Pytanie sprowadza się do jednego słowa i do tego, ile ono unosi. Po potopie Bóg ustanawia znak przymierza i mówi, że kładzie swój łuk na obłoku. Czy to znaczy, że zjawisko powstało w tamtej chwili? Tekst tego nie mówi, choć bywa tak czytany — i warto zobaczyć, dlaczego jedno nie wynika z drugiego.
Czy Bóg stworzył tęczę, czy uczynił ją znakiem?
I Bóg powiedział: To jest znak przymierza, które ja ustanawiam między mną a wami i między wszelką żywą istotą, która jest z wami, na wieczne pokolenia. Kładę na obłoku mój łuk, który będzie na znak przymierza między mną a ziemią.
Rdz 9,12-13
Zdanie ustanawia znak, a nie opisuje powstania zjawiska. Cała uwaga tekstu idzie na to, czemu ten łuk ma odtąd służyć.
I stanie się, gdy wzbudzę obłok nad ziemią, że ukaże się łuk na obłoku; I wspomnę na moje przymierze, które jest między mną a wami oraz wszelką żywą istotą cielesną. Nie będzie już więcej wód potopu, który miałby zniszczyć wszelkie ciało. Będzie więc ten łuk na obłoku i spojrzę na niego, aby przypomnieć sobie wieczne przymierze między Bogiem a wszelką żywą istotą cielesną, która jest na ziemi.
Rdz 9,14-16
Powtarza się tu jedno słowo: przypomnienie. Łuk ma przypominać o przymierzu i o tym, że wód potopu już nie będzie. To jest funkcja, a funkcję można nadać rzeczy nowej albo takiej, która istniała wcześniej. Tekst nie mówi, który z tych dwóch przypadków zachodzi.
Czy Pismo czyni znakiem rzeczy, które już istniały?
Pismo robi to wielokrotnie i to jest najmocniejszy argument w tej sprawie. Chleb i wino istniały na długo przed Wieczerzą, a jednak zostały wzięte i uczynione znakiem. Obrzezanie było znakiem przymierza z Abrahamem, choć sam zabieg nie powstał w chwili nadania mu znaczenia. Szabat jest znakiem między Bogiem a Izraelem, a siódmy dzień istniał od tygodnia stworzenia. Wzorzec jest stały: rzecz zwykła zostaje wyznaczona do niesienia treści.
Jeśli tak, to zdanie o położeniu łuku na obłoku równie dobrze może znaczyć, że coś istniejącego zostaje odtąd czytane jako podpis pod obietnicą. To odczyt możliwy i wielu tak czyta. Ale trzeba dodać drugą stronę: możliwy jest też odczyt dosłowny, w którym łuk pojawia się wtedy pierwszy raz. Tekst nie zawiera zdania, które by go wykluczało.
| Rzecz | Czego stała się znakiem |
|---|---|
| Chleb i wino | Wzięte i uczynione znakiem podczas Wieczerzy, choć istniały wcześniej |
| Obrzezanie | Znak przymierza z Abrahamem, choć sam zabieg nie powstał w chwili nadania mu znaczenia |
| Szabat | Znak między Bogiem a Izraelem, choć siódmy dzień istniał od tygodnia stworzenia |
Czy brak deszczu przed potopem wyklucza tęczę?
Zwolennicy tezy o pierwszej tęczy po potopie odwołują się zwykle do opisu z drugiego rozdziału.
Wszelkie krzewy polne, zanim były na ziemi, i wszelkie rośliny polne, nim wzeszły. Bo Pan Bóg jeszcze nie spuścił deszczu na ziemię i nie było człowieka, który by uprawiał ziemię. Ale z ziemi wychodziła para, która nawilżała całą powierzchnię ziemi.
Rdz 2,5-6
Skoro ziemię nawilżała para, a deszcz nie padał, to nie było też warunków do powstania łuku na niebie. Rozumowanie jest spójne, ale opiera się na dwóch założeniach, których tekst nie potwierdza. Pierwsze: że opisany stan trwał aż do potopu — a zdanie odnosi się wyraźnie do chwili przed stworzeniem człowieka i przed uprawą ziemi. Drugie: że łuk może powstać wyłącznie po deszczu. To już nie jest teza z Pisma, tylko z obserwacji przyrody, więc nie sposób jej z tekstu ani potwierdzić, ani obalić.
Warto też zauważyć, że dokładne brzmienie nakazu wskazuje raczej na przypomnienie niż na nowość.
Kładę na obłoku mój łuk, który będzie na znak przymierza między mną a ziemią.
Rdz 9,13
Bóg nazywa łuk swoim, zanim jeszcze mówi, do czego ma służyć. Nie jest to dowód, ale jest to szczegół, który zwolennikom pierwszego pojawienia się nie pomaga.
Jak tęcza wraca w późniejszych wizjach chwały Boga?
W dalszych księgach ten sam obraz wraca w opisach chwały Boga i za każdym razem jest porównaniem do zjawiska znanego czytelnikowi.
Jak widok tęczy, która pojawia się w chmurze w dzień deszczowy, tak wyglądał blask wokoło. To było widzenie podobieństwa chwały Pana. A gdy ją zobaczyłem, upadłem na twarz i usłyszałem głos mówiącego.
Ez 1,28
A ten, który siedział, podobny był z wyglądu do kamienia jaspisowego i karneolowego, a dokoła tronu była tęcza podobna z wyglądu do szmaragdu.
Ap 4,3
Ezechiel opisuje to, co widzi, przez odniesienie do tęczy w chmurze w dzień deszczowy. Takie porównanie działa tylko wtedy, gdy zjawisko jest zwyczajne i rozpoznawalne. To nic nie mówi o czasie jego powstania, ale mówi, że w Piśmie tęcza nie jest rzadkim cudem, tylko czymś, do czego można odesłać czytelnika.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy tęcza istniała przed potopem. To jest właściwa odpowiedź na tytułowe pytanie i nie da się jej ulepszyć bez wychodzenia poza tekst. Pismo mówi, kiedy łuk stał się znakiem, a nie kiedy zaczął się pojawiać.
Nie wiemy, jaka była pogoda przed potopem. Jedyne zdanie o parze i braku deszczu dotyczy określonego momentu przed pojawieniem się człowieka, a o kolejnych stuleciach tekst milczy.
Nie wiemy wreszcie, czy Noe i jego synowie widzieli wtedy łuk po raz pierwszy, czy rozpoznali coś znajomego. Relacja nie zapisuje ich reakcji ani jednym słowem, a to właśnie ta reakcja rozstrzygałaby sprawę.
Zobacz też: Sabat · Obrzezanie (brit mila) · Ezechiel
