Księga Jeremiasza — streszczenie, bohaterowie i przesłanie

Księga Jeremiasza to zapis ponad czterdziestu lat posługi proroka, który ostrzegał Judę przed katastrofą, doczekał zburzenia Jerozolimy przez Babilon i przekazał obietnicę nowego przymierza. W jednym zdaniu: Jahwe (PAN) przez Jeremiasza wzywa lud do powrotu, a gdy lud odmawia, zapowiada i wykonuje sąd, zostawiając jednak nadzieję powrotu z niewoli i przymierza wypisanego na sercach. Księga liczy 52 rozdziały i jest najobszerniejszą z ksiąg prorockich.

Streszczenie w 5 zdaniach

1. Jahwe powołuje młodego Jeremiasza, syna kapłana z Anatot, w trzynastym roku króla Jozjasza i posyła go z zapowiedzią sądu, który nadciągnie z północy.
2. Przez lata prorok oskarża Judę o bałwochwalstwo, krzywdę ubogich i fałszywą ufność w świątynię, wykonuje symboliczne znaki i płaci za to biciem, dybami i spiskami, a królowie Joakim i Sedekiasz odrzucają jego słowo.
3. Zapowiada siedemdziesiąt lat panowania Babilonu, każe poddać się jego jarzmu, a wygnańcom pisze, by osiedlili się w nowym miejscu i czekali na powrót, obiecując nowe przymierze i sprawiedliwą Latorośl Dawida.
4. Podczas oblężenia Jeremiasz trafia do więzienia i do błotnistego lochu, a Babilończycy zdobywają i palą Jerozolimę, oślepiają Sedekiasza i uprowadzają lud.
5. Po zabójstwie namiestnika Gedaliasza resztka ludu wbrew słowu Jahwe ucieka do Egiptu i zabiera proroka ze sobą, a księga kończy się wyroczniami przeciw narodom, z upadkiem Babilonu na czele, oraz wiadomością o uwolnieniu króla Joachina.

Streszczenie szczegółowe — rozdział po rozdziale

Powołanie proroka — rozdział 1

Rozdział 1 — Jeremiasz, syn Chilkiasza z Anatot, słyszy, że Bóg wybrał go na proroka dla narodów, zanim się urodził. Wizje gałązki migdałowca i wrzącego kotła zwróconego ku północy zapowiadają, że słowo się spełni, a nieszczęście przyjdzie z północy.

Oskarżenie Judy — rozdziały 2–10

Rozdział 2 — Bóg przypomina miłość Izraela z czasów pustyni i oskarża lud, że porzucił „źródło żywych wód” dla popękanych cystern. Juda szuka ratunku w Egipcie i Asyrii, służy obcym bogom, a mimo to uważa się za niewinną.

Rozdział 3 — Za dni Jozjasza Jahwe porównuje Izrael i Judę do dwóch niewiernych sióstr: Juda widziała wygnanie Izraela i niczego się nie nauczyła. Mimo to Bóg wzywa odstępców do powrotu i obiecuje im pasterzy według swojego serca.

Rozdział 4 — Wezwanie „Obrzeżcie się dla Pana” przechodzi w wizję najazdu: lew wychodzi z gąszczu, trąby grają alarm, a prorok widzi ziemię, która znów jest „bezkształtna i pusta”, jak przed stworzeniem.

Rozdział 5 — Na ulicach Jerozolimy nie da się znaleźć ani jednego człowieka, który szuka prawdy. Lud przysięga fałszywie, bogaci krzywdzą sierotę i ubogiego, prorocy kłamią, kapłani rządzą według ich słów, a ludziom to odpowiada.

Rozdział 6 — Wróg z północy otacza Jerozolimę, a kapłani i prorocy uspokajają lud słowami „Pokój, pokój! Ale nie ma pokoju.” Bóg każe pytać o stare ścieżki, lecz lud odmawia.

Rozdział 7 — W bramie świątyni Jeremiasz ostrzega przed hasłem „Świątynia Pana, Świątynia Pana, to jest Świątynia Pana!”: kto kradnie, zabija i służy Baalowi, nie ocaleje dzięki budynkowi. Bóg przypomina los Szilo i potępia palenie dzieci w Tofet.

Rozdział 8 — Lud nie wraca do Boga, choć nawet bocian zna porę swojego przylotu, a mędrcy mają Prawo, ale go nie słuchają. Prorok opłakuje ranę swojego ludu i pyta: „Czy nie ma balsamu w Gileadzie?” (Jr 8,22)

Rozdział 9 — Jeremiasz chciałby uciec na pustynię od ludu kłamców; Bóg zapowiada rozproszenie i każe wezwać płaczki. Jedynym powodem do chluby jest poznanie Jahwe, a obrzezanie ciała bez obrzezanego serca nic nie znaczy.

Rozdział 10 — Bożek to drzewo ścięte w lesie i obłożone srebrem i złotem, które trzeba nosić, bo samo nie chodzi; Jahwe jest żywym Bogiem i Stwórcą. Na końcu prorok prosi, by Bóg karcił z umiarem.

Złamane przymierze, znaki i skargi proroka — rozdziały 11–20

Rozdział 11 — Jeremiasz przypomina słowa przymierza zawartego po wyjściu z Egiptu. Juda wróciła do bogów swoich ojców, więc Bóg zapowiada nieszczęście, z którego nie będzie wyjścia, zakazuje modlitwy za lud, a mężczyźni z Anatot spiskują, by zabić proroka.

Rozdział 12 — Prorok pyta, dlaczego szczęści się droga bezbożnych; Bóg odpowiada, że czekają go jeszcze cięższe próby, i sam opłakuje spustoszone dziedzictwo. Złym sąsiadom Izraela zapowiada wyrwanie z ziemi, ale też litość i powrót.

Rozdział 13 — Lniany pas ukryty nad Eufratem butwieje — tak Bóg zniszczy pychę Judy. Dzbany napełnione winem zapowiadają upojenie przed klęską, a król i królowa mają zejść z tronu.

Rozdział 14 — Susza wysusza cysterny i pola. Jeremiasz wstawia się za ludem, lecz słyszy: „Nie módl się o dobro tego ludu.” Prorocy obiecujący pokój zginą od miecza i głodu, a Jeremiasz w imieniu ludu wyznaje winę.

Rozdział 15 — Wyroku nie zmieniliby nawet Mojżesz i Samuel, bo ciąży na nim grzech Manassesa. Jeremiasz skarży się na samotność i wrogość otoczenia, a Bóg wzywa go do nawrócenia i obiecuje uczynić go „warownym murem spiżowym”.

Rozdział 16 — Jeremiasz ma nie brać żony, nie chodzić na pogrzeby ani na wesela: jego życie jest znakiem nadchodzącej śmierci i wygnania. W środku wyroku pada obietnica nowego wyjścia, tym razem z ziemi północnej.

Rozdział 17 — Grzech Judy jest wyryty na jej sercu; przeklęty, kto ufa człowiekowi, błogosławiony, kto ufa Jahwe. Rozdział kończy się wezwaniem do święcenia szabatu: od tego zależy, czy przez bramy miasta będą wjeżdżać królowie, czy wejdzie ogień.

Rozdział 18 — W domu garncarza prorok widzi, jak zepsute naczynie zostaje ulepione na nowo: Bóg może odwołać zapowiedziane nieszczęście, jeśli naród się nawróci. Lud odpowiada, że pójdzie za własnymi zamysłami, a przeciwnicy knują spisek na Jeremiasza.

Rozdział 19 — Na oczach starszych ludu i kapłanów Jeremiasz tłucze gliniany dzban w Dolinie Syna Hinnom. Tak zostanie rozbite miasto, w którym palono dzieci dla Baala, a Tofet stanie się cmentarzem.

Rozdział 20 — Kapłan Paszchur bije Jeremiasza i zakuwa go w dyby przy Górnej Bramie Beniamina. Prorok wyznaje, że słowo Boże jest w nim „jakby ogień płonący, zamknięty w moich kościach”, i przeklina dzień swoich narodzin.

Królowie, fałszywi prorocy i siedemdziesiąt lat — rozdziały 21–25

Rozdział 21 — Oblężony przez Nabuchodonozora Sedekiasz wysyła posłów z prośbą o cud, a Jeremiasz odpowiada, że sam Bóg walczy przeciw miastu. Ludowi stawia wybór: kto zostanie w Jerozolimie, zginie, kto wyjdzie do Chaldejczyków, ocali życie.

Rozdział 22 — Prorok żąda od domu Dawida sprawiedliwości dla obcego, sieroty i wdowy. Wyroki dotyczą Szalluma, który nie wróci z wygnania, Joakima, który buduje pałac na krzywdzie, i Choniasza, którego potomek nie zasiądzie na tronie.

Rozdział 23 — Biada pasterzom, którzy rozpraszają owce; Bóg sam zgromadzi resztkę i wzbudzi Dawidowi sprawiedliwą Latorośl. Druga część rozdziału oskarża proroków, którzy opowiadają własne sny i kradną sobie nawzajem słowa.

Rozdział 24 — Po uprowadzeniu Jechoniasza Jeremiasz widzi przed świątynią dwa kosze fig. Dobre figi to wygnańcy, którym Bóg da nowe serce, złe to Sedekiasz, jego dostojnicy i ci, którzy zostali w kraju.

Rozdział 25 — W czwartym roku Joakima, pierwszym roku Nabuchodonozora, prorok podsumowuje dwadzieścia trzy lata daremnych ostrzeżeń i zapowiada siedemdziesiąt lat służby Babilonowi. Kielich gniewu wypiją wszystkie narody, a na końcu sam Babilon, nazwany tu Szeszak (por. Jr 51,41).

Spory z prorokami i list do wygnańców — rozdziały 26–29

Rozdział 26 — Za kazanie w świątyni kapłani i prorocy żądają śmierci Jeremiasza. Starsi przypominają Micheasza, którego Ezechiasz nie zabił, los straconego proroka Uriasza pokazuje, jak blisko była egzekucja, a proroka ocala Achikam.

Rozdział 27 — Jeremiasz zakłada na szyję jarzmo i przez posłów Edomu, Moabu, Ammonu, Tyru i Sydonu, którzy przybyli do Sedekiasza, ogłasza, że Bóg oddał te ziemie Nabuchodonozorowi. Kto się podda, zostanie w swoim kraju.

Rozdział 28 — Chananiasz z Gibeonu łamie drewniane jarzmo z szyi Jeremiasza i obiecuje powrót wygnańców w ciągu dwóch lat. Jeremiasz zapowiada jarzmo z żelaza i śmierć fałszywego proroka, który umiera jeszcze w tym samym roku.

Rozdział 29 — Jeremiasz pisze do wygnańców w Babilonie: budujcie domy, zakładajcie rodziny i „Zabiegajcie o pokój dla tego miasta”. Po siedemdziesięciu latach Bóg ich sprowadzi, a fałszywym prorokom na wygnaniu, Achabowi, Sedekiaszowi i Szemajaszowi, zapowiada kres.

Księga Pocieszenia — rozdziały 30–33

Rozdział 30 — Bóg każe spisać słowa o odwróceniu niewoli Izraela i Judy. Nadchodzi dzień, który prorok nazywa „czas utrapienia Jakuba”, ale Jakub zostanie z niego wybawiony: Bóg złamie jarzmo, uleczy ranę uznaną za nieuleczalną i odbuduje miasto.

Rozdział 31 — Rachel płacze w Rama po swoich synach, a Bóg obiecuje, że wrócą z ziemi wroga. Zapowiada nowe przymierze z domem Izraela i domem Judy, w którym prawo zostanie wypisane na sercach.

Rozdział 32 — W dziesiątym roku Sedekiasza, podczas oblężenia, uwięziony Jeremiasz kupuje od stryjecznego brata Chanameela pole w Anatot za siedemnaście syklów srebra. Akty kupna trafiają do glinianego naczynia na znak, że życie w tej ziemi wróci.

Rozdział 33 — Wciąż zamknięty na dziedzińcu więzienia prorok słyszy obietnicę uzdrowienia Jerozolimy i Latorośli Dawida. Przymierza z Dawidem i z Lewitami Bóg nie złamie, tak jak nie da się złamać przymierza z dniem i nocą.

Ostatnie lata Jerozolimy — rozdziały 34–39

Rozdział 34 — Sedekiasz słyszy, że stanie przed królem Babilonu. Król i lud uwalniają hebrajskich niewolników, jak nakazywało Prawo, a potem zabierają ich z powrotem, więc Bóg ogłasza im „wolność pod miecz, na zarazę i głód”.

Rozdział 35 — Rekabici odmawiają wina, które stawia przed nimi Jeremiasz, bo ich przodek Jonadab zakazał go pić. Ich posłuszeństwo wobec ojca zawstydza Judę, która nie słucha Boga.

Rozdział 36 — W czwartym roku Joakima Baruch spisuje słowa Jeremiasza, a rok później odczytuje je w świątyni w dniu postu. Król odcina kolejne karty nożem pisarskim i pali je w ogniu; Jeremiasz dyktuje zwój od nowa.

Rozdział 37 — Gdy wojsko faraona na chwilę odciąga Chaldejczyków, Jeremiasz zapowiada, że wrócą i spalą miasto. Zatrzymany w Bramie Beniamina pod zarzutem przejścia do wroga, trafia do więzienia, a potem na dziedziniec więzienia.

Rozdział 38 — Dostojnicy spuszczają proroka, który osłabia ducha obrońców, do błotnistego lochu Malkiasza. Etiopczyk Ebedmelek wyciąga go na sznurach, a Sedekiasz po kryjomu pyta Jeremiasza o radę, lecz boi się ją wykonać.

Rozdział 39 — Po półtora roku oblężenia mur zostaje przełamany. Sedekiasz ucieka nocą, zostaje schwytany na równinach Jerycha, w Ribla patrzy na śmierć swoich synów i zostaje oślepiony; Nebuzaradan pali miasto, a Jeremiasz i Ebedmelek ocalają życie.

Po upadku miasta: Mispa i Egipt — rozdziały 40–45

Rozdział 40 — Nebuzaradan uwalnia Jeremiasza z łańcuchów w Rama; prorok zostaje przy Gedaliaszu, namiestniku w Mispie. Rozproszeni Judejczycy wracają do żniw, a Jochanan ostrzega przed zamachem Izmaela, w który Gedaliasz nie wierzy.

Rozdział 41 — W siódmym miesiącu Izmael, potomek królewskiego rodu, zabija Gedaliasza przy wspólnym posiłku, a potem pielgrzymów z Sychem, Szilo i Samarii. Jochanan odbija jeńców, ale ze strachu przed Babilonem kieruje się ku Egiptowi.

Rozdział 42 — Resztka prosi Jeremiasza o słowo Boże i przysięga posłuszeństwo. Po dziesięciu dniach przychodzi odpowiedź: zostańcie, a Bóg was odbuduje; pójdziecie do Egiptu, a dosięgnie was tam miecz i głód, przed którymi uciekacie.

Rozdział 43 — Azariasz i Jochanan odpowiadają: „Kłamstwo mówisz!”, obwiniają Barucha i prowadzą cały lud, razem z prorokiem, do Egiptu. W Tachpanches Jeremiasz ukrywa wielkie kamienie przy wejściu do domu faraona: na nich stanie tron Nabuchodonozora.

Rozdział 44 — Judejczycy w Egipcie nie chcą porzucić kultu królowej niebios, bo — jak mówią — gdy go praktykowali, mieli chleb i spokój. Jeremiasz zapowiada, że prawie nikt z nich nie wróci, a znakiem będzie los faraona Chofry.

Rozdział 45 — Słowo z czwartego roku Joakima do Barucha, który skarży się na ból i zmęczenie: „A ty szukasz dla siebie wielkich rzeczy? Nie szukaj.” Bóg obiecuje mu jednak ocalenie życia.

Wyrocznie przeciw narodom — rozdziały 46–51

Rozdział 46 — Pierwsza wyrocznia opisuje klęskę faraona Neko nad Eufratem pod Karkemisz, w czwartym roku Joakima, druga — najazd Nabuchodonozora na sam Egipt. Na końcu Bóg zapewnia Jakuba, że wybawi go z daleka i ukarze sprawiedliwie.

Rozdział 47 — Wody z północy zalewają ziemię Filistynów: Gaza zostaje upokorzona, a Aszkelon zniszczony. Prorok woła do miecza Jahwe, by wrócił do pochwy, i sam odpowiada, że miecz nie może spocząć, dopóki nie wykona rozkazu.

Rozdział 48 — Moab, który jak wino nieprzelewane z naczynia do naczynia nigdy nie zaznał wygnania, straci miasta, a jego bóg Kemosz pójdzie do niewoli. Na końcu Bóg obiecuje odwrócić niewolę Moabu w dniach ostatecznych.

Rozdział 49 — Krótsze wyrocznie dotyczą Ammonu, Edomu, Damaszku, Kedaru z królestwami Chasoru i Elamu. Wszystkie mówią o pysze, która upada, a Ammonowi i Elamowi Bóg zapowiada po sądzie odwrócenie niewoli.

Rozdział 50 — Babilon zostaje wzięty, a jego bogowie Bel i Merodach pohańbieni; naród z północy zamieni ziemię Chaldejczyków w pustkowie. Synowie Izraela i Judy wracają razem, z płaczem szukając swojego Boga, bo ich Odkupiciel jest potężny.

Rozdział 51 — Babilon, złoty kielich w ręce Jahwe, z którego upiły się narody, nagle upada. Serajasz, syn Neriasza, czyta w Babilonie zwój tych wyroczni i wrzuca go z kamieniem do Eufratu; rozdział kończą słowa: „Dotąd słowa Jeremiasza.”

Dodatek historyczny — rozdział 52

Rozdział 52 — Dodatek opowiada, bardzo podobnie jak Druga Księga Królewska, o zdobyciu Jerozolimy i spaleniu świątyni oraz podaje liczbę uprowadzonych: 4600 osób. Kończy się uwolnieniem króla Joachina przez Ewil-Merodaka w trzydziestym siódmym roku niewoli.

Bohaterowie

• Jeremiasz — prorok z kapłańskiego rodu z Anatot. Nie założył rodziny, był bity, więziony i oskarżany o zdradę, a przez ponad czterdzieści lat mówił to samo; zob. biografię Jeremiasza, proroka Judy.
• Baruch, syn Neriasza — pisarz, który spisał słowa proroka, odczytał je w świątyni i spisał ponownie po spaleniu zwoju przez króla.
• Jozjasz — król, za którego panowania Jeremiasz zaczął prorokować; w Drugiej Księdze Królewskiej jest bohaterem reformy po odnalezieniu księgi Prawa.
• Joakim — syn Jozjasza; budował pałac rękami nieopłacanych robotników i jako król, który spalił zwój Jeremiasza, stał się symbolem odrzucenia słowa.
• Sedekiasz — ostatni król Judy, osadzony przez Nabuchodonozora. Radził się Jeremiasza po kryjomu, ale bał się dostojników bardziej niż słowa Bożego i skończył oślepiony w niewoli.
• Nabuchodonozor — król Babilonu, którego Bóg nazywa swoim sługą w tym sensie, że posłużył jako narzędzie sądu nad Judą i narodami (Jr 25,9; Jr 43,10).
• Chananiasz — fałszywy prorok pokoju, który złamał jarzmo Jeremiasza i obiecał powrót wygnańców w ciągu dwóch lat.
• Ebedmelek — etiopski dworzanin, który wstawił się u króla i wyciągnął Jeremiasza z lochu. Dostał obietnicę ocalenia, bo — jak mówi Jr 39,18 — „złożyłeś ufność we mnie”.
• Achikam i Gedaliasz — ojciec i syn z rodu Szafana. Achikam uratował proroka przed tłumem, a Gedaliasz jako namiestnik przyjął go w Mispie i zginął z ręki Izmaela.

Autor i czas powstania

Księgę otwiera zdanie: „Słowa Jeremiasza, syna Chilkiasza, z rodu kapłanów, którzy byli w Anatot” (Jr 1,1). Posługa zaczęła się w trzynastym roku Jozjasza, czyli około 627 roku p.n.e., i trwała do zdobycia Jerozolimy w 587 lub 586 roku p.n.e. (historycy spierają się o rok), a potem jeszcze w Egipcie. Położenie Anatot omawia artykuł o rodzinnej wsi Jeremiasza.

Księga wprost opisuje, jak powstawał tekst. W czwartym roku Joakima Jeremiasz dyktuje Baruchowi wszystkie dotychczasowe słowa (Jr 36,4), król pali zwój, a prorok dyktuje go ponownie i „zostało dodane do nich wiele podobnych słów” (Jr 36,32). Imię Barucha, syna Neriasza, znamy też spoza Biblii: z glinianych odcisków pieczęci, choć ich autentyczność jest dyskutowana — zob. bulla Barucha.

Nie wszystko pochodzi z ręki proroka. Wiele rozdziałów opowiada o Jeremiaszu w trzeciej osobie, zdanie „Dotąd słowa Jeremiasza” (Jr 51,64) zamyka jego wypowiedzi, a rozdział 52 to dodatek niemal zgodny z Drugą Księgą Królewską (2 Krl 24–25), dopisany przez kogoś, kto znał wydarzenia z około 560 roku p.n.e. Ostateczny kształt nadali księdze uczniowie, najpewniej z kręgu Barucha; sporne pozostaje, ile przemów prozą przeredagowali późniejsi pisarze.

Tekst istnieje w dwóch wersjach. Grecka Septuaginta jest mniej więcej o jedną ósmą krótsza i umieszcza wyrocznie przeciw narodom w innym miejscu, a w Qumran znaleziono hebrajskie fragmenty obu układów — szczegóły w artykule o dwóch wersjach Księgi Jeremiasza. Polskie przekłady protestanckie i katolickie idą za dłuższym tekstem hebrajskim.

Tło historyczne to upadek Asyrii, bitwa pod Karkemisz w 605 roku p.n.e., po której Babilon przejął władzę nad regionem, i kolejne deportacje z Judy (597 i 587/586 p.n.e.). Z tych samych lat pochodzą Sofoniasz, Nahum i Habakuk — zob. tekst o prorokach VII wieku.

Struktura księgi

Kolejność nie jest chronologiczna: rozdział 26 opowiada o skutkach kazania z rozdziału 7, a rozdziały 25, 36 i 45 pochodzą z tego samego czwartego roku Joakima. Pomaga lista królów: Jozjasz, Szallum (Joachaz), Joakim, Joachin (Jechoniasz, Choniasz), Sedekiasz.

Przesłanie i główne tematy

Zdrada przymierza. Jeremiasz opisuje relację Boga z Izraelem językiem małżeństwa: Bóg pamięta miłość z czasów pustyni (Jr 2,2), a lud zachowuje się jak niewierna żona (Jr 3,6-10).

Religijność bez posłuszeństwa. Mowa w bramie świątyni (Jr 7 i 26) uderza w przekonanie, że sama obecność domu Bożego chroni miasto. Bóg pyta, czy Jego dom stał się „jaskinią zbójców” (Jr 7,11). W tym samym rozdziale pada zdanie, że w dniu wyjścia z Egiptu Bóg nie mówił o ofiarach, lecz o posłuszeństwie (Jr 7,22-23) — jego sens wyjaśnia tekst o ofiarach na pustyni.

Suwerenność Boga i możliwość nawrócenia. Scena u garncarza (Jr 18,1-10) pokazuje, że zapowiedź sądu nie jest ślepym losem: gdy naród się nawraca, Bóg odwołuje nieszczęście, gdy dobro zamienia w zło, odwołuje dobro. Rozbity dzban z rozdziału 19 mówi już, że ten etap minął; zob. artykuł o garncarzu i dzbanie.

Prawdziwy i fałszywy prorok. Fałszywi prorocy obiecują pokój i szybki powrót. Jeremiasz uczy, że prawdziwość słowa pokazuje jego spełnienie (Jr 28,9) i że słowo Boże jest jak ogień i młot kruszący skałę (Jr 23,29).

Cierpienie posłańca. Żaden inny prorok nie odsłania tak otwarcie swoich przeżyć. Konfesje Jeremiasza (m.in. Jr 11,18–12,6; 15,10-21; 20,7-18) są pełne skarg, pretensji do Boga i przekleństwa rzuconego na dzień narodzin.

Sąd, który ma koniec. Wygnanie ma swoją miarę — siedemdziesiąt lat (Jr 25,11-12; Jr 29,10). Ta liczba wróciła u Daniela, który „dzięki księgom” zrozumiał, ile lat potrwa spustoszenie (Dn 9,2); więcej w tekście o siedemdziesięciu latach Jeremiasza.

Najważniejsze wersety

Powołanie. Bóg zna człowieka, zanim ten się urodzi, i sam określa jego zadanie; wymówka „jestem dzieckiem” nie zmienia wyboru.

Zanim ukształtowałem cię w łonie, znałem cię, zanim wyszedłeś z łona, uświęciłem cię i ustanowiłem prorokiem dla narodów.

Jr 1,5 (UBG)

Dwie cysterny. Jedno zdanie streszcza cały rozdział 2: grzech to nie tylko odejście od Boga, ale też budowanie zastępczych źródeł, które nie trzymają wody.

Bo mój lud popełnił podwójne zło: opuścił mnie, źródło żywych wód, i wykopał sobie cysterny, cysterny popękane, które nie mogą utrzymać wody.

Jr 2,13 (UBG)

Serce. Tuż wcześniej prorok zestawia człowieka ufającego ludziom z drzewem zasadzonym nad wodą (Jr 17,5-8); potem pada diagnoza serca, które zna tylko Bóg.

Najzdradliwsze ponad wszystko jest serce i najbardziej przewrotne. Któż zdoła je poznać? Ja, Pan, badam serca i doświadczam nerki, aby oddać każdemu według jego dróg i według owocu jego uczynków.

Jr 17,9-10 (UBG)

List do wygnańców. To zdania skierowane do ludzi, którzy mieli spędzić w Babilonie całe życie, a nie obietnica szybkiego ratunku. Werset 11 omawia osobne studium Jr 29,11, a werset 13 odpowiada na częste pytanie, jak szukać Boga.

Gdyż ja znam myśli, które mam o was, mówi Pan: myśli o pokoju, a nie o utrapieniu, aby zapewnić wam koniec, jakiego oczekujecie. Wtedy będziecie mnie wzywać, pójdziecie i będziecie modlić się do mnie, a ja was wysłucham; Będziecie mnie szukać i znajdziecie mnie, gdy będziecie szukać całym swym sercem.

Jr 29,11-13 (UBG)

Nowe przymierze. Najczęściej cytowany fragment księgi; List do Hebrajczyków przytacza go razem z wersetem 34 (Hbr 8,8-12).

Oto nadchodzą dni, mówi Pan, kiedy zawrę z domem Izraela i z domem Judy nowe przymierze; Nie takie przymierze, jakie zawarłem z ich ojcami w dniu, kiedy ująłem ich za rękę, aby ich wyprowadzić z ziemi Egiptu. Oni bowiem złamali moje przymierze, chociaż ja byłem ich mężem, mówi Pan. Ale takie będzie przymierze, które zawrę z domem Izraela po tych dniach, mówi Pan: Włożę moje prawo w ich wnętrzu i wypisze je na ich sercach. I będę ich Bogiem, a oni będą moim ludem.

Jr 31,31-33 (UBG)

Przymierze i Tora w Księdze Jeremiasza

Jeremiasz tłumaczy wygnanie łamaniem przymierza i Tory; zarzut, że lud nie słuchał głosu Boga, powraca w księdze stale (np. Jr 7,23-28; Jr 11,7-8). Przykładem jest szabat. W Jr 17,21-27 Bóg wzywa, by w dniu szabatu nie nosić ciężarów przez bramy Jerozolimy i nie wykonywać pracy. Jeśli lud usłucha, przez te bramy będą wjeżdżać królowie z rodu Dawida (Jr 17,24-25); jeśli nie, Bóg zapowiada: „rozniecę ogień w jej bramach” (Jr 17,27) — i ta zapowiedź spełniła się w rozdziale 39. Szabat jest tu miarą wierności; zob. też dlaczego sabat, a nie niedziela.

Drugi punkt to nowe przymierze. Obietnica z Jr 31,31-34 nie mówi o usunięciu Prawa, lecz o jego nowym miejscu: w hebrajskim tekście Bóg zapowiada, że włoży torati, czyli moją Torę, do ich wnętrza. Przymierze jest zawarte „z domem Izraela i z domem Judy”, a ludzie z narodów wchodzą do niego przez Mesjasza — tę kwestię rozwija artykuł z kim zawarte jest nowe przymierze, a pełne omówienie fragmentu znajdziesz w tekście o Torze przeniesionej z kamienia na serce. Zbawienie pozostaje darem łaski, przyjmowanym przez wiarę (łaska i Prawo).

Trzeci punkt to przestroga przed przejmowaniem obcych zwyczajów religijnych: „Nie uczcie się drogi pogan” (Jr 10,2). W kontekście chodzi o wyrób bożków — drzewo ścięte, obłożone srebrem i złotem, które trzeba nosić (Jr 10,3-5). Odnoszenie tego fragmentu do dzisiejszych zwyczajów świątecznych jest zastosowaniem, a nie dosłownym sensem tekstu, choć zakaz wnoszenia do kultu Jahwe obyczajów innych religii jest w Piśmie wyraźny (Pwt 12,30-31). Podobny spór toczy się o królową niebios w Jr 44.

Zapowiedzi Mesjasza

Najbardziej bezpośrednia zapowiedź to sprawiedliwa Latorośl Dawida (Jr 23,5-6; powtórzona w Jr 33,14-16). Król z rodu Dawida będzie wykonywał sąd i sprawiedliwość, a nazwą go „Pan Naszą Sprawiedliwością”. Pomaga zestawienie obu miejsc: w Jr 33,16 to samo imię nosi Jerozolima, więc imię ogłasza przede wszystkim, co Jahwe uczyni przez tego króla. Nowy Testament widzi tego Króla w Jeszui (Jezusie), synu Dawida.

Drugą linią jest nowe przymierze. Podczas ostatniej wieczerzy Jeszua mówi o kielichu jako o nowym przymierzu we własnej krwi (Łk 22,20 — UBG oddaje to słowami „nowy testament”), a List do Hebrajczyków przytacza Jr 31,31-34 jako proroctwo spełnione w Jego służbie (Hbr 8,8-12; Hbr 10,16-17).

Mateusz odnosi płacz Racheli w Rama (Jr 31,15) do rzezi dzieci w Betlejem (Mt 2,17-18); jak rozumieć to wypełnienie, omawia tekst o Racheli opłakującej synów. Jeszua, oczyszczając świątynię, nawiązuje do Jr 7,11, gdy mówi, że zrobiono z niej „jaskinię zbójców” (Mt 21,13). Niektórzy brali Jeszuę za Jeremiasza (Mt 16,14): obaj byli odrzuceni przez kapłanów i płakali nad miastem. To podobieństwo, nie proroctwo.

Dla ucznia: motywy i pytania

• Woda i cysterny: źródło żywych wód (2,13), susza (14), loch bez wody (38).
• Znaki wykonywane ciałem: pas, dzban, jarzmo, kupno pola, kamienie w Tachpanches.
• Słowo zapisane i zniszczone: spalony zwój (36), zwój wrzucony do Eufratu (51).
• Północ jako kierunek sądu: kocioł (1), wróg z północy (4–6), powrót z ziemi północnej (16; 31).
• Samotność proroka: bez żony, bez wesel i pogrzebów (16), z przyjaciółmi, którzy czyhają na jego upadek (20,10).

Co mówi Jeremiasz 11,11?

To wyrok, nie obietnica: Bóg zapowiada Judzie nieszczęście, z którego nie wyjdzie, i nie wysłucha ludu palącego kadzidło innym bogom (Jr 11,11-13). Werset bywa mylony z Jr 29,11 — tam Bóg mówi o „myśli o pokoju, a nie o utrapieniu”, ale do wygnańców, dla których sąd już się dokonał.

Czy Lamentacje (Treny) należą do Księgi Jeremiasza?

Nie. Lamentacje Jeremiasza, w dawnej polszczyźnie Treny, to osobna księga licząca pięć rozdziałów, zawierająca żale nad zburzoną Jerozolimą. Tekst nie podaje autora; tradycja przypisuje go Jeremiaszowi. Kronikarz wspomina, że Jeremiasz układał lamenty po śmierci Jozjasza (2 Krn 35,25), ale nie mówi, że chodzi o tę księgę.

Czym jest „List Jeremiasza” (Ba 6)?

To krótki tekst przeciw bałwochwalstwu, w Biblii Tysiąclecia szósty rozdział Księgi Barucha. Nie ma go w Biblii hebrajskiej ani w UBG; zachował się po grecku. To apokryf — w kanonie katolickim i prawosławnym należy do ksiąg deuterokanonicznych. Zob. czy apokryfy należą do Biblii.

Dlaczego Jeremiasz kazał poddać się Babilonowi?

Bo Bóg zapowiedział, że oddał władzę Nabuchodonozorowi na określony czas (Jr 27,6-7). Opór oznaczał śmierć, poddanie się — życie w swojej ziemi (Jr 27,11-12; Jr 38,17-18). Nie był to sojusz z Babilonem: ten sam prorok zapowiedział jego upadek (Jr 25,12).

Co stało się z Jeremiaszem na końcu?

Pismo tego nie mówi. Ostatnia scena z jego udziałem to spór z Judejczykami w Egipcie (Jr 44). Późniejsza tradycja żydowska i wczesnochrześcijańska opowiada, że zginął ukamienowany w Egipcie, ale to przekaz spoza Biblii i nie da się go sprawdzić.

Czytaj dalej

• Jeremiasz 1 w przekładzie interlinearnym.
• Porównanie przekładów Jr 1.
• Od czego zacząć lekturę: streszczenie pierwszego rozdziału i artykuł o powołaniu, migdałowcu i kotle.
• Prorok starszy o sto lat, który zapowiadał to samo: Księga Izajasza.
• Prorok, który mówił równocześnie z Jeremiaszem, ale do wygnańców: Księga Ezechiela.
• Ten, który liczył lata z ksiąg Jeremiasza: Księga Daniela.
• Miasto sądu i miasto wygnania: Jerozolima i Babilon w Biblii.