Arka Noego — wymiary, budowa i czy ją znaleziono?

Arka Noego to drewniana, uszczelniona smołą konstrukcja, którą Noe zbudował na polecenie Boga, aby przetrwać potop razem z rodziną i zwierzętami. Opis polecenia, budowy i rejsu znajduje się w Księdze Rodzaju (Rdz 6,14–8,19). To nie jest Arka Przymierza — złocona skrzynia z tablicami Dekalogu, przechowywana w przybytku i świątyni, o której pisze osobne hasło Arka Przymierza. Po polsku oba przedmioty noszą tę samą nazwę, ale w hebrajskim są to dwa różne słowa.

W skrócie

• Gdzie o niej czytamy: Rdz 6,14–9,18; w Nowym Testamencie Mt 24,38; Łk 17,27; Hbr 11,7; 1 P 3,20.
• Wymiary: 300 × 50 × 30 łokci (Rdz 6,15), czyli w przybliżeniu 130–160 m długości, 22–26 m szerokości i 13–16 m wysokości, zależnie od przyjętego łokcia.
• Materiał: drewno gofer, którego gatunku nie znamy; smoła wewnątrz i na zewnątrz (Rdz 6,14).
• Układ: przegrody, trzy piętra, drzwi z boku i otwór na łokieć od góry (Rdz 6,14-16).
• Na pokładzie: osiem osób (Rdz 7,13; 1 P 3,20), zwierzęta czyste po siedem par, nieczyste po parze (Rdz 7,2), zapas pokarmu (Rdz 6,21).
• Słowo: hebr. tewa — to samo, którym nazwany jest koszyk małego Mojżesza (Wj 2,3); Arka Przymierza to aron.
• Gdzie osiadła: „na górach Ararat” (Rdz 8,4), czyli w górzystej krainie, nie na wskazanym szczycie. Szczątków arki nie odnaleziono.

Wymiary arki: łokcie i metry

Wszystko, co Pismo mówi o rozmiarach arki, mieści się w jednym zdaniu i jednym poleceniu dotyczącym wnętrza:

Zbuduj sobie arkę z drewna gofer, zrobisz w arce przegrody i oblejesz ją wewnątrz i na zewnątrz smołą. A zbudujesz ją w ten sposób: Długość arki będzie na trzysta łokci, pięćdziesiąt łokci – jej szerokość, a trzydzieści łokci – jej wysokość. Zrobisz okno w arce, a zakończysz je na łokieć od góry. Drzwi umieścisz z boku arki, zrobisz w niej dolne, drugie i trzecie piętro.

Rdz 6,14-16 (UBG)

Łokieć to odległość od łokcia do końca palców. Nie był miarą jednolitą: Tora mierzy łoże Oga „według łokcia męskiego” (Pwt 3,11), a Ezechiel mierzy świątynię łokciem dłuższym o szerokość dłoni (Ez 40,5). Serwisowy przelicznik miar i wag biblijnych przyjmuje dla zwykłego łokcia około 44–46 cm, a dla długiego około 52 cm. Każde przeliczenie arki na metry zakłada więc wartość, której tekst nie podaje.

Pewniejsze od metrów są proporcje, bo nie zależą od długości łokcia. Długość jest sześć razy większa od szerokości i dziesięć razy większa od wysokości. To kształt długiej, płaskiej skrzyni albo barki, a nie statku z dziobem i rufą. Tekst nie wspomina o sterze, wiośle ani żaglu. Arka nie musiała nigdzie dopłynąć — miała się utrzymać na wodzie. Narrator ujmuje to dokładnie: wody „podniosły arkę, i unosiła się nad ziemią” (Rdz 7,17).

Dla porównania: Arka Przymierza miała dwa i pół łokcia długości i półtora łokcia szerokości (Wj 25,10). Ta sama miara opisuje skrzynię noszoną na drążkach (Wj 25,14) i budowlę dłuższą niż boisko piłkarskie. Czy taka przestrzeń mogła pomieścić zwierzęta, omawia odpowiedź Jak zmieściły się wszystkie zwierzęta w arce?

Z czego i jak zbudowana

Drewno gofer. Słowo gofer pojawia się w Biblii tylko raz, właśnie w Rdz 6,14 (zob. konkordancja H1613). Nie wiemy, jakie drzewo oznacza. Często proponuje się cyprys albo inne drewno żywiczne, ale to domysły. Starożytni tłumacze także zgadywali: grecka Septuaginta mówi o belkach czworokątnych, a łacińska Wulgata o drewnie wygładzonym. Żaden z tych przekładów nie podaje gatunku.

Smoła wewnątrz i na zewnątrz. Hebrajski tekst mówi dosłownie: zasmolisz ją smołą. Rzeczownik kofer w innych miejscach Tory oznacza okup — na przykład okup, który każdy Izraelita daje „za swą duszę” podczas spisu (Wj 30,12). Te same spółgłoski występują w słownictwie przebłagania, od którego pochodzi nazwa wieka Arki Przymierza, kaporet. Wielu czytelników widzi w tym zamierzoną grę słów; czy chodzi o jeden rdzeń, czy o zbieżność brzmienia, językoznawcy dyskutują. Pewne jest tyle, że chodzi o warstwę, która czyniła drewnianą konstrukcję szczelną.

Przegrody i trzy piętra. Wnętrze miało być podzielone na komory, a całość — na dolne, drugie i trzecie piętro (Rdz 6,16). Tekst nie mówi, jak przegrody rozplanowano ani co trzymano na którym poziomie.

Okno albo dach. Słowo przełożone w UBG jako okno to cohar. W tym znaczeniu występuje tylko w Rdz 6,16; spokrewniony wyraz oznacza południe, porę pełnego światła (konkordancja H6672). Stąd przekłady okno, świetlik albo dach, a dawna tradycja żydowska dopowiadała nawet świecący kamień. Polecenie „zakończysz je na łokieć od góry” bywa rozumiane jako pas otworów biegnący pod dachem; tekst tego nie precyzuje. Gdy wody opadały, a Noe „otworzył okno arki” (Rdz 8,6), tekst używa już innego, zwykłego słowa na okno. Później Noe zdejmuje też „przykrycie arki” (Rdz 8,13), więc konstrukcja miała jakieś zdejmowalne pokrycie.

Drzwi z boku. Jedno wejście, umieszczone w burcie. Gdy wszyscy weszli, „zamknął Pan za nim drzwi” (Rdz 7,16) — narrator przypisuje ten gest Bogu, nie Noemu.

Biblia nie mówi, jak długo trwała budowa ani kto pomagał Noemu. Nie opisuje narzędzi, łączeń ani wodowania. Zapisano jedynie: „Zrobił wszystko tak, jak mu Bóg rozkazał” (Rdz 6,22).

Słowo arka: tewa, nie aron

Hebrajskie tewa (konkordancja H8392) występuje w Biblii hebrajskiej wyłącznie w dwóch opowieściach. Dwadzieścia kilka razy oznacza arkę Noego w rozdziałach 6–9 Księgi Rodzaju, a dwa razy koszyk, w którym matka ukryła niemowlę Mojżesza:

Ale gdy nie mogła go dłużej ukrywać, wzięła koszyk z sitowia, wysmarowała żywicą i smołą, włożyła do niego dziecko i umieściła między trzcinami na brzegu rzeki.

Wj 2,3 (UBG)

Zbieżność jest wymowna. W obu opowieściach chodzi o pojemnik uszczelniony smołą, który unosi się na wodzie i ratuje życie wybranego przez Boga człowieka, gdy wokół panuje śmierć. Żaden z nich nie ma masztu ani wiosła.

Arka Przymierza nosi inne imię: aron (konkordancja H0727), czyli skrzynia albo szkatuła, a w jednym miejscu nawet trumna Józefa. Różnice zatarły dopiero przekłady. Grecka Septuaginta oddała oba słowa tym samym wyrazem kibotos i ten sam wyraz Nowy Testament stosuje do statku Noego (Hbr 11,7) i do Arki Przymierza (Hbr 9,4). Łacina użyła słowa arca, od którego pochodzi polska arka. O tym, jak Arkę Przymierza porównuje się z egipskimi skrzyniami procesyjnymi, pisze artykuł Arka Przymierza a egipskie skrzynie i barki.

Kto i co było w arce

Do arki weszło osiem osób: Noe, jego żona, trzej synowie — Sem, Cham i Jafet — oraz ich żony (Rdz 7,13). Tę samą liczbę podaje Piotr, który mówi, że w arce „osiem dusz, zostało uratowanych przez wodę” (1 P 3,20) — dusza oznacza tu po prostu żywego człowieka. O samym Noem, jego rodowodzie i późniejszych losach pisze biografia Noe.

Zwierzęta wchodzą według dwóch poleceń. Pierwsze mówi o parze z każdego rodzaju (Rdz 6,19-20), drugie wyróżnia zwierzęta czyste — po siedem par — i nieczyste, po jednej parze (Rdz 7,2). Jak te liczby do siebie pasują, wyjaśnia odpowiedź Ile zwierząt Noe wziął do arki. Noe miał też zabrać „wszelki pokarm, który się nadaje do jedzenia” dla siebie i zwierząt (Rdz 6,21). Tekst nie liczy gatunków i nie opisuje, jak je karmiono.

Rejs trwał dłużej niż czterdzieści dni deszczu: od siedemnastego dnia drugiego miesiąca w sześćsetnym roku życia Noego do wyschnięcia ziemi w drugim miesiącu następnego roku (Rdz 7,11; 8,14). Rachunek dni przedstawia odpowiedź Ile trwał potop, a cały przebieg wydarzeń — strona o potopie.

Gdzie osiadła arka?

Tekst podaje datę i region, ale nie szczyt: „arka osiadła na górach Ararat w siódmym miesiącu, siedemnastego dnia tego miesiąca” (Rdz 8,4). Ararat to w Biblii nazwa krainy, odpowiadającej asyryjskiemu Urartu na Wyżynie Armeńskiej. Wulkan, który dziś nosi tę nazwę, otrzymał ją później. Hasło Góra Ararat opisuje też dawne tradycje, które wskazywały inne miejsca: Księga Jubileuszów mówi o górze Lubar, aramejski Targum i syryjska Peszitta o górach Kardu, a Józef Flawiusz, powołując się na Berossosa, wspomina resztki łodzi pokazywane w górach Kordiajów. Szczyty gór ukazały się dopiero w dziesiątym miesiącu (Rdz 8,5), więc arka osiadła, zanim wokół pojawił się suchy ląd.

Czy znaleziono arkę Noego?

Nie. Na zboczach Araratu i w okolicy wielokrotnie ogłaszano znaleziska: kawałki drewna, zarysy kadłuba widoczne na zdjęciach, a także łodziowatą formację Durupınar na południe od góry, promowaną między innymi przez Rona Wyatta. Formację tę geolodzy uznają za twór naturalny. Żadne z ogłoszeń nie przedstawiło materiału, który przeszedłby niezależne badania naukowe. Wyatt ogłaszał też inne rzekome odkrycia, między innymi kół rydwanów na dnie zatoki Akaba; jak odróżnić relację o odkryciu od odkrycia, pokazuje artykuł Koła rydwanów na dnie Morza Czerwonego — anatomia legendy.

Poszukiwania mają też słabość wcześniejszą niż każda ekspedycja: zakładają, że arka spoczęła na dzisiejszym Araracie, a tekst tego nie mówi. Nie mówi również, że arka przetrwała do naszych czasów. Drewno pozostawione w górach po zejściu ludzi mogło zostać rozebrane, spalone albo zbutwieć. Wiara w opowieść z Księgi Rodzaju nie zależy od znalezienia statku — Nowy Testament nigdzie nie odsyła do jego szczątków. Spór o zasięg wód omawia odpowiedź Czy potop był ogólnoświatowy czy lokalny?

Arka w Nowym Testamencie

Jeszua (Jezus) przywołuje arkę, mówiąc o swoim przyjściu: ludzie przed potopem „jedli i pili, żenili się i za mąż wydawali aż do tego dnia, w którym Noe wszedł do arki” (Mt 24,38; por. Łk 17,27). Wejście Noego do arki jest w tej mowie granicą — do niej toczy się zwykłe życie, po niej nie ma już czasu na decyzję. Kontekst przedstawia streszczenie Mateusza 24.

List do Hebrajczyków widzi w budowie arki czyn wiary:

Przez wiarę Noe, ostrzeżony przez Boga o tym, czego jeszcze nie widziano, kierowany bojaźnią zbudował arkę, aby ocalić swój dom. Przez nią też potępił świat i stał się dziedzicem sprawiedliwości, która jest z wiary.

Hbr 11,7 (UBG)

Arka jest tu zarazem ratunkiem i wyrokiem: ocala dom Noego, a dla świata, który nie posłuchał ostrzeżenia, staje się oskarżeniem. Cały rozdział omawia komentarz do Hebrajczyków 11.

Apostoł Piotr wyciąga z arki naukę o chrzcie:

Niegdyś nieposłusznym, gdy za dni Noego raz oczekiwała Boża cierpliwość, kiedy budowano arkę, w której niewiele, to jest osiem dusz, zostało uratowanych przez wodę. Teraz też chrzest, będąc tego odbiciem, zbawia nas – nie jest usunięciem cielesnego brudu, ale odpowiedzią czystego sumienia wobec Boga – przez zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa;

1 P 3,20-21 (UBG)

Woda, która niszczy, w tej samej opowieści podnosi arkę (Rdz 7,17). Piotr widzi w tym obraz chrztu, który nie jest zwykłym obmyciem, lecz „odpowiedzią czystego sumienia wobec Boga”, a ratuje „przez zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa”. Chrzest, o którym mówi, to świadome zanurzenie wierzącego — zob. stronę Chrzest. Tradycja kościelna od starożytności czytała arkę także jako obraz Kościoła; to obraz późniejszy, a Nowy Testament łączy arkę z wiarą i chrztem.

Czego nie wiemy

Nie znamy gatunku drewna gofer ani dokładnego znaczenia słowa cohar. Nie wiemy, jakiego łokcia używa Rdz 6,15, więc każda liczba w metrach jest przybliżeniem. Tekst podaje trzy wymiary, ale nie kształt przekroju — czy ściany były pionowe, a dno płaskie, można tylko wnioskować z tego, że tewa oznacza skrzynię.

Nie wiemy, jak długo budowano arkę i kto przy niej pracował; popularne sto dwadzieścia lat to wniosek z Rdz 6,3, który można rozumieć także inaczej. Nie wiemy, na którym wzniesieniu krainy Ararat osiadła ani co stało się z nią później.

Czytaj dalej

• Streszczenie Rodzaju 6 — rozdział, w którym pada polecenie budowy arki.
• Rodzaju 6 w przekładzie interlinearnym — słowa tewa, gofer i kofer w tekście hebrajskim.
• Streszczenie 1 Piotra 3 — arka jako obraz chrztu w kontekście całego rozdziału.
• Epos o Gilgameszu a biblijny potop — łódź Utnapisztima obok arki Noego.
• Dlaczego Bóg zesłał potop? — przyczyna, dla której arka była potrzebna.
• Quiz: stworzenie, potop i prapoczątki — sprawdź wiedzę z Rdz 1–11.