzem trzcin, i nie wiadomo dokładnie, który akwen ta nazwa oznacza w opisie przejścia.
W skrócie
- Położenie: dzisiejsze Morze Czerwone ciągnie się ponad 2000 km od Cieśniny Bab al-Mandab po Synaj. W Biblii ta sama nazwa obejmuje wody na wschodniej granicy Egiptu, przez które przeszedł Izrael, oraz Zatokę Akaba przy porcie Esjon-Geber.
- Nazwa: hebr. jam suf (יַם־סוּף), gdzie suf znaczy trzcinę (Strong H5488); gr. Erythra thalassa (Ἐρυθρὰ θάλασσα, przymiotnik erythros — Strong G2063), stąd łacińskie i polskie Morze Czerwone.
- W Biblii: hebrajskie suf pada 28 razy, z czego 24 razy jako nazwa morza, a cztery razy w znaczeniu trzciny lub wodorostów. W UBG nazwa Morze Czerwone stoi w 28 wersetach: 26 w dziewięciu księgach Starego Testamentu (najwięcej w Księdze Wyjścia, Liczb i w Psalmach) i 2 w Nowym (Dz 7,36; Hbr 11,29).
- Najważniejsze wydarzenia: przejście Izraela i zatopienie wojska faraona (Wj 14), pieśń Mojżesza i Miriam (Wj 15), obozy nad morzem w czasie wędrówki po pustyni, flota Salomona w Esjon-Geber (1 Krl 9,26).
- Okres: od Wyjścia, datowanego na XV albo XIII w. p.n.e. (spór pozostaje otwarty), przez epokę królów po modlitwę lewitów za czasów Nehemiasza (V w. p.n.e.) i przypomnienia w Nowym Testamencie.
Nazwa i jej znaczenie
Jam to po hebrajsku morze, suf — trzcina, sitowie, roślinność szuwarowa. Słowo uważa się najczęściej za zapożyczenie z egipskiego określenia papirusu. To samo suf otacza narodziny Mojżesza: matka „umieściła między trzcinami na brzegu rzeki” koszyk z dzieckiem (Wj 2,3), a córka faraona zobaczyła go „w trzcinie” (Wj 2,5; streszczenie Wj 2). Izajasz zapowiada, że nad wyschniętym Nilem „trzcina i sitowie powiędną” (Iz 19,6), a Jonasz w modlitwie z głębin wspomina, że jego „głowę owinęła trawa morska” (Jon 2,5). Dosłownie jam suf to więc morze trzcin i tak oddaje tę nazwę wielu współczesnych biblistów.
Nazwa Morze Czerwone nie jest przekładem hebrajskiego. Przyszła z Septuaginty, greckiego przekładu Starego Testamentu, która oddała jam suf jako Erythra thalassa. Tak Grecy nazywali wody na południe i wschód od Egiptu, łącznie z Zatoką Perską i częścią Oceanu Indyjskiego. Za Septuagintą poszła Wulgata (Mare Rubrum), a za nią przekłady nowożytne, w tym UBG. Skąd w niej czerwone, nie wiadomo. Wskazuje się rdzawe zakwity sinic na powierzchni wody, czerwonawe góry wybrzeża albo dawny zwyczaj oznaczania stron świata kolorami; żadna z tych hipotez nie jest dowiedziona. Filologię nazwy rozbiera osobny artykuł Jam suf — Morze Czerwone czy Morze Sitowia?.
Gdzie leży Morze Czerwone?
Współczesne Morze Czerwone wypełnia rów tektoniczny między Afryką a Arabią. Ma ponad 2000 km długości i do około 350 km szerokości. Na południu Cieśnina Bab al-Mandab łączy je z Zatoką Adeńską i Oceanem Indyjskim, na północy od 1869 roku Kanał Sueski łączy je z Morzem Śródziemnym. Prawie nie wpływają do niego rzeki, a parowanie jest silne, dlatego należy do najbardziej słonych mórz świata; ciepła, przejrzysta woda sprzyja rafom koralowym i rybom. Na brzegach leżą Egipt, Sudan, Erytrea i Dżibuti po stronie afrykańskiej, Arabia Saudyjska i Jemen po stronie arabskiej, a nad Zatoką Akaba także Izrael (Ejlat) i Jordania (Akaba).
Półwysep Synaj dzieli północny kraniec morza na dwie odnogi: Zatokę Sueską na zachodzie i Zatokę Akaba na wschodzie. Nad Zatoką Akaba leżały Esjon-Geber i Elat, a w jej stronę prowadziła droga, którą Izrael obchodził ziemię Edomu (Lb 21,4). Między Deltą Nilu a Zatoką Sueską rozciąga się z kolei przesmyk z pasem jezior — Ballah, Timsah i Gorzkich Jezior — przez który biegnie dziś Kanał Sueski. W tych jeziorach część badaczy umieszcza przejście Izraela; inni wskazują lagunę Bardawil nad Morzem Śródziemnym albo jedną z dwóch zatok. Wybrzeża i szlaki regionu pokazują mapy biblijne serwisu.
Morze Czerwone w historii biblijnej
Plagi i wyjście z Egiptu
Po raz pierwszy nazwa pada przy ósmej pladze. Jahwe (PAN) odwrócił wtedy silny wiatr zachodni, który porwał szarańczę i „wrzucił ją do Morza Czerwonego” (Wj 10,19; streszczenie Wj 10). Z perspektywy Egiptu morze leżało więc na wschodzie. Nazajutrz po Passze, piętnastego dnia pierwszego miesiąca, lud wyruszył z Ramzes (Lb 33,3). Bóg nie poprowadził go krótszą drogą wzdłuż wybrzeża, przez ziemię Filistynów, lecz „okrężną drogą przez pustynię nad Morzem Czerwonym” (Wj 13,18; streszczenie Wj 13). Tekst tłumaczy to obawą przed wojną (Wj 13,17), a nadmorski trakt rzeczywiście był strzeżony: pokazują to egipskie twierdze na tak zwanej Drodze Horusa, jak Tell el-Borg na Synaju Północnym.
Przejście przez morze
Jahwe kazał ludowi zawrócić i rozbić obóz przed Pi-Hachirot, między Migdol a morzem (Wj 14,2). Faraon uznał, że Izraelici pobłądzili na pustyni, i ruszył za nimi z rydwanami; dogonił ich w obozie nad morzem (Wj 14,3.9). Lud wpadł w panikę i wyrzucał Mojżeszowi, że wyprowadził go z Egiptu na śmierć (Wj 14,11) — tę scenę omawia wpis o panice Izraela nad Morzem Czerwonym. Potem przyszła noc, którą tekst opisuje tak:
Wtedy Mojżesz wyciągnął rękę nad morze, a Pan rozpędził morze silnym wiatrem wschodnim, który wiał przez całą noc, i osuszył morze, a wody się rozstąpiły. I synowie Izraela szli środkiem morza po suchej ziemi. Wody były dla nich murem, po ich prawej i lewej stronie.
Wj 14,21-22 (UBG)
O poranku wody wróciły i przykryły rydwany i jeźdźców; z wojska, które weszło za Izraelem w morze, nie ocalał nikt (Wj 14,27-28). Opis podaje narzędzie — wschodni wiatr wiejący całą noc — ale nie sprowadza do niego całego zdarzenia: wody stoją po obu stronach drogi, a wracają dokładnie wtedy, gdy między nimi są ścigający. Wyjaśnienia przyrodnicze ocenia tekst Czy przejście przez morze da się wytłumaczyć naturalnie?; zob. też streszczenie Wj 14 i biografię Mojżesza.
Pieśń nad morzem
Na drugim brzegu Mojżesz i synowie Izraela zaśpiewali pieśń, której pierwszy wers kończy się słowami: „Konia i jego jeźdźca wrzucił w morze” (Wj 15,1). Badacze zaliczają ją do najstarszych utworów poezji hebrajskiej. Hebrajska nazwa morza pada w niej wprost:
Rydwany faraona i jego wojsko wrzucił w morze, a jego wyborni wodzowie zostali potopieni w Morzu Czerwonym.
Wj 15,4 (UBG)
Refren podjęła prorokini Miriam, siostra Aarona, z bębnem w ręku (Wj 15,20-21). Potem Mojżesz poprowadził lud „znad Morza Czerwonego” na pustynię Szur, gdzie przez trzy dni nie znaleźli wody (Wj 15,22; streszczenie Wj 15). Pismo nie podaje daty przejścia. Tradycja żydowska łączy je z siódmym dniem Święta Przaśników i czyta wtedy tę pieśń w synagogach; to zwyczaj, nie dana z tekstu. O samym święcie wyjścia pisze strona Pesach.
Wędrówka po pustyni
Nazwa wraca w opisie wędrówki, w miejscach, których nie da się sprowadzić do jednego punktu na mapie. Spis obozowisk podaje, że Izraelici „przeszli przez środek morza na pustyni” i po trzech dniach dotarli do Mary (Lb 33,8), a kilka etapów dalej, za oazą Elim, znów „rozbili obóz nad Morzem Czerwonym” (Lb 33,10; streszczenie Lb 33). Ten drugi obóz leży już za miejscem przejścia, dlatego zwolennicy trasy południowej widzą w nim wybrzeże Zatoki Sueskiej.
Na Synaju Jahwe obiecał Izraelowi granice „od Morza Czerwonego aż do Morza Filistynów” (Wj 23,31). Po buncie w sprawie zwiadowców odesłał jednak lud z powrotem na pustynię, „w kierunku Morza Czerwonego” (Lb 14,25; streszczenie Lb 14). Pod koniec wędrówki Izrael ruszył od góry Hor „w kierunku Morza Czerwonego, aby obejść ziemię Edom” (Lb 21,4; streszczenie Lb 21). Tu chodzi o Zatokę Akaba: według spisu obozowisk lud stanął w Esjon-Geber (Lb 33,35), a Mojżesz wspomina drogę od Elat i Esjon-Geber (Pwt 2,8).
Pamięć w Kanaanie
Wieść o przejściu wyprzedziła Izraela. Rachab mówi zwiadowcom w Jerychu: „Słyszeliśmy bowiem, jak Pan wysuszył przed wami wody Morza Czerwonego” (Joz 2,10; streszczenie Joz 2). Przy przeprawie przez Jordan Jozue zestawia oba cuda: Jahwe osuszył rzekę tak, jak wcześniej osuszył morze (Joz 4,23), a w mowie pożegnalnej w Sychem przypomina pościg Egipcjan aż do morza (Joz 24,6). Sędzia Jefte w sporze z Ammonitami opowiada tę samą drogę: z Egiptu do Morza Czerwonego i do Kadesz (Sdz 11,16; streszczenie Sdz 11).
Czasy królów
Król Salomon zbudował też okręty w Esjon-Geber koło Elat, nad brzegiem Morza Czerwonego, w ziemi Edomu.
1 Krl 9,26 (UBG)
Esjon-Geber leżało nad Zatoką Akaba, czyli nad odnogą właściwego Morza Czerwonego. Stąd okręty Salomona z żeglarzami Hirama, króla Tyru, płynęły do Ofiru po złoto (1 Krl 9,27-28; streszczenie 1 Krl 9). Ten werset rozstrzyga jedną rzecz: jam suf nie jest w Biblii nazwą jednego jeziora, skoro obejmuje też zatokę oddaloną o kilkaset kilometrów od Delty. Za Jehoszafata okręty płynące do Ofiru rozbiły się w tym samym porcie (1 Krl 22,48), a król Azariasz, w Kronikach zwany Uzjaszem, odbudował Elat i przywrócił je Judzie (2 Krl 14,22).
Modlitwy i psalmy
Po powrocie z wygnania lewici w modlitwie pokutnej wyznają: „Widziałeś utrapienie naszych ojców w Egipcie i wysłuchałeś ich wołania nad Morzem Czerwonym” (Ne 9,9; streszczenie Ne 9). Psalm 106 widzi w tym miejscu przede wszystkim niewdzięczność ojców, którzy „buntowali się nad Morzem Czerwonym” (Ps 106,7), i wierność Boga, który wybawił ich „przez wzgląd na swoje imię” (Ps 106,8; streszczenie Ps 106). Psalm 136 wylicza dzieła Jahwe z refrenem o Jego miłosierdziu: to On „rozdzielił Morze Czerwone na części” (Ps 136,13) i wrzucił w nie faraona z wojskiem (Ps 136,15).
Morze Czerwone w proroctwach
Prorocy przywołują przejście, kiedy zapowiadają nowe wyjście. Izajasz mówi, że Jahwe zniszczy „odnogę morza Egiptu”, a dla resztki ludu powstanie droga taka jak w dniu wyjścia z Egiptu (Iz 11,15-16; streszczenie Iz 11). W innym miejscu zwraca się wprost do ramienia Jahwe:
Czyś to nie ty wysuszyło morze, wody wielkiej głębi, i zamieniło głębiny morskie w drogę, aby przeszli odkupieni?
Iz 51,10 (UBG)
Zaraz potem obiecuje, że odkupieni wrócą na Syjon ze śpiewem (Iz 51,11; streszczenie Iz 51). Zachariasz powtarza ten obraz: Jahwe przejdzie „przez morze ucisku”, a berło Egiptu zniknie (Za 10,11). Jeremiasz używa nazwy inaczej, jako miary odległości: upadek Edomu będzie tak głośny, że „głos ich krzyku słychać nad Morzem Czerwonym” (Jr 49,21; streszczenie Jr 49).
Morze Czerwone w Nowym Testamencie
Szczepan w mowie przed Sanhedrynem streszcza dzieje Mojżesza, który wyprowadził lud, czyniąc znaki „nad Morzem Czerwonym i na pustyni przez czterdzieści lat” (Dz 7,36; streszczenie Dz 7). Paweł czyta przejście jako obraz chrztu: ojcowie „wszyscy w Mojżesza zostali ochrzczeni w obłoku i w morzu” (1 Kor 10,2). Od razu jednak przestrzega, że większość z nich poległa na pustyni, a ich historia jest ostrzeżeniem dla wierzących (1 Kor 10,5-6; streszczenie 1 Kor 10). List do Hebrajczyków umieszcza przejście w szeregu czynów wiary:
Przez wiarę przeszli przez Morze Czerwone jak po suchej ziemi, a gdy Egipcjanie próbowali to uczynić, potonęli.
Hbr 11,29 (UBG)
Obraz wraca na ostatnich stronach Biblii. Zwycięzcy stoją nad szklanym morzem i śpiewają „pieśń Mojżesza, sługi Boga, i pieśń Baranka” (Ap 15,3; streszczenie Ap 15). Barankiem jest Jeszua (Jezus), a pieśń z Wj 15 staje się wzorem pieśni ludu wyzwolonego ostatecznie.
Archeologia
Archeologia przejścia przez morze nie potwierdziła i nie obaliła. Nie znaleziono związanych z nim przedmiotów, a sporne jest już samo miejsce poszukiwań. Rozgłos zdobyły za to twierdzenia bez pokrycia. Opowieść Rona Wyatta o obrośniętych koralem kołach rydwanów na dnie Zatoki Akaba nie ma za sobą ani jednego wydobytego przedmiotu, raportu ani analizy laboratoryjnej. Podobnie jest z mumiami: ciała wszystkich kandydatów na faraona Wyjścia są znane i przebadane, ale utonięcie nie zostawia śladów na zmumifikowanym ciele, więc z mumii nie da się tu niczego wywnioskować.
Pewniejszy grunt jest tam, gdzie chodzi o tło opowieści: egipskie twierdze na nadmorskim trakcie, osady w Wadi Tumilat we wschodniej Delcie i port nad Zatoką Akaba. Tell el-Kheleifeh u szczytu zatoki Nelson Glueck ogłosił w 1938 roku hutą miedzi Salomona. W 1962 roku Beno Rothenberg wykazał, że była to twierdza epoki żelaza, a Glueck przyjął tę korektę. Utożsamienie stanowiska z Esjon-Geber jest możliwe, ale nadal dyskutowane; pewne jest, że w VII w. p.n.e. rezydował tam urzędnik króla Edomu.
- Koła rydwanów na dnie Morza Czerwonego — anatomia legendy
- Który faraon utonął? Mumie kandydatów
- Trasa Wyjścia — trzy konkurencyjne rekonstrukcje
- Kiedy było Wyjście? Spór o XV i XIII wiek p.n.e.
- Wadi Tumilat i ziemia Goszen
- Tell el-Kheleifeh — Esjon-Geber, port Salomona?
Czego nie wiemy
- Gdzie Izrael przeszedł. Pi-Hachirot, Migdol i Baal-Sefon (Wj 14,2) nie mają pewnej identyfikacji. W grze są jeziora przesmyku (Ballah, Timsah, Gorzkie Jeziora), laguna Bardawil, Zatoka Sueska i Zatoka Akaba.
- Kiedy to było. Datowanie na XV albo XIII w. p.n.e. zależy od przyjętej chronologii, a Pismo nie podaje imienia faraona.
- Skąd grecka nazwa. Nie wiadomo, dlaczego Grecy nazwali te wody czerwonymi.
- Czy każdy werset mówi o tym samym morzu. W Pwt 1,1 i Lb 21,14 UBG ma Morze Czerwone, ale hebrajski ma tam inne wyrazy (Suf jako nazwę miejsca i Sufa), których znaczenie jest niepewne.
- Jak wyglądał krajobraz. Linia brzegowa i jeziora przesmyku przez trzy tysiące lat mocno się zmieniły, a Kanał Sueski przebudował hydrologię regionu.
