Księga Jeremiasza zaczyna się od podania miejsca. Prorok pochodzi z rodu kapłańskiego osiadłego w Anatot, na terenie pokolenia Beniamina, kilka kilometrów na północny wschód od Jerozolimy. Ta sama miejscowość wraca w najbardziej znanej scenie osobistej całej księgi: w przeddzień katastrofy Jeremiasz kupuje tam pole.
Słowa Jeremiasza, syna Chilkiasza, z rodu kapłanów, którzy byli w Anatot, w ziemi Beniamina;
Jr 1,1
Nazwa przetrwała, warstwy nie
Na wschód od Jerozolimy leży wieś o nazwie Anata. Podobieństwo do biblijnego Anatot jest oczywiste i przez długi czas uznawano sprawę za zamkniętą. Zachowane nazwy miejscowe są w archeologii Bliskiego Wschodu narzędziem sprawdzonym: mieszkańcy zmieniali się, języki zmieniały się, a nazwy potrafiły przetrwać tysiąclecia w niemal nienaruszonej formie.
Kłopot w tym, że badania samego stanowiska nie potwierdziły osadnictwa z właściwego okresu. Nie odnaleziono tam warstw epoki żelaza, czyli czasów, w których miałby żyć Jeremiasz. Zachowana nazwa okazała się więc wskazówką prawdziwą, ale nie tak precyzyjną, jak zakładano: pokazuje rejon, a niekoniecznie ten sam pagórek.
Sąsiedni kandydat
Uwaga przesunęła się na pobliskie wzniesienie znane jako Ras el-Charrubeh, oddalone od wsi o krótki dystans. Tam odnaleziono ceramikę z epoki żelaza, a więc materiał z czasów, o które chodzi. Dziś to stanowisko jest najczęściej wskazywane jako właściwe Anatot okresu monarchii, a Anata zachowuje nazwę odziedziczoną po nim.
Zjawisko takiego przesunięcia jest w tym regionie znane i ma prostą przyczynę. Osady przenosiły się o kilkaset metrów za wodą, za drogą albo po prostu dlatego, że stare wzgórze zabudowano gruzem. Nazwa wędrowała z ludźmi. Historia Anatot jest podręcznikowym przykładem tego mechanizmu i dlatego warto ją opowiedzieć nawet komuś, kogo Jeremiasz nie interesuje.
Miejsce w tekście
Anatot pojawia się w Biblii wcześniej niż Jeremiasz. Salomon zsyła tam odsuniętego kapłana Abiatara, wskazując na jego posiadłość rodową.
A do kapłana Abiatara król powiedział: Idź do Anatot, do swojej posiadłości, gdyż zasłużyłeś na śmierć. Dziś jednak nie zabiję cię, ponieważ nosiłeś arkę Pana przed Dawidem, moim ojcem, i ponieważ wycierpiałeś wszystko, co mój ojciec wycierpiał.
1 Krl 2,26
To jedno zdanie tłumaczy, dlaczego rodzina Jeremiasza mogła być kapłańska i jednocześnie mieszkać poza Jerozolimą, a także dlaczego prorok bywa czytany jako ktoś spoza świątynnego centrum. Zakup pola opisany jest w księdze z rzadką dokładnością prawną.
Oto Chanameel, syn Szalluma, twego stryja, przyjdzie do ciebie i powie: Kup sobie moje pole, które jest w Anatot, bo do ciebie należy prawo wykupu, aby je nabyć.
Jr 32,7
I kupiłem od Chanameela, syna mego stryja, pole, które było w Anatot, i odważyłem mu pieniądze – siedemnaście syklów srebra.
Jr 32,9
Cały sens tej sceny opiera się na tym, że transakcja jest prawdziwa i sprawdzalna: cena, świadkowie, dokument, wykup rodzinny. Prorok kupuje ziemię w kraju, który za chwilę przestanie istnieć, po to, by pokazać, że ziemia jeszcze wróci do właścicieli.
Czego to nie dowodzi
Identyfikacja Anatot z Ras el-Charrubeh jest prawdopodobna, ale nie pewna. Stanowisko badano głównie powierzchniowo i sondażowo, a nie w szerokich odsłonięciach, więc obraz osadnictwa jest fragmentaryczny. Nie znaleziono tam żadnej inskrypcji z nazwą miejscowości ani z jakimkolwiek imieniem, które można by powiązać z tekstem biblijnym.
Nie znaleziono również pola Jeremiasza i nie ma sposobu, by je znaleźć. Akt kupna spisano na materiale, który w tym klimacie nie przetrwał, a granice działki rolnej sprzed dwóch i pół tysiąca lat nie zostawiają śladu możliwego do odczytania.
Ceramika z epoki żelaza dowodzi, że w tym miejscu ktoś mieszkał we właściwym czasie. Nie dowodzi, że mieszkał tam ród kapłański, ani że mieszkał tam Jeremiasz. To dwie różne rzeczy i tylko pierwsza z nich jest ustaleniem archeologicznym.
Co zostaje: opowieść biblijna umieszcza proroka w konkretnej wsi w Beniaminie, a rejon tej wsi jest rozpoznany i zamieszkany w odpowiednim okresie. To zgodność tła, nie potwierdzenie osoby — i taka zgodność jest dokładnie tym, czego wolno od archeologii oczekiwać.
Zobacz też: Księga Jeremiasza · Salomon · Jeremiasz — znaczenie imienia
