Ezaw to pierworodny syn Izaaka i Rebeki, bliźniaczy brat Jakuba i praojciec Edomitów, ludu mieszkającego na górach Seiru. Biblia zna go z dwóch strat — pierworództwa sprzedanego za potrawę z soczewicy i błogosławieństwa, które Jakub podstępem wyłudził od ojca — a także z pojednania z bratem po dwudziestu latach. Jego historię opowiada Księga Rodzaju (rozdziały 25–36), a późniejsze księgi przenoszą imię Ezawa na cały naród Edomu.
W skrócie
- Rodzina: syn Izaaka i Rebeki, wnuk Abrahama, starszy z bliźniąt; brat Jakuba (Rdz 25,24-26).
- Drugie imię: Edom, od „czerwonej potrawy” (Rdz 25,30); „Ezaw to Edom” (Rdz 36,8).
- Żony: Hetytki z Kanaanu i córka Izmaela; imiona podane w Rdz 26,34 i 28,9 różnią się od listy w Rdz 36,2-3.
- Najważniejsze wydarzenia: sprzedaż pierworództwa (Rdz 25,29-34), utrata błogosławieństwa i gniew na brata (Rdz 27), spotkanie i pojednanie z Jakubem (Rdz 33,1-16), pogrzeb ojca (Rdz 35,29), osiedlenie się w Seirze (Rdz 36,6-8).
- Potomstwo: synowie Elifaz, Rehuel, Jeusz, Jalam i Korach; od nich książęta i ród Edomu (Rdz 36; 1 Krn 1,35).
- Okres: epoka patriarchów; tekst podaje wiek (czterdzieści lat przy pierwszym małżeństwie, Rdz 26,34), ale nie daty kalendarzowe.
- Gdzie występuje: Rdz 25–36; dalej jako lud Edomu w Lb 20, Pwt 2, Abdiaszu i Ml 1,2-4; w Nowym Testamencie w Rz 9,10-13, Hbr 11,20 i Hbr 12,16-17.
Bliźnięta, które walczyły w łonie (Rdz 25,19-26)
Rebeka była niepłodna, a Izaak modlił się za nią do Jahwe (PANA). Gdy poczęła, dzieci „walczyły ze sobą w jej łonie” (Rdz 25,22), więc poszła zapytać Boga o przyczynę. Odpowiedź dotyczyła nie dwóch chłopców, lecz dwóch ludów:
I Pan jej odpowiedział: Dwa narody są w twoim łonie i dwa ludy wyjdą z twego wnętrza. Jeden lud będzie mocniejszy niż drugi i starszy będzie służył młodszemu.
Rdz 25,23 (UBG)
Pierwszy przyszedł na świat syn „czerwony i cały pokryty owłosieniem jak szatą; i nadali mu imię Ezaw” (Rdz 25,25). Drugi wyszedł, trzymając go za piętę, i dostał imię Jakub. Imienia Ezaw tekst nie objaśnia; wyjaśnia tylko drugie imię, Edom, i to dopiero kilka wersetów dalej. Izaak miał wtedy sześćdziesiąt lat (Rdz 25,26).
Bracia wyrośli na zupełnie różnych ludzi. Ezaw został „człowiekiem biegłym w myślistwie i człowiekiem pola”, Jakub — człowiekiem spokojnym, który mieszkał w namiotach. Rodzice dzielili swoją miłość: Izaak kochał Ezawa, „bo jadał z jego łowu”, a Rebeka kochała Jakuba (Rdz 25,27-28). Ten podział zaważy na wszystkim, co nastąpi.
Pierworództwo za potrawę z soczewicy (Rdz 25,29-34)
Ezaw wraca z pola zmęczony i prosi brata: „Daj mi jeść, proszę cię, z tej czerwonej potrawy, bo jestem spracowany”. Narrator dodaje: „Dlatego nadano mu imię Edom” (Rdz 25,30). Jakub stawia warunek: sprzedaż pierworództwa. Ezaw odpowiada: „Oto jestem bliski śmierci, na cóż mi pierworództwo?” (Rdz 25,32) i przysięga. Dostaje chleb i potrawę z soczewicy, je, pije, wstaje i odchodzi. Narrator kończy krótką oceną: „W ten sposób Ezaw pogardził swoim pierworództwem” (Rdz 25,34).
Pierworództwo oznaczało pozycję głowy rodu po ojcu, a późniejsze Prawo wiąże z nim podwójną część dziedzictwa (Pwt 21,17). W rodzinie Abrahama chodziło też o coś więcej — o dziedzictwo obietnicy. Opowieść nie wybiela Jakuba, który wykorzystuje głód brata, ale wina, którą wskazuje wprost, leży po stronie Ezawa: zamienił rzecz trwałą na doraźną. Tak samo odczyta tę scenę List do Hebrajczyków.
Żony z Kanaanu i córka Izmaela (Rdz 26,34-35; 28,6-9)
W wieku czterdziestu lat Ezaw poślubia dwie Hetytki: „Judytę, córkę Beeriego Chetyty, i Bosmat, córkę Elona Chetyty”. Tekst dodaje: „Były one przyczyną utrapień Izaaka i Rebeki” (Rdz 26,34-35). Później, gdy Ezaw widzi, że ojciec wysyła Jakuba po żonę do krewnych w Paddan-Aram, a „córki Kanaanu nie podobają się jego ojcu”, idzie do rodu Izmaela i bierze trzecią żonę, Machalat, „oprócz żon, które już miał” (Rdz 28,8-9). To gest wobec ojca, ale tekst nie mówi, jak Izaak go przyjął; Jakubowi kazał wziąć żonę z córek Labana (Rdz 28,2), a przymierze Bóg zapowiedział z Izaakiem, nie z Izmaelem (Rdz 17,20-21).
Rdz 36 podaje jednak inne imiona. Rozbieżności nie da się ukryć:
| Rdz 26,34; 28,9 | Rdz 36,2-3 |
|---|---|
| Bosmat, córka Elona Chetyty | Ada, córka Elona Chetyty |
| Machalat, córka Izmaela, siostra Nebajota | Basmat, córka Izmaela, siostra Nebajota |
| Judyta, córka Beeriego Chetyty | Oholibama, córka Any, córki Sibeona Chiwwity |
Zgadzają się ojcowie dwóch żon i liczba trzech kobiet, nie zgadzają się imiona. Polskie przekłady zacierają jeszcze jedną zbieżność: Bosmat z Rdz 26,34 i Basmat z Rdz 36,3 to po hebrajsku to samo imię, Basemat, przypisane w obu listach różnym kobietom. Proponuje się różne wyjaśnienia: podwójne imiona tych samych kobiet, dwa różne źródła rodowodu albo błędy przepisywaczy. Tekst żadnego z nich nie potwierdza. Serwis ma osobne wpisy o Bosmat (Baszemat) i Machalat.
Utracone błogosławieństwo (Rdz 27)
Stary i niewidomy Izaak wzywa Ezawa: niech upoluje zwierzynę i przygotuje potrawę, a on mu pobłogosławi przed śmiercią. Rebeka słyszy rozmowę i układa plan. Ubiera Jakuba w najlepsze szaty Ezawa, a jego ręce i szyję owija skórkami koźląt. Jakub kłamie wprost: „Ja jestem Ezaw, twój pierworodny” (Rdz 27,19), a pytany o szybkie polowanie powołuje się na Boga (Rdz 27,20). Izaak ma wątpliwości — „Głos jest głosem Jakuba, ale ręce są rękami Ezawa” (Rdz 27,22) — ale błogosławi. Jakub otrzymuje urodzaj ziemi i panowanie: „Bądź panem twoich braci” (Rdz 27,29).
Ezaw wraca z łowów chwilę później. Gdy rozumie, co się stało, „podniósł donośny krzyk pełen goryczy” i prosi: „Błogosław też i mi, mój ojcze” (Rdz 27,34). Wtedy sam wiąże obie straty w jedno zdanie — po hebrajsku bechora i beracha, pierworództwo i błogosławieństwo, brzmią niemal tak samo:
Ezaw powiedział: Czy nie słusznie nadano mu imię Jakub? Podszedł mnie bowiem już dwukrotnie: wziął moje pierworództwo, a teraz zabrał moje błogosławieństwo. I zapytał: Czy nie zachowałeś dla mnie błogosławieństwa?
Rdz 27,36 (UBG)
Izaak nie cofa słowa danego Jakubowi. Ezaw pyta jeszcze: „Czy masz tylko jedno błogosławieństwo, mój ojcze?” i płacze (Rdz 27,38). Otrzymuje słowa, które brzmią jak zapowiedź losu Edomu:
I jego ojciec Izaak odpowiedział mu: Twoje mieszkanie będzie z żyznej ziemi i z rosy nieba z góry. A będziesz żył z twego miecza i będziesz służył twemu bratu. Ale gdy stanie się, że będziesz panował, zrzucisz jego jarzmo z twojej szyi.
Rdz 27,39-40 (UBG)
Początek tej wypowiedzi bywa przekładany różnie: hebrajski przyimek można rozumieć jako z żyznej ziemi albo z dala od niej. Druga część spełniła się w dziejach obu ludów. Za Dawida „wszyscy Edomczycy stali się sługami Dawida” (2 Sm 8,14), a za Jehorama, króla Judy, Edom „wyzwolił się spod ręki Judy” (2 Krl 8,20).
Gniew Ezawa jest konkretny: postanawia zabić brata po śmierci ojca (Rdz 27,41). Rebeka dowiaduje się o tym i wysyła Jakuba do Labana, „aż ucichnie gniew twego brata” (Rdz 27,44). Nie chce stracić obu synów jednego dnia (Rdz 27,45). Tekst nie wspomina, by jeszcze kiedyś zobaczyła Jakuba.
Spotkanie po dwudziestu latach (Rdz 32,3–33,16)
Jakub wraca od Labana po dwudziestu latach (Rdz 31,41). Wysyła posłańców do Ezawa, „do ziemi Seir, do krainy Edomu”, i każe mówić „do mego pana Ezawa: To mówi twój sługa Jakub” (Rdz 32,3-4). Posłańcy wracają z wieścią, że Ezaw idzie naprzeciw, „a z nim czterystu mężów” (Rdz 32,6). Jakub jest przerażony, dzieli obóz na dwie części i modli się: „Wyrwij mnie, proszę, z ręki mego brata, z ręki Ezawa” (Rdz 32,11). Wysyła przodem stada w darze, ponad pięćset zwierząt (Rdz 32,13-15). Tej nocy przy brodzie Jabboku zmaga się z Bogiem i otrzymuje imię Izrael (Rdz 32,28).
Rano kłania się bratu siedem razy aż do ziemi. Ezaw reaguje inaczej, niż Jakub się obawiał:
Ale Ezaw wybiegł mu naprzeciw, objął go, rzucił mu się na szyję i całował go. I płakali.
Rdz 33,4 (UBG)
Ezaw nie wspomina krzywdy. Pyta o kobiety i dzieci, a dar odrzuca słowami: „Ja mam dosyć, mój bracie, zatrzymaj to, co twoje” (Rdz 33,9). Jakub nalega i mówi, że gdy zobaczył twarz brata, „to jakbym widział oblicze Boga” (Rdz 33,10) — kilka godzin po tym, jak nazwał miejsce nocnej walki Penuel, bo widział Boga twarzą w twarz (Rdz 32,30). W końcu Ezaw dar przyjmuje (Rdz 33,11). W tej scenie to Ezaw okazuje wielkoduszność, a Jakub wciąż mówi jak dłużnik.
Ezaw proponuje wspólną drogę, potem eskortę. Jakub odmawia uprzejmie i obiecuje przyjść do niego do Seiru (Rdz 33,14). „I tego dnia Ezaw wrócił swą drogą do Seiru” (Rdz 33,16), a Jakub poszedł do Sukkot (Rdz 33,17). Tekst nie komentuje tej niekonsekwencji, ale też nie opisuje żadnego nowego konfliktu między braćmi.
Wspólny pogrzeb ojca (Rdz 35,29)
Bracia spotykają się jeszcze raz, przy śmierci Izaaka, który dożył stu osiemdziesięciu lat (Rdz 35,28). Ezaw miał wtedy sto dwadzieścia lat. Narracja kończy się zdaniem bez cienia sporu: Izaak umarł „stary i syty dni; a pogrzebali go jego synowie, Ezaw i Jakub” (Rdz 35,29). Ezaw jest wymieniony pierwszy, jako starszy. Zapowiadane w Rdz 27,41 „dni żałoby” przyszły, a zemsty nie było.
Rdz 36,6-7 opisuje, jak Ezaw zabiera rodzinę i stada i odchodzi „od swego brata Jakuba do innej ziemi”, bo ich majątek był tak wielki, że nie mogli mieszkać razem. Kiedy to nastąpiło, tekst nie precyzuje — już w Rdz 32,3 Ezaw przebywa w ziemi Seir. To niemal słowo w słowo powód rozstania Abrahama z Lotem (Rdz 13,6) — rozejście bez wrogości. Ezaw osiada na górze Seir.
Ojciec Edomu: synowie, książęta i królowie (Rdz 36)
Rozdział 36 to „dzieje rodu Ezawa, czyli Edomu” (Rdz 36,1). Ada urodziła Elifaza, Basmat — Rehuela, a Oholibama — Jeusza, Jalama i Koracha. Synami Elifaza byli Teman, Omar, Sefo, Gatam i Kenaz, a z nałożnicy Timny urodził mu się Amalek (Rdz 36,11-12) — praojciec Amalekitów, późniejszych wrogów Izraela (zob. Amalekici w świetle archeologii).
Imię Temana ma ciekawe echo: Elifaz z Temanu jest pierwszym z przyjaciół Hioba. Czy to ten sam ród, tekst nie mówi. Rozdział wymienia też Chorytów, wcześniejszych mieszkańców Seiru (Rdz 36,20-30), których synowie Ezawa wyparli (Pwt 2,12.22), oraz ośmiu królów, którzy „panowali w ziemi Edom, zanim panował król nad synami Izraela” (Rdz 36,31) — od Beli do Hadara. Ostatnie zdanie rozdziału brzmi: „To jest Ezaw, ojciec Edomitów” (Rdz 36,43).
Edom po Ezawie: brat Izraela (Lb 20; Pwt 2; Abdiasz)
Pismo pamięta o pokrewieństwie. Gdy Izrael idzie z Kadesz do Kanaanu, Mojżesz zwraca się do króla Edomu słowami „Tak mówi twój brat Izrael” i prosi o przejście drogą królewską; Edom odmawia i wychodzi z wojskiem (Lb 20,14-21). Mimo to Bóg zakazuje prowokowania synów Ezawa, bo dał im górę Seir (Pwt 2,4-5; Joz 24,4), a Prawo mówi: „Nie będziesz się brzydził Edomitą, gdyż jest on twoim bratem” (Pwt 23,7).
Ślady państwa Edomu bada archeologia, między innymi w kopalniach miedzi Chirbet en-Nahas i Buseirze, łączonej z biblijną Bosrą; znamy też imię edomickiego boga Kosa (Horvat Uza i Qitmit). Gdy Babilończycy zdobywali Jerozolimę, Edomici stanęli po stronie najeźdźców — Ps 137,7 pamięta ich okrzyk „Zburzcie, zburzcie”. Wyrocznia Abdiasza zapowiada Edomowi hańbę „Z powodu przemocy wobec twego brata Jakuba” (Ab 1,10), choć nie mówi, o które zdobycie miasta chodzi. W czasach greckich i rzymskich potomków Edomu, osiadłych na południu Judei, nazywano Idumejczykami; z nich wywodził się ród Heroda Wielkiego, co podaje Józef Flawiusz.
„Jakuba umiłowałem, ale Ezawa znienawidziłem” (Ml 1,2-3; Rz 9,13)
Malachiasz, prorok czasów po wygnaniu, odpowiada ludowi, który pyta: „W czym nas umiłowałeś?” Bóg przypomina, że umiłował Jakuba, a o jego bracie mówi: „A Ezawa znienawidziłem i wydałem jego góry na spustoszenie, a jego dziedzictwo – smokom na pustkowiu” (Ml 1,2-3). Mowa jest o górach i dziedzictwie, czyli o ziemi i narodzie Edomu, a nie o człowieku, który od wieków nie żył. Paweł przytacza to zdanie w Rz 9,13 obok zapowiedzi danej Rebece, że „starszy będzie służył młodszemu”, żeby pokazać, że Boże wybranie nie zależy od uczynków. Hebrajska para kochać — nienawidzić wyraża też pierwszeństwo jednego przed drugim. Szerzej omawia to wpis dlaczego Bóg wybrał Jakuba, a odrzucił Ezawa; wybranie dotyczy tam linii obietnicy, a nie wiecznego losu dwóch niemowląt.
Ezaw w Liście do Hebrajczyków (Hbr 11,20; 12,16-17)
List do Hebrajczyków wspomina Ezawa dwa razy. Najpierw na liście wiary: „Przez wiarę Izaak pobłogosławił Jakuba i Ezawa odnośnie tego, co miało nastąpić” (Hbr 11,20) — błogosławieństwo dla Ezawa też było słowem o przyszłości. Potem jako przestrogę:
Żeby nie było żadnego rozpustnika lub bezbożnika jak Ezaw, który za jedną potrawę sprzedał swoje pierworodztwo. Wiecie przecież, że potem, gdy chciał odziedziczyć błogosławieństwo, został odrzucony. Nie znalazł bowiem miejsca na pokutę, choć ze łzami jej szukał.
Hbr 12,16-17 (UBG)
Autor ocenia Ezawa za jego własny wybór — zamianę dziedzictwa na jedną potrawę. Księga Rodzaju nie opisuje go jako rozpustnika, a składnia greckiego zdania pozwala odnieść porównanie „jak Ezaw” tylko do bezbożnika. Niejasne jest też, do czego odnosi się zdanie „choć ze łzami jej szukał”: po grecku zarówno metanoia (pokuta, zmiana zdania), jak i eulogia (błogosławieństwo) są rodzaju żeńskiego, więc Ezaw mógł szukać zmiany decyzji ojca albo samego błogosławieństwa. Pewne jest tyle, że łzy z Rdz 27,34-38 nie odwróciły skutków decyzji z Rdz 25.
Czego nie wiemy
- Śmierci Ezawa. Biblia nie podaje, kiedy i jak umarł ani ile miał lat. Talmud babiloński (traktat Sota) przekazuje legendę o jego śmierci przy pogrzebie Jakuba w Hebronie — to późna tradycja, nie dane z Pisma.
- Imion żon. Listy z Rdz 26 i 28 oraz Rdz 36 się nie pokrywają; tekst nie wyjaśnia dlaczego.
- Zamiarów czterystu mężów. Jakub spodziewał się ataku, ale tekst nie mówi, po co Ezaw wziął ze sobą tylu ludzi ani co sprawiło, że jego gniew minął.
- Jego wiary. Nie wiemy, czy Ezaw czcił Boga swojego ojca; tekst nie opisuje ani jego ofiar, ani modlitw.
- Późniejszych symboli. W literaturze rabinicznej Edom stał się z czasem określeniem Rzymu; to interpretacja żydowskich komentatorów, nie treść Księgi Rodzaju.
