Zarzut jest tu wyjątkowo prosty do postawienia i trudny do zbycia. Prorok mówi, że Bóg nie nakazał ojcom niczego o ofiarach w dniu wyprowadzenia z Egiptu. Trzecia księga Tory zaczyna się od przepisów o ofiarach, podanych jako słowo skierowane do Mojżesza. Obie wypowiedzi są w tym samym zbiorze ksiąg.
Co dokładnie mówi Jr 7,22 i do kogo?
Warto zauważyć, gdzie ono pada. Cały siódmy rozdział jest mową wygłoszoną w bramie świątyni, do ludzi, którzy przychodzili składać ofiary i uważali samą obecność świątyni za gwarancję bezpieczeństwa. Prorok mówi więc do tych, którzy kult wykonywali skrupulatnie, a prawa łamali — i to ich pewność siebie chce rozbić.
Bo nie mówiłem waszym ojcom ani niczego im nie nakazałem o całopaleniach i ofiarach w dniu, kiedy wyprowadziłem ich z ziemi Egiptu;
Jr 7,22
Następny werset podaje, co według proroka zostało nakazane zamiast tego.
Ale to jedno im nakazałem, mówiąc: Słuchajcie mojego głosu i będę waszym Bogiem, a wy będziecie moim ludem; idźcie każdą drogą, którą wam nakazałem, aby się wam dobrze działo.
Jr 7,23
Jakie nakazy ofiarnicze podaje Tora z czasu pustyni?
I Pan zawołał do Mojżesza, i powiedział do niego z Namiotu Zgromadzenia: Przemów do synów Izraela i powiedz im: Jeśli ktoś z was zechce złożyć Panu ofiarę, niech złoży ją z bydła, ze stada albo z trzody.
Kpł 1,1-2
Nakaz codziennej ofiary porannej i wieczornej jest jeszcze bardziej szczegółowy.
Oto co masz składać na ołtarzu: dwa roczne baranki, codziennie i ustawicznie. Jednego baranka złożysz w ofierze rano, a drugiego baranka złożysz w ofierze wieczorem;
Wj 29,38-39
O co pyta Amos, mówiąc o ofiarach na pustyni?
Do sporu dokłada się jeszcze jedno zdanie prorockie, postawione w formie pytania.
Czy składaliście mi ofiary i dary na pustyni przez czterdzieści lat, domu Izraela?
Am 5,25
Jak wyjaśnia się sprzeczność Jeremiasza z Torą?
Hebrajski sposób wyrażania pierwszeństwa
Najczęstsze rozwiązanie mówi, że konstrukcja przeciwstawna typu nie to, lecz tamto znaczy w hebrajskim często tyle, co nie tyle to, ile tamto. Prorok nie zaprzeczałby wtedy istnieniu przepisów, lecz wskazywał, co jest w przymierzu ważniejsze. Ten sam sposób mówienia znajdujemy u Samuela i u Ozeasza.
Samuel odpowiedział: Czy Pan ma takie samo upodobanie w całopaleniach i ofiarach jak w posłuszeństwie głosowi Pana? Oto posłuszeństwo jest lepsze niż ofiara, lepiej jest słuchać, niż ofiarowywać tłuszcz baranów.
1 Sm 15,22
Pragnę bowiem miłosierdzia, a nie ofiary, i poznania Boga bardziej niż całopalenia.
Oz 6,6
Czego nie tłumaczy: zdanie Jeremiasza jest mocniejsze niż porównanie u Samuela. Samuel pyta, w czym Bóg ma większe upodobanie, a Jeremiasz mówi, że nie nakazał niczego. To różnica gatunkowa, nie stopniowa.
Chronologia dnia wyjścia
Drugie wyjaśnienie trzyma się dosłownie określenia czasu. W dniu wyprowadzenia z Egiptu Bóg nie dał prawa ofiarniczego — dał je później, przy Synaju, a pierwsze słowa przymierza dotyczyły posłuszeństwa. Czego nie tłumaczy: Pascha, nakazana przed wyjściem, była ofiarą, i to szczegółowo opisaną. Ograniczenie do jednego dnia zawęża zdanie proroka bardziej, niż pozwala jego dalszy ciąg, który mówi o całej drodze.
Ofiary faktycznie nieskładane na pustyni
Trzecie wyjaśnienie opiera się na pytaniu Amosa i przyjmuje, że przez czterdzieści lat ofiar w praktyce nie składano — przepis istniał, ale nie był wykonywany, a Bóg tego nie egzekwował. Czego nie tłumaczy: Księga Liczb opisuje ofiary składane na pustyni, między innymi przy poświęceniu ołtarza i przy święcie Paschy w drugim roku. Trzeba więc albo uznać, że pytanie Amosa dotyczy ofiar składanych właściwie, albo przyjąć w tekście napięcie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jakiej odpowiedzi oczekuje pytanie Amosa. Można je czytać jako oczekujące zaprzeczenia i wtedy wspiera lekturę Jeremiasza w sensie dosłownym. Można je czytać jako pytanie o adresata — czy składaliście je mnie — i wtedy wspiera lekturę o pierwszeństwie. Hebrajski nie rozstrzyga, a kontekst u Amosa dotyczy kultu odrzuconego z powodu niesprawiedliwości, co przemawia raczej za drugą możliwością. Nie wiemy również, jak Jeremiasz pogodziłby swoje zdanie z Torą, gdyby go o to zapytano; nie zostawił takiego wyjaśnienia. To, co da się stwierdzić bez naciągania, jest ograniczone: obaj prorocy mówią o pierwszeństwie posłuszeństwa nad rytuałem, a forma, w jakiej Jeremiasz to ujmuje, jest ostrzejsza niż wszystko, co w tej sprawie mówi Tora. Trzeba przy tym powiedzieć rzecz, którą łatwo przeoczyć: żadne z tych zdań nie znosi przepisów ofiarniczych i żadne nie mówi, że ofiary są złe. Wszystkie mówią o tym, co się dzieje, gdy ofiara zastępuje posłuszeństwo zamiast z niego wypływać. Ta sama myśl wraca później u Jeszui, gdy dwukrotnie odsyła rozmówców do zdania Ozeasza o miłosierdziu ważniejszym niż ofiara.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Ofiara (korban) · Księga Liczb · Samuel — znaczenie imienia · Jeremiasz — znaczenie imienia
