Księga Abdiasza — streszczenie, bohaterowie i przesłanie

Księga Abdiasza to najkrótsza księga Tanach: jeden rozdział, dwadzieścia jeden wersetów, czwarta pozycja w hebrajskim zbiorze Dwunastu Proroków. W jednym zdaniu: Jahwe (PAN) ogłasza wyrok na Edom, potomków Ezawa, za pychę i za to, że w dniu upadku Jerozolimy stanął po stronie najeźdźców przeciw bratu Jakubowi, a na końcu zapowiada wybawienie na górze Syjon i królestwo, które należy do Niego.

Streszczenie w 5 zdaniach

1. Abdiasz zapisuje widzenie o Edomie: od Jahwe przyszła wieść, a posłaniec wzywa narody do wojny przeciw temu ludowi (w. 1).
2. Edom, pewny siebie w skalnych kryjówkach, zostanie strącony z wysokości, ograbiony do ostatniej rzeczy i zdradzony przez własnych sojuszników, a jego mędrcy i wojownicy zginą (w. 2–9).
3. Powodem wyroku jest przemoc wobec brata Jakuba: gdy obcy zdobywali Jerozolimę, Edom przyglądał się, cieszył, rabował i wydawał uciekinierów (w. 10–14).
4. Bliski jest dzień Jahwe dla wszystkich narodów, a Edom dostanie taką odpłatę, jaką sam wymierzał innym (w. 15–16).
5. Na górze Syjon będzie wybawienie, dom Jakuba odzyska swoje posiadłości i zajmie górę Ezawa, a królestwo będzie należeć do Jahwe (w. 17–21).

Streszczenie szczegółowe — werset po wersecie

W. 1–4: wyrok na pychę. Księga zaczyna się od słów „Widzenie Abdiasza” (Ab 1,1) i od razu przechodzi do rzeczy: wieść od Jahwe już krąży między narodami, a ich posłaniec woła do bitwy przeciw Edomowi. Bóg mówi, że uczynił Edom małym i wzgardzonym. Edom mieszka wysoko, w skalnych rozpadlinach, i myśli: „Któż mnie ściągnie na ziemię?” (Ab 1,3). Odpowiedź przychodzi od razu: choćby założył gniazdo wśród gwiazd, „stamtąd cię strącę” (Ab 1,4).

W. 5–9: całkowita ruina. Złodziej bierze tyle, ile mu trzeba, zbieracz winogron zostawia resztki, a skarby Ezawa zostaną przeszukane do dna. Sojusznicy, z którymi miał pokój i którzy jedli jego chleb, zdradzą go i wypchną aż do granicy. W tym dniu Jahwe wytraci mędrców Edomu, a wojownicy z Temanu, jednej z edomickich krain, wpadną w strach.

W. 10–14: dlaczego. Edom zawinił przemocą wobec „twego brata Jakuba” (Ab 1,10). Gdy cudzoziemcy wchodzili w bramy Jerozolimy i rzucali o nią losy, Edom stał naprzeciwko, ale Bóg ocenia to krótko: „ty byłeś też jak jeden z nich” (Ab 1,11). Następuje osiem zakazów, które opisują coraz gorsze kroki: patrzeć na nieszczęście brata, cieszyć się z niego, mówić zuchwale, wejść w bramę, wyciągnąć rękę po cudze mienie, w końcu stanąć na rozstaju dróg i wydawać uciekinierów.

W. 15–16: dzień Jahwe. Perspektywa rozszerza się z jednego ludu na „wszystkie narody”. Zasada sądu jest prosta: „Jak ty postępowałeś, tak postąpią z tobą” (Ab 1,15). Obraz picia na świętej górze nawiązuje do kielicha gniewu, który w innych proroctwach przechodzi z Jerozolimy na narody (Jr 25,15-21; Lm 4,21).

W. 17–21: Syjon i królestwo. Ostatnia część odwraca sytuację z wersetów 11–14. Tam obcy wchodzili w bramy Jerozolimy, tu „na górze Syjon będzie wybawienie” (Ab 1,17). Dom Jakuba stanie się ogniem, a dom Ezawa ścierniskiem. Prorok wylicza, kto posiądzie jakie ziemie: Negeb weźmie górę Ezawa, wygnańcy wrócą aż po Sareptę i miasta południa. Księga kończy się zdaniem „I królestwo będzie należeć do Pana” (Ab 1,21). Krótsze omówienie tego samego tekstu znajdziesz w streszczeniu rozdziału Abdiasza 1.

Bohaterowie

• Abdiasz (hebr. Owadja, „sługa Jahwe”) — prorok, o którym księga mówi tylko tyle, że miał widzenie. Nie znamy jego rodu, miasta ani czasów.
• Edom, czyli Ezaw — lud z gór Seir na południowy wschód od Morza Martwego, potomkowie starszego z bliźniaków, o których mówi 25. rozdział Księgi Rodzaju.
• Jakub, czyli Juda i Izrael — pokrzywdzony brat. Abdiasz dwa razy nazywa go bratem Edomu (Ab 1,10.12). Zob. też znaczenie imienia Jakub.
• Narody i „cudzoziemcy” — najeźdźcy, którzy zdobyli Jerozolimę. Księga ich nie nazywa, ale większość komentatorów widzi tu Babilończyków.

Autor i czas powstania

Sam tekst podaje tylko imię autora. Tradycja rabiniczna (Talmud babiloński, traktat Sanhedryn) utożsamia proroka z zarządcą pałacu Achaba, który ukrył stu proroków przed Jezabel (1 Krl 18,3-4). To tradycja, nie informacja z Pisma.

Datowanie jest sporne. Jedni łączą księgę z czasami króla Jorama w IX wieku p.n.e., gdy Edom zrzucił zwierzchnictwo Judy, a Filistyni i Arabowie złupili Jerozolimę (2 Krn 21,8.16-17). Częściej przyjmuje się, że tło stanowi zburzenie Jerozolimy w 586 p.n.e. przez Babilończyków. Za tą datą przemawia opis w wersetach 11–14 oraz to, że inne teksty z tego czasu oskarżają Edom o to samo: Psalm 137 przypomina, jak synowie Edomu wołali „Zburzcie, zburzcie je aż do jego fundamentu” (Ps 137,7), a Ezechiel mówi, że Edom wydał Izraelitów pod miecz w czasie ich utrapienia (Ez 35,5). Wersety 1–9 są niemal słowo w słowo podobne do wyroczni o Edomie w Księdze Jeremiasza (Jr 49,9-10.14-16). Nie wiadomo, kto korzystał z kogo, czy obaj z wcześniejszej wyroczni.

Struktura księgi

Przesłanie i główne tematy

Pycha, która kłamie. Edom ufał położeniu: strome zbocza i trudno dostępne twierdze, takie jak te opisane w artykule o Buseirze i Umm el-Biyara. Abdiasz mówi, że to pycha serca go zwiodła (Ab 1,3), a mądrość, z której słynął Teman (Jr 49,7), nie ocali nikogo.

Brat, który stał obok. Najcięższy zarzut dotyczy braterstwa. Tora mówiła Izraelowi: „Nie będziesz się brzydził Edomitą, gdyż jest on twoim bratem” (Pwt 23,7). Edom odwrócił tę zasadę. Przyglądanie się krzywdzie i radość z cudzego upadku Bóg liczy jak współudział. Mądrość Izraela mówi to samo: „Nie ciesz się, gdy twój nieprzyjaciel upadnie” (Prz 24,17).

Dzień Jahwe i odpłata. O tym, co prorocy rozumieli przez ten zwrot, piszemy w artykule „Dzień Pana” — u proroków nie zawsze o końcu świata. Miarą sądu jest postępowanie samego winnego, jak w słowach Jeszui (Jezusa): „jaką miarą mierzycie, taką będzie wam odmierzone” (Mt 7,2).

Królestwo należy do Jahwe. Ostatnie słowo należy do władzy Boga, nie do Edomu ani Izraela. Tę samą myśl wyraża Psalm 22: „Do Pana bowiem należy królestwo i on panuje nad narodami” (Ps 22,28).

Najważniejsze wersety

Pycha twego serca zwiodła cię, ty, który mieszkasz w rozpadlinach skalnych, masz swoje mieszkanie na wysokości; ty, który mówisz w swoim sercu: Któż mnie ściągnie na ziemię? Choćbyś wywyższył się jak orzeł, choćbyś założył swoje gniazdo wśród gwiazd, stamtąd cię strącę, mówi Pan.

Ab 1,3-4 (UBG)

Portret pychy: Edom uważał się za nietykalnego, a Bóg odpowiada na jego własne pytanie.

Z powodu przemocy wobec twego brata Jakuba okryje cię hańba i zostaniesz wykorzeniony na wieki.

Ab 1,10 (UBG)

Sedno oskarżenia: przemoc wobec brata, nie wojna z obcym.

Nie powinieneś był patrzeć na dzień swego brata, w dniu jego pojmania, ani cieszyć się z powodu synów Judy w dniu ich zniszczenia, ani mówić zuchwale w dniu ucisku.

Ab 1,12 (UBG)

Trzy stopnie winy: patrzeć, cieszyć się, szydzić.

Bliski bowiem jest dzień Pana dla wszystkich narodów. Jak ty postępowałeś, tak postąpią z tobą. Twoja odpłata spadnie na twoją głowę.

Ab 1,15 (UBG)

Zasada odpłaty, która obejmuje wszystkie narody. Szerzej omawia ją studium wersetu Abdiasza 1,15.

A na górze Syjon będzie wybawienie i będzie ona święta, a dom Jakuba posiądzie swoje posiadłości.

Ab 1,17 (UBG)

Odwrócenie klęski: miejsce, w które wchodzili najeźdźcy, stanie się miejscem wybawienia i świętości.

I wstąpią wybawiciele na górę Syjon, aby sądzić górę Ezawa. I królestwo będzie należeć do Pana.

Ab 1,21 (UBG)

Zakończenie księgi i jej właściwy cel: panowanie Jahwe.

Perspektywa hebrajskiego kontekstu Pisma

Abdiasza trzeba czytać razem z Torą. Spór braci zaczyna się w łonie Rebeki, gdy Jahwe mówi, że „starszy będzie służył młodszemu” (Rdz 25,23), a po utracie błogosławieństwa Ezaw planuje zabić Jakuba (Rdz 27,41). Mimo to Tora każe Izraelowi szanować Edom: nie wolno było zająć jego ziemi, bo Bóg dał Ezawowi górę Seir (Pwt 2,4-5). Gdy Edom odmówił Izraelowi przejścia przez swój kraj (Lb 20,14-21), Izrael odstąpił i nie walczył. Izrael miał zachować braterstwo, a Edom je zdradził.

Zasada z wersetu 15 ma też korzeń w pieśni Mojżesza: „Do mnie należy zemsta i odpłata” (Pwt 32,35). Tradycja rabiniczna nazywa ją midda keneged midda, miara za miarę. Ofiara nie bierze sprawy w swoje ręce: sąd należy do Boga.

Zapowiedzi Mesjasza

Abdiasz nie wymienia Mesjasza, a Nowe Przymierze nie cytuje tej księgi wprost. Są jednak dwie nitki, które wolno pokazać bez naciągania. Pierwsza to słowo moszi’im, „wybawiciele” (Ab 1,21). Tak Pismo nazywa sędziów, których Bóg wzbudzał dla Izraela (Sdz 3,9; Ne 9,27), a ten sam hebrajski rdzeń tkwi w imieniu Jeszua. Druga nitka to Edom w Księdze Amosa: odbudowany przybytek Dawida ma objąć „resztki Edomu i wszystkie narody” (Am 9,12). Na zgromadzeniu w Jerozolimie Jakub przytacza ten tekst w wersji greckiej, gdzie zamiast Edomu są „ludzie, którzy pozostali” (Dz 15,17). O takich różnicach między tekstem hebrajskim a cytatem w Nowym Przymierzu piszemy w artykule gdy Nowe Przymierze cytuje Tanach inaczej. Ostatnie zdanie Abdiasza powraca w Apokalipsie, gdy po siódmej trąbie królestwa świata stają się królestwami „naszego Pana i jego Chrystusa” (Ap 11,15).

Dla ucznia: motywy i pytania

• Wysokość i upadek: orzeł, gwiazdy, skalne rozpadliny (Ab 1,3-4).
• Bracia bliźniacy: Jakub i Ezaw jako dwa narody (Rdz 25,23).
• „W dniu”: dziesięciokrotne powtórzenie, które zatrzymuje uwagę na dniu klęski Judy (Ab 1,11-14).
• Odwrócenie ról: kto grabił, będzie ograbiony, a wygnańcy wrócą (Ab 1,15.19-20).
• Kielich: picie na świętej górze i kielich gniewu dla narodów (Ab 1,16; Lm 4,21).
• Królestwo Jahwe jako cel historii (Ab 1,21).

Za co Bóg ukarał Edom?

Za pychę (Ab 1,3) i za przemoc wobec brata Jakuba (Ab 1,10). Gdy obcy zdobywali Jerozolimę, Edom patrzył, cieszył się, rabował i wydawał uciekinierów (Ab 1,11-14). Psalm 137 i Ezechiel stawiają ten sam zarzut (Ps 137,7; Ez 25,12).

Kim byli Edomici?

Potomkami Ezawa, który „zamieszkał na górze Seir” (Rdz 36,8). Imię Edom, „czerwony”, Rdz 25,30 łączy z czerwoną potrawą, za którą Ezaw oddał pierworództwo. Później Edomici przesunęli się do południowej Judei, zwanej Idumeą, a według Józefa Flawiusza Jan Hirkan zmusił ich do przyjęcia obrzezania. Z Idumejczyków wywodził się Herod Wielki.

Czy proroctwo Abdiasza się spełniło?

W dużej części tak. Edom jako państwo zniknął, a jego dawne ziemie wokół Petry zajęli Nabatejczycy. Malachiasz, piszący już po wygnaniu, mówi o spustoszonych górach Ezawa (Ml 1,3-4). Wersety o powrocie wygnańców i o królestwie Jahwe czytelnicy Pisma odnoszą także do czasów, które dopiero nadejdą (Ab 1,17-21).

Gdzie leżał Sefarad?

Nie wiadomo. Najczęściej wskazuje się Sardes w Azji Mniejszej, gdzie w inskrypcjach pojawia się podobna nazwa. Średniowieczna tradycja żydowska odniosła to słowo do Hiszpanii, stąd nazwa Żydów sefardyjskich. Sam tekst mówi tylko o wygnańcach z Jerozolimy, którzy odzyskają miasta południa (Ab 1,20).

Czytaj dalej

• Abdiasz 1 w przekładzie interlinearnym
• Porównanie przekładów Abdiasza 1
• Abdiasz — najkrótsza księga Tanach i rachunek z bratem Jakuba
• Dlaczego Bóg wybrał Jakuba, a odrzucił Ezawa przed narodzeniem?
• Wyrocznia przeciw narodom jako gatunek prorocki
• Psalm 137 i pamięć o dniu Jerozolimy
• Księga Jonasza, następna w zbiorze Dwunastu