Miriam to siostra Mojżesza i Aarona, córka Amrama i Jochebed z pokolenia Lewiego, pierwsza kobieta, którą Biblia nazywa prorokinią (Wj 15,20). Znana jest z pieśni i tańca z bębnem po przejściu Izraela przez morze, z wystąpienia przeciw Mojżeszowi, za które została dotknięta trądem (Lb 12), oraz ze śmierci w Kadesz pod koniec wędrówki po pustyni (Lb 20,1). Prorok Micheasz wymienia ją obok jej braci wśród przywódców, których Bóg posłał przed Izraelem.
W skrócie
- Rodzina: córka Amrama i Jochebed, siostra Aarona i Mojżesza (Lb 26,59; 1 Krn 6,3).
- Pokolenie: Lewi; urodzona w Egipcie w czasie niewoli.
- Rola: prorokini — tak nazywa ją Wj 15,20 jako pierwszą kobietę w Piśmie; prowadziła kobiety w pieśni po przejściu morza (Wj 15,20-21).
- Najważniejsze wydarzenia: (prawdopodobnie) czuwanie nad koszykiem z Mojżeszem (Wj 2,4-8), pieśń nad morzem (Wj 15,20-21), spór z Mojżeszem i trąd (Lb 12,1-15), śmierć i pogrzeb w Kadesz (Lb 20,1).
- Mąż i dzieci: Pismo o nich nie wspomina.
- Gdzie występuje: Księga Wyjścia, Księga Liczb, Pwt 24,9, 1 Krn 6,3 i Mi 6,4.
- Imię: hebrajskie Miryam to ta sama forma, która w Nowym Testamencie brzmi Mariam albo Maria.
Rodzina z pokolenia Lewiego (Wj 6,20; Lb 26,59; 1 Krn 6,3)
Rodziców Miriam wymieniają z imienia dopiero dalsze księgi. Księga Liczb mówi, że Jochebed, córka Lewiego, „urodziła Amramowi Aarona i Mojżesza oraz ich siostrę Miriam” (Lb 26,59). Księga Kronik powtarza: „A dzieci Amrama: Aaron, Mojżesz i Miriam” (1 Krn 6,3; w części przekładów to werset 5,29). Wcześniejszy rodowód z Wj 6,20 wymienia tylko dwóch synów, Aarona i Mojżesza, a imię matki zapisuje w UBG jako Jokebed.
Kolejność urodzeń nie jest nigdzie podana wprost. Aaron był o trzy lata starszy od Mojżesza (Wj 7,7). Jeśli siostrą pilnującą koszyka była Miriam, to i ona była starsza od Mojżesza, bo w Wj 2 jest już na tyle duża, by rozmawiać z córką faraona. Opowieść z Wj 2,1-2 zaczyna się tak, jakby Mojżesz był pierwszym dzieckiem — narrator po prostu nie wspomina o starszym rodzeństwie.
Siostra przy koszyku na Nilu (Wj 2,1-10)
Faraon kazał topić w Nilu nowo narodzonych hebrajskich chłopców. Matka Mojżesza ukrywała go przez trzy miesiące, a potem włożyła do koszyka z sitowia, wysmarowanego żywicą i smołą, i postawiła go w trzcinach. Hebrajskie słowo na ten koszyk, tewa, występuje w Biblii poza tą sceną tylko w opowieści o arce Noego — w obu wypadkach chodzi o ratunek na wodzie.
„A jego siostra stała daleko, aby wiedzieć, co się z nim stanie” (Wj 2,4). Gdy córka faraona znajduje dziecko i lituje się nad nim, siostra podchodzi z pytaniem: „Czy mam pójść i zawołać ci mamkę spośród hebrajskich kobiet, aby ci wykarmiła to dziecko?” (Wj 2,7). Dostaje zgodę i przyprowadza własną matkę. W ten sposób Mojżesz wraca do matki na czas karmienia, a ona dostaje za jego karmienie zapłatę od córki faraona (Wj 2,9).
W tej scenie imię Miriam nie pada. Tekst nazywa ją tylko siostrą dziecka (Wj 2,4.7) i dziewczynką (Wj 2,8). Utożsamienie z Miriam jest powszechne i rozsądne — rodowody znają tylko jedną siostrę Mojżesza — ale to wniosek, nie słowa Pisma. Motyw dziecka w koszyku zna też starsza literatura Bliskiego Wschodu; porównanie przedstawia wpis o legendzie o narodzinach Sargona.
Prorokini z bębnem nad morzem (Wj 15,20-21)
Imię Miriam pojawia się po raz pierwszy w chwili, gdy Izrael stoi już po drugiej stronie morza, a wojsko faraona zginęło w Morzu Czerwonym (Wj 15,4). Mojżesz i synowie Izraela śpiewają długą pieśń (Wj 15,1-18). Potem do głosu dochodzą kobiety.
Wtedy prorokini Miriam, siostra Aarona, wzięła bęben w rękę, a wszystkie kobiety wyszły za nią z bębnami i w pląsach. I Miriam powiedziała do nich: Śpiewajcie Panu, bo jest bardzo wywyższony; konia i jego jeźdźca wrzucił do morza.
Wj 15,20-21 (UBG)
Miriam dostaje tu dwa określenia. Jest prorokinią — pierwszą kobietą, którą Pismo tak nazywa; po niej tym słowem określone są między innymi Debora (Sdz 4,4), Chulda (2 Krl 22,14) i Anna (Łk 2,36). Jest też określona jako „siostra Aarona”, a nie Mojżesza — tekst nie wyjaśnia, dlaczego wymienia akurat starszego brata. Księga nie podaje, jakie proroctwa Miriam wygłaszała; poza zarzutem, który wypowiada razem z Aaronem w Lb 12,2, jej jedyne zapisane słowa to ta pieśń. Jej pierwszy wiersz niemal powtarza początek pieśni Mojżesza: „Będę śpiewał Panu, bo bardzo się wywyższył. Konia i jego jeźdźca wrzucił w morze” (Wj 15,1).
Scena ma charakter wspólnotowy: Miriam bierze bęben, „a wszystkie kobiety wyszły za nią z bębnami i w pląsach” (Wj 15,20). Bęben i taniec przy witaniu zwycięzców pojawiają się w Piśmie jeszcze kilka razy: Jeftego wita tak córka (Sdz 11,34), a Saula i Dawida kobiety ze wszystkich miast Izraela (1 Sm 18,6). Wielu badaczy zalicza pieśń z Wj 15 do najstarszych zachowanych fragmentów poezji hebrajskiej. Słowa Miriam nie chwalą wojowników, tylko Jahwe (PANA), który sam pokonał wroga.
Przeciw Mojżeszowi: Etiopka i pytanie o proroctwo (Lb 12,1-9)
Następna wzmianka o Miriam pochodzi z postoju w Chaserot (Lb 11,35). „Wtedy Miriam i Aaron mówili źle przeciwko Mojżeszowi z powodu etiopskiej kobiety, którą pojął” (Lb 12,1). UBG nazywa ją Etiopką; w hebrajskim to Kuszytka, kobieta z Kusz. Czy chodzi o Syporę, Madianitkę, czy o drugą żonę Mojżesza, tekst nie rozstrzyga. Za pierwszą możliwością przemawia to, że Ha 3,7 stawia obok siebie „namioty Kuszanu” i ziemię Midian; za drugą — zwykłe znaczenie słowa Kusz jako krainy na południe od Egiptu.
Imię Miriam stoi w tym zdaniu na pierwszym miejscu, a hebrajski czasownik ma formę żeńską liczby pojedynczej. Wielu komentatorów wnioskuje stąd, że to ona zaczęła spór. Zarzut wobec żony szybko ustępuje innemu: „Czy Pan przemawiał tylko przez Mojżesza? Czy nie przemawiał też przez nas?” (Lb 12,2). Tekst odnotowuje krótko: „A Pan to usłyszał”, i dodaje, że Mojżesz był „człowiekiem bardzo pokornym” (Lb 12,2-3) — sam się nie broni.
Jahwe wzywa całą trójkę przed Namiot Zgromadzenia, zstępuje w słupie obłoku i wywołuje Aarona i Miriam. Nie zaprzecza, że przemawiał przez nich. Mówi, że prorokom objawia się w widzeniu i we śnie, „Lecz nie tak jest z moim sługą Mojżeszem”: z nim rozmawia „Z ust do ust” (Lb 12,6-8). Pytanie kończące mowę jest naganą: „Dlaczego nie baliście się mówić źle przeciwko memu słudze Mojżeszowi?” (Lb 12,8). Szerzej o motywach rodzeństwa pisze artykuł o sporze Miriam i Aarona z Mojżeszem.
Trąd, wstawiennictwo i siedem dni poza obozem (Lb 12,10-16)
Gdy obłok odstępuje, „oto Miriam stała się trędowata, biała jak śnieg” (Lb 12,10). Hebrajskie caraat, tłumaczone jako trąd, obejmowało różne zmiany skóry, które Prawo kazało oceniać kapłanowi (zob. caraat — biblijny „trąd”). Ukarana zostaje tylko Miriam; Aaron, który mówił razem z nią, nie. Tekst nie podaje powodu tej różnicy.
Aaron zwraca się do Mojżesza: „Ach, mój panie!”, prosi, by nie poczytał im grzechu, i przyznaje, że „głupio postąpiliśmy i zgrzeszyliśmy” (Lb 12,11). Mojżesz, przeciw któremu mówili, modli się za siostrę jednym zdaniem: „Boże, proszę, uzdrów ją teraz” (Lb 12,13). Bóg odpowiada obrazem z życia rodziny:
I Pan odpowiedział Mojżeszowi: Gdyby jej ojciec plunął jej w twarz, czyż nie musiałaby się wstydzić przez siedem dni? Niech przez siedem dni będzie wyłączona z obozu, a potem zostanie przyjęta. I Miriam została wyłączona z obozu na siedem dni. Lud jednak nie wyruszył, póki Miriam nie została przyjęta.
Lb 12,14-15 (UBG)
Siedem dni odosobnienia odpowiada przepisom o chorobach skóry, które przewidują siedmiodniowe wyłączenie i ponowne oględziny (Kpł 13,4-5), a osobę nieczystą umieszczają poza obozem (Lb 5,2-3). Ostatnie zdanie mówi coś o pozycji Miriam: cały lud czeka, aż wróci, i dopiero wtedy wyrusza z Chaserot na pustynię Paran (Lb 12,16). Kara nie odebrała jej miejsca we wspólnocie.
Śmierć w Kadesz (Lb 20,1)
O kolejnych latach Miriam tekst milczy. Ostatnia wiadomość jest jednym zdaniem: zgromadzenie przyszło na pustynię Syn „w pierwszym miesiącu. I lud zamieszkał w Kadesz. Tam umarła Miriam i tam została pogrzebana” (Lb 20,1). Rok nie jest podany. Ponieważ w tym samym rozdziale umiera Aaron, a Lb 33,38 datuje jego śmierć na czterdziesty rok po wyjściu z Egiptu, śmierć Miriam umieszcza się zwykle w tym samym, ostatnim roku wędrówki. To wniosek z kontekstu, nie data z wersetu.
Po śmierci Aarona i Mojżesza lud opłakuje ich przez trzydzieści dni (Lb 20,29; Pwt 34,8). O żałobie po Miriam tekst nie wspomina. Zaraz po wzmiance o jej pogrzebie zaczyna się opowieść o braku wody i o tym, jak Mojżesz uderzył w skałę (Lb 20,2-13) — to wydarzenie, po którym Mojżesz nie wszedł do Ziemi Obiecanej. Gdzie leżało miejsce jej śmierci, omawia wpis o Kadesz-Barnea. Miriam umarła przed wejściem do Kanaanu i czeka w prochu na zmartwychwstanie, jak większość pokolenia, które wyszło z Egiptu (zob. co dzieje się po śmierci).
Pamięć o Miriam w Prawie i u proroków (Pwt 24,9; Mi 6,4)
Księga Powtórzonego Prawa przywołuje jej historię w przepisie o trądzie: lud ma słuchać kapłanów i pamiętać, „co Pan, twój Bóg, uczynił Miriam w drodze, gdy wyszliście z Egiptu” (Pwt 24,9). Jej przypadek służy za przykład: nawet siostra Mojżesza musiała odbyć siedem dni poza obozem. Tradycja żydowska czyta ten werset także jako przestrogę przed obmową.
Micheasz pamięta ją inaczej — jako dar, nie przestrogę. W Bożym sporze z ludem Jahwe przypomina, co dla Izraela zrobił:
Wyprowadziłem cię bowiem z ziemi Egiptu, odkupiłem cię z domu niewolników i posłałem przed tobą Mojżesza, Aarona i Miriam.
Mi 6,4 (UBG)
Miriam stoi tu w jednym szeregu z braćmi: prawodawcą i arcykapłanem. Prorok nie wspomina sporu z Lb 12. Liczy się to, że w drodze z Egiptu Bóg dał ludowi troje przywódców.
Imię Miriam a Maria z Nowego Testamentu
Hebrajskie Miryam w Nowym Testamencie greckim występuje jako Mariam albo Maria. To samo imię noszą więc Maria, matka Jeszui (Jezusa), Maria Magdalena i kilka innych kobiet z Ewangelii. W I wieku było to jedno z najczęstszych imion żydowskich kobiet, co potwierdzają też inskrypcje, na przykład na ossuarium Miriam z rodu Kajfasza. Znaczenie samego imienia jest sporne, a tekst Biblii go nie objaśnia; propozycje zebrano we wpisie o znaczeniu imienia Miriam.
Czego nie wiemy
- Czy to ona stała nad Nilem. Wj 2 nie podaje imienia siostry. Utożsamienie z Miriam jest prawdopodobne, ale niepewne.
- Jej wieku i daty śmierci. Tekst nie podaje roku urodzenia ani lat życia; czterdziesty rok wędrówki jako czas śmierci to wniosek z Lb 20 i Lb 33,38.
- Czy miała męża i dzieci. Pismo milczy. Józef Flawiusz nazywa jej mężem Hura, a tradycja rabiniczna łączy ją z Kalebem — to późniejsze przekazy, nie dane z Biblii.
- Treści jej proroctw. Poza pieśnią z Wj 15,21 nie zachowało się żadne jej słowo, które tekst przedstawiałby jako proroctwo.
- Kim była Etiopka z Lb 12. Sypora czy druga żona Mojżesza — tekst nie rozstrzyga.
- Legendy. Tradycja rabiniczna mówi o studni Miriam, która miała towarzyszyć Izraelowi na pustyni dzięki jej zasługom i wyschnąć po jej śmierci; to legenda zbudowana na sąsiedztwie Lb 20,1 i 20,2, nie relacja Pisma.
