Noe był synem Lameka, przedstawicielem dziesiątego pokolenia od Adama w rodowodzie z Księgi Rodzaju i człowiekiem, który według Biblii przetrwał potop w arce razem z żoną, trzema synami i synowymi. Pismo nazywa go sprawiedliwym, który „chodził z Bogiem”, a z jego imieniem wiąże się pierwsze w Biblii przymierze, zawarte z ludźmi i z całym żywym stworzeniem. Daty jego życia nie da się ustalić w naszej rachubie: opowieść należy do pradziejów opisanych w Rdz 5–10.
W skrócie
- Rodzina: ojciec Lamek, dziadek Matuzalem (Rdz 5,25-29); żona, której imienia Biblia nie podaje; synowie Sem, Cham i Jafet (Rdz 5,32; 6,10).
- Imię: hebr. Noach, kojarzone z odpoczynkiem; ojciec objaśnia je słowem o pociesze (Rdz 5,29).
- Charakter: „znalazł łaskę”, był sprawiedliwy i nienaganny w swoim pokoleniu (Rdz 6,8-9; 7,1).
- Najważniejsze wydarzenia: budowa arki (Rdz 6,14-22), potop w sześćsetnym roku jego życia (Rdz 7,6.11), ołtarz i ofiara po wyjściu (Rdz 8,20-22), przymierze ze znakiem łuku na obłoku (Rdz 9,1-17), winnica i przekleństwo Kanaana (Rdz 9,20-27).
- Wiek: 350 lat po potopie, razem 950 lat (Rdz 9,28-29).
- Potomkowie: od trzech synów wywodzi się Tablica narodów (Rdz 10), a od Sema linia prowadząca do Abrama (Rdz 11,10-26).
- Gdzie występuje: Rdz 5–10; 1 Krn 1,4; Iz 54,9; Ez 14,14.20; w Nowym Testamencie m.in. Mt 24,37-39; Hbr 11,7; 1 P 3,20; 2 P 2,5.
Rodowód i imię (Rdz 5,28-32)
Noe zamyka rodowód z piątego rozdziału Księgi Rodzaju, prowadzący od Adama przez Seta (por. 1 Krn 1,1-4). Lamek miał sto osiemdziesiąt dwa lata, gdy urodził mu się syn, i nadając mu imię, wypowiedział nadzieję: „Ten nas pocieszy w naszej pracy i w trudzie naszych rąk” (Rdz 5,29). Dalsza część zdania wskazuje na ziemię, którą Jahwe (PAN) przeklął po nieposłuszeństwie Adama (Rdz 3,17).
Hebrajskie Noach brzmi jak rdzeń nuach, „odpoczywać, osiąść”, natomiast słowo Lameka „pocieszy” pochodzi od innego czasownika, nacham. To gra brzmieniem, nie etymologia. Ta gra wraca w dalszej opowieści: arka „osiadła” na górach, gołębica szuka „miejsca spoczynku”, a ofiara Noego ma „miłą woń”. Szerzej o formach hebrajskich pisze hasło Znaczenie imienia Noe.
Ojca Noego nie należy mylić z imiennikiem z linii Kaina (Rdz 4,18-24). Tamten Lamek chlubi się zabiciem człowieka i zemstą „siedemdziesiąt siedem razy” (Rdz 4,24); ten z Rdz 5 wypowiada nadzieję na ulgę. Ojciec Noego żył siedemset siedemdziesiąt siedem lat (Rdz 5,31); tekst nie objaśnia tej zbieżności siódemek. Więcej o nim w biografii Lamecha z linii Seta.
Z liczb rodowodu wynika jeszcze jedno. Matuzalem miał sto osiemdziesiąt siedem lat, gdy urodził mu się Lamek, i żył razem dziewięćset sześćdziesiąt dziewięć lat (Rdz 5,25-27). Po dodaniu lat Lameka i Noego jego śmierć wypada w roku potopu. Tekst tego nie komentuje i nie mówi, czy Matuzalem zmarł przed nadejściem wód.
Sprawiedliwy w zepsutym pokoleniu (Rdz 6,1-13)
Szósty rozdział zaczyna się od niejasnego epizodu o synach Bożych i córkach ludzkich oraz od zapowiedzi stu dwudziestu lat (Rdz 6,1-4); ich znaczenie omawia artykuł o synach Bożych i nefilim. Potem pada diagnoza: Jahwe widzi, że „wszystkie zamysły i myśli ich serca były tylko złe po wszystkie dni” (Rdz 6,5). Werset dalej czytamy, że żałował, że uczynił człowieka (Rdz 6,6). To znów czasownik nacham — ten sam, którym Lamek objaśniał imię syna; o jego dwóch znaczeniach pisze hasło Nacham.
Na tym tle pojawia się zdanie, od którego zaczyna się cała historia: „Noe znalazł łaskę w oczach Pana” (Rdz 6,8). Najpierw jest łaska, dopiero potem opis człowieka:
To są dzieje rodu Noego: Noe był człowiekiem sprawiedliwym i doskonałym w swoich czasach. I Noe chodził z Bogiem.
Rdz 6,9 (UBG)
Słowo oddane w UBG jako „doskonałym” to hebr. tamim, „cały, nienaganny”. Tym samym wyrazem Tora opisuje zwierzę ofiarne „bez skazy” (Wj 12,5). Nie oznacza ono bezgrzeszności — opowieść o winnicy pokaże, że Noe nie był wolny od słabości. Dopowiedzenie „w swoich czasach” rabini czytali raz jako wzmocnienie pochwały, raz jako jej ograniczenie; tekst tego nie rozstrzyga.
Wyrażenie „Noe chodził z Bogiem” powtarza to, co rozdział wcześniej powiedziano o pradziadku Noego: „Henoch chodził z Bogiem” (Rdz 5,24). Pismo nie używa tego zwrotu o nikim innym w rodowodzie. O końcu jego drogi pisze artykuł o Henochu i Eliaszu.
Ziemia tymczasem „jest pełna nieprawości” (Rdz 6,13). Hebrajskie słowo w tym miejscu to chamas, czyli przemoc i bezprawie. Przyczyny sądu omawia odpowiedź Dlaczego Bóg zesłał potop.
Polecenie budowy arki (Rdz 6,14-22)
Bóg zapowiada Noemu koniec „wszelkiego ciała” i każe mu zbudować arkę z drewna gofer, podzieloną na przegrody i oblaną smołą wewnątrz i na zewnątrz (Rdz 6,14). Podaje wymiary — trzysta łokci długości, pięćdziesiąt szerokości, trzydzieści wysokości — oraz okno, drzwi z boku i trzy piętra (Rdz 6,15-16). Konstrukcję i poszukiwania statku omawia osobny tekst: Arka Noego.
W tym samym poleceniu pada po raz pierwszy w Biblii słowo „przymierze”: „Ale z tobą zawrę moje przymierze” (Rdz 6,18). Obietnica wyprzedza potop, a jej treść zostanie rozwinięta dopiero po wyjściu z arki. O samym pojęciu pisze hasło Berit.
Odpowiedź Noego narrator powtarza jak refren: „Zrobił wszystko tak, jak mu Bóg rozkazał” (Rdz 6,22), a za chwilę: „Noe uczynił więc wszystko, co mu Pan rozkazał” (Rdz 7,5). W całej opowieści o potopie Noe nie wypowiada ani jednego słowa. Odzywa się dopiero po winnicy. List do Hebrajczyków nazwie tę milczącą pracę wiarą: Noe był ostrzeżony „o tym, czego jeszcze nie widziano” (Hbr 11,7).
Zwierzęta czyste i nieczyste przed Synajem (Rdz 7,1-5)
Tydzień przed potopem Jahwe powtarza polecenie i je uszczegóławia:
Z każdego zwierzęcia czystego weź sobie po siedem par, samca i samicę jego; ale ze zwierząt nieczystych – po jednej parze, samca i samicę jego.
Rdz 7,2 (UBG)
Rozróżnienie zwierząt czystych i nieczystych pojawia się tu długo przed Mojżeszem i bez wyjaśnienia. Siedem par dotyczy też ptactwa (Rdz 7,3). Bóg nie tłumaczy Noemu, które zwierzę jest które — zakłada, że Noe to wie. Kryteria zostaną spisane dopiero w Torze (Kpł 11; Pwt 14), ale samo rozróżnienie jest starsze od Izraela. Podział ten i jego dalsze dzieje omawia artykuł o zwierzętach czystych i nieczystych w Biblii. Jak pogodzić siedem par z „po parze” z szóstego rozdziału i z opisem wejścia (Rdz 7,8-9), wyjaśnia odpowiedź Ile zwierząt Noe wziął do arki.
Rok w arce (Rdz 7,6–8,19)
Noe miał sześćset lat, gdy przyszedł potop (Rdz 7,6). Narrator podaje datę jak w kronice: drugi miesiąc, siedemnasty dzień (Rdz 7,11). Do arki weszło osiem osób — Noe, jego żona, trzej synowie i ich żony (Rdz 7,13). Zdanie, które zamyka scenę, ma za podmiot samego Boga: „I zamknął Pan za nim drzwi” (Rdz 7,16). Przebieg wezbrania wód, ich źródło i zasięg omawia strona o potopie.
Punkt zwrotny opowieści to zdanie: „Bóg pamiętał jednak o Noem” (Rdz 8,1). Po nim wiatr osusza ziemię, a arka osiada „na górach Ararat” w siódmym miesiącu (Rdz 8,4). Chodzi o góry krainy, nie o jeden szczyt — zob. hasło Góra Ararat. Noe wypuszcza kruka, a potem trzykrotnie gołębicę; za drugim razem wraca ona z liściem oliwnym, za trzecim już nie wraca (Rdz 8,6-12). Nawet gdy ziemia jest sucha, Noe czeka na słowo: wychodzi dopiero wtedy, gdy Bóg mówi „Wyjdź z arki” (Rdz 8,16). Od wejścia do wyjścia mija ponad rok — rachunek dni rozpisuje odpowiedź Ile trwał potop.
Ołtarz i ofiara po wyjściu z arki (Rdz 8,20-22)
Pierwszą rzeczą, jaką Noe robi na nowej ziemi, jest budowa ołtarza. To pierwsze miejsce w Biblii, w którym pada słowo „ołtarz”.
Potem Noe zbudował ołtarz dla Pana i wziął z każdego czystego zwierzęcia i z każdego czystego ptactwa, i złożył całopalenia na tym ołtarzu. I Pan poczuł miłą woń, i Pan powiedział w swoim sercu: Nie będę więcej przeklinał ziemi z powodu człowieka, bo myśl serca człowieka jest zła od jego młodości. Nie wytracę więcej wszystkiego, co żyje, jak teraz uczyniłem.
Rdz 8,20-21 (UBG)
Noe składa całopalenia wyłącznie ze zwierząt i ptaków czystych — tu widać praktyczny sens siedmiu par. O tej ofierze pisze hasło Ofiara całopalna. Hebrajskie wyrażenie oddane jako „miła woń” zawiera słowo z tego samego rdzenia co imię Noego, więc gra słów z Rdz 5,29 domyka się właśnie tutaj, przy ołtarzu.
Przed potopem zło ludzkiego serca było powodem wyroku (Rdz 6,5); po potopie ta sama diagnoza — „myśl serca człowieka jest zła od jego młodości” — staje się powodem cierpliwości (Rdz 8,21). Woda nie zmieniła człowieka. Zmieniło się postanowienie Boga, który obiecuje, że nie ustaną „siew i żniwo, zimno i gorąco, lato i zima, dzień i noc” (Rdz 8,22).
Przymierze z Noem i znak łuku (Rdz 9,1-17)
Dziewiąty rozdział zaczyna się od błogosławieństwa, które powtarza słowa ze stworzenia: „Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, i napełniajcie ziemię” (Rdz 9,1; por. Rdz 1,28). Noe przypomina tu drugiego Adama.
Zmienia się porządek pokarmu. Przy stworzeniu ludzie dostali rośliny (Rdz 1,29); teraz słyszą: „Wszystko, co się porusza i żyje, będzie dla was pokarmem” (Rdz 9,3). Werset bywa czytany jako zgoda na jedzenie każdego zwierzęcia, ale o czystych i nieczystych nie mówi ani słowa — ani ich nie potwierdza, ani nie znosi. Słyszy go jednak człowiek, który przed chwilą odróżnił jedne od drugich przy wchodzeniu do arki i przy ołtarzu (Rdz 7,2; 8,20). Gdy Tora spisuje kryteria (Kpł 11,47), nie wprowadza nowej kategorii, tylko nazywa znaną. Serwis omawia ten temat na stronie o prawie dietetycznym.
Jedyne ograniczenie podane wprost dotyczy krwi: „nie będziecie jeść mięsa z jego życiem, to jest z jego krwią” (Rdz 9,4). Ten zakaz wraca w Torze (Kpł 17,10-14) i w dekrecie apostołów dla wierzących z narodów (Dz 15,20). Dlaczego krew utożsamia się z życiem, wyjaśnia artykuł o krwi i przebaczeniu w Kpł 17,11. Zaraz potem Bóg zapowiada, że będzie żądał rachunku za przelaną krew człowieka, „bo na obraz Boga człowiek został stworzony” (Rdz 9,6). Spór o karę za zabójstwo omawia tekst Czy kara śmierci jest zgodna z Biblią?
Samo przymierze jest jednostronne. Bóg zawiera je z Noem, z jego potomstwem i „z wszelką żywą istotą” (Rdz 9,9-10). Nie stawia warunków, a obietnica jest jedna: nie będzie już potopu, który zniszczy ziemię (Rdz 9,11). Znak przymierza Bóg kładzie na niebie:
I Bóg powiedział: To jest znak przymierza, które ja ustanawiam między mną a wami i między wszelką żywą istotą, która jest z wami, na wieczne pokolenia. Kładę na obłoku mój łuk, który będzie na znak przymierza między mną a ziemią.
Rdz 9,12-13 (UBG)
Hebrajskie keszet to po prostu „łuk”, także łuk bojowy. Część komentatorów widzi w tym obraz wojownika, który odwiesza broń; to interpretacja, nie słowa tekstu. Ważne jest natomiast, kto ma patrzeć na znak: Bóg mówi, że spojrzy na łuk, aby przypomnieć sobie wieczne przymierze (Rdz 9,16). Czy tęcza pojawiła się wtedy po raz pierwszy, omawia odpowiedź Czy tęcza istniała przed potopem? Prorok Izajasz wraca do tej przysięgi, by zapewnić swój lud o wierności Jahwe: tak jak przysiągł, że „wody Noego już więcej nie będą rozlewać się po ziemi”, tak przysięga, że nie będzie się gniewał na Syjon, a Jego miłosierdzie od niego nie odstąpi (Iz 54,9-10).
Winnica, nagość i przekleństwo Kanaana (Rdz 9,18-27)
Ostatnia scena z Noem jest najmniej pochlebna. „Noe zaczął uprawiać ziemię i zasadził winnicę” (Rdz 9,20) — to pierwsza winnica i pierwsza wzmianka o winie w Biblii. Zaraz potem czytamy, że Noe „pił wino i upił się” i leżał odkryty w namiocie (Rdz 9,21). Narrator tej sceny nie łagodzi ani nie komentuje.
Cham, którego tekst dwa razy nazywa „ojcem Kanaana” (Rdz 9,18.22), zobaczył nagość ojca i opowiedział o tym braciom. Sem i Jafet weszli tyłem z szatą na ramionach i przykryli ojca, nie patrząc na niego (Rdz 9,23). Pismo nie mówi, czy Cham zrobił coś więcej; domysły o cięższym czynie wykraczają poza tekst. Gdy Noe się obudził, wypowiedział swoje jedyne zapisane słowa:
I powiedział: Niech będzie przeklęty Kanaan, będzie sługą sług swoich braci. Potem dodał: Niech będzie błogosławiony Pan Bóg Sema, a niech Kanaan będzie jego sługą. Niech Bóg rozprzestrzeni Jafeta i niech mieszka on w namiotach Sema, a niech będzie Kanaan jego sługą.
Rdz 9,25-27 (UBG)
Przekleństwo pada na Kanaana, syna Chama, a nie na samego Chama. Tekst nie wyjaśnia dlaczego. Częsta interpretacja łączy tę scenę z późniejszymi dziejami: Tora zakazuje Izraelowi postępować „według zwyczajów ziemi Kanaan” (Kpł 18,3), a powtarzane określenie „ojciec Kanaana” kieruje uwagę czytelnika ku temu ludowi. O samej ziemi i jej mieszkańcach pisze hasło Kanaan.
Z czasem z tego fragmentu zrobiono tak zwaną klątwę Chama, a w epoce nowożytnej używano jej do usprawiedliwiania niewolnictwa ludzi z Afryki, zwłaszcza w sporach o niewolnictwo w Stanach Zjednoczonych. To nadużycie tekstu. Przeklęty zostaje Kanaan, a nie Cham. Inni synowie Chama — Kusz, Misraim i Put (Rdz 10,6) — w przekleństwie w ogóle nie występują. Kananejczycy mieszkali w ziemi Kanaan, nie w Afryce. To słowa Noego o konkretnym rodzie, a nie ustawa o rasach. Jak Pismo traktuje niewolę i niewolników, omawia artykuł Co Biblia mówi o niewolnictwie?
Synowie Noego i Tablica narodów (Rdz 10)
Sem, Cham i Jafet to synowie, „przez których napełniła się ludem cała ziemia” (Rdz 9,19). Dziesiąty rozdział rozpisuje to zdanie na spis rodów, nazywany Tablicą narodów, zamknięty klamrą: od nich „wywodzą się narody, które rozprzestrzeniły się na ziemi po potopie” (Rdz 10,32). Tradycja żydowska liczy w tym spisie siedemdziesiąt narodów. Jak czytać tę listę i czego w niej nie ma, wyjaśnia odpowiedź Czy wszystkie narody pochodzą od trzech synów Noego?
Każdy z synów ma osobne hasło: Sem, Cham i Jafet. Najdalej sięga linia Sema. Sem spłodził Arpachszada „dwa lata po potopie” (Rdz 11,10), a rodowód z jedenastego rozdziału prowadzi od niego do Teracha i jego syna, Abrama (Rdz 11,26). Słowa „Niech będzie błogosławiony Pan Bóg Sema” (Rdz 9,26) stają się w ten sposób zapowiedzią historii, która zacznie się w Ur. Całe drzewo pokazuje narzędzie Rodowody.
Noe przeżył po potopie trzysta pięćdziesiąt lat. Biografia kończy się formułą znaną z piątego rozdziału: „wszystkich dni Noego było dziewięćset pięćdziesiąt lat i umarł” (Rdz 9,29). Pismo nie mówi, że Noe poszedł gdziekolwiek. List do Hebrajczyków, wymieniając go wśród świadków wiary, stwierdza: „Wszyscy oni umarli w wierze” (Hbr 11,13) i nie dostąpili jeszcze spełnienia obietnicy (Hbr 11,39-40). Noe śpi w prochu i czeka na zmartwychwstanie, tak jak inni sprawiedliwi — zob. Co dzieje się po śmierci.
Noe u proroków i w Księdze Kronik
Poza Księgą Rodzaju Stary Testament wspomina Noego w trzech księgach: w rodowodzie Kronik (1 Krn 1,4), u Izajasza (Iz 54,9) i u Ezechiela, który dwa razy wymienia go obok Daniela i Hioba (Ez 14,14.20). Prorok mówi o kraju, który zgrzeszył tak bardzo, że nawet obecność tych trzech ludzi nie ocaliłaby nikogo poza nimi — „ani syna, ani córki” (Ez 14,20). Noe jest tu wzorem sprawiedliwości, która ratuje tylko tego, kto ją ma. Trzeciego z nich przedstawia biografia Hioba. Tożsamość tego Daniela jest sporna; jedną z propozycji omawia artykuł Epos o Aqhacie i sprawiedliwy Danel.
Noe w Nowym Testamencie
Ewangelia Łukasza umieszcza Noego w rodowodzie Jeszui (Jezusa), między Semem a Lamechem (Łk 3,36); oba ewangeliczne rodowody porównuje artykuł Dwa rodowody Jeszui. Najczęściej jednak Noe pojawia się w nauczaniu o przyjściu Mesjasza: „A jak było za dni Noego, tak będzie z przyjściem Syna Człowieczego” (Mt 24,37). Jeszua nie wylicza przy tym zbrodni pokolenia potopu. Wymienia jedzenie, picie i małżeństwa — zwykłe życie, prowadzone tak, jakby ostrzeżenie nie padło. Paralela w Łk 17,26-27 mówi to samo. Kontekst tej mowy przedstawia streszczenie Mateusza 24.
List do Hebrajczyków wymienia Noego wśród bohaterów wiary: ostrzeżony przez Boga, zbudował arkę, „przez nią też potępił świat” i stał się „dziedzicem sprawiedliwości, która jest z wiary” (Hbr 11,7). Cały rozdział omawia komentarz do Hebrajczyków 11. Apostoł Piotr dwa razy wraca do arki. W pierwszym liście przypomina, że uratowało się w niej „osiem dusz” i nazywa ocalenie przez wodę obrazem, którego odbiciem jest chrzest (1 P 3,20-21); o chrzcie przez zanurzenie pisze strona Chrzest. W drugim liście pisze, że Bóg „zbawił jako ósmego Noego, kaznodzieję sprawiedliwości” (2 P 2,5). Księga Rodzaju nie przytacza żadnego kazania Noego; tę informację dodaje dopiero Piotr.
Paralele i tradycje poza Biblią
Opowieści o potopie znała też Mezopotamia. W jedenastej tablicy babilońskiego Eposu o Gilgameszu ocalonym jest Utnapisztim: buduje łódź uszczelnioną smołą, wypuszcza ptaki i po wyjściu składa ofiarę — podobieństwa i różnice zestawia artykuł Epos o Gilgameszu a biblijny potop. W starszym eposie o Atrahasisie bogowie zsyłają potop, bo ludzie są zbyt liczni i hałaśliwi (Epos o Atrahasisie). Księga Rodzaju podaje inną przyczynę — przemoc i zepsucie — i ma jednego Boga, który sądzi, ratuje i zawiera przymierze.
Tradycja rabiniczna wyprowadziła z przymierza z Noem tak zwane siedem praw Noachidów, czyli zestaw obowiązków dla ludzi spoza Izraela. Pismo takiej listy nie zna: w Rdz 9 są dwa nakazy dotyczące krwi, a dekret apostołów z Dz 15 wymienia cztery wymagania. Szczegóły w artykule Siedem praw Noachidów — czy Pismo je zna?
Najbardziej znany film o patriarsze, Noe: Wybrany przez Boga Darrena Aronofsky’ego z 2014 roku, swobodnie korzysta ze źródeł pozabiblijnych; różnice opisuje recenzja filmu.
Czego nie wiemy
Nie znamy daty życia Noego. Liczby lat w rodowodach z Rdz 5 i 11 różnią się w tekście hebrajskim, w greckiej Septuagincie i w Pięcioksięgu Samarytańskim, więc nawet rachunek oparty na samej Biblii nie daje jednej daty potopu. Nie wiemy też, jak długo budowano arkę: sto dwadzieścia lat budowy to wniosek z Rdz 6,3, który można czytać także jako granicę ludzkiego życia.
Biblia nie podaje imienia żony Noego ani imion jego synowych. Późniejsze pisma pozabiblijne, takie jak Księga Jubileuszów, nadają im imiona; film Aronofsky’ego nazywa żonę Naameh. Nie znamy kolejności narodzin synów: Rdz 9,24 mówi o Chamie „jego młodszy syn”, a hebrajskie zdanie z Rdz 10,21 można rozumieć dwojako, gdy mowa o starszeństwie Sema i Jafeta.
Nie wiemy, co dokładnie zrobił Cham, na którym szczycie krainy Ararat osiadła arka ani co Noe głosił według 2 P 2,5. Spór o zasięg wód przedstawia odpowiedź Czy potop był ogólnoświatowy czy lokalny?
Czytaj dalej
- Księga Rodzaju — cała historia Noego, od rodowodu po Tablicę narodów.
- Streszczenie Rodzaju 9 — przymierze, znak łuku i scena w winnicy.
- Czy potop Noego naprawdę się wydarzył? — argumenty za historycznością opowieści.
- Lekcja o przymierzach — miejsce przymierza z Noem w całym Piśmie.
- Czy zwierzęta jadły mięso przed potopem? — co zmienia pozwolenie z Rdz 9,3.
- Quiz: stworzenie, potop i prapoczątki — sprawdź, ile pamiętasz z Rdz 1–11.
