Najpierw zarzut, dopiero potem obietnica
Zapowiedź z Jr 23,5-6 bywa cytowana samodzielnie, jakby wisiała w próżni. W księdze poprzedza ją jednak konkretne oskarżenie, i bez niego traci ostrze.
Biada pasterzom, którzy gubią i rozpraszają trzodę mego pastwiska! – mówi Pan. Dlatego tak mówi Pan, Bóg Izraela, do pasterzy, którzy pasą mój lud: Wy rozpraszacie moje owce i rozganiacie je, a nie nawiedzaliście ich. Oto nawiedzę was za zło waszych uczynków, mówi Pan.
Jr 23,1-2
Pasterz to w tym języku władca — król, urzędnik, dowódca. Zarzut nie dotyczy więc doktryny, tylko zaniedbania obowiązku: owce się rozeszły, bo nikt ich nie pilnował. Zapowiedź naprawy idzie po tej samej linii.
I zgromadzę resztkę moich owiec ze wszystkich krajów, do których je rozpędziłem, i sprowadzę je do ich owczarni; będą płodne i rozmnożą się. Ustanowię nad nimi pasterzy, którzy będą je paść, aby już się nie lękały i nie trwożyły, i aby żadna z nich nie zginęła, mówi Pan.
Jr 23,3-4
Jahwe najpierw zapowiada, że sam zbierze resztkę, a dopiero potem, że ustanowi nad nią pasterzy. Kolejność jest istotna: zgromadzenie nie jest zasługą nowych przywódców, tylko warunkiem ich pracy.
Latorośl i to, co ma robić
Oto nadchodzą dni, mówi Pan, w których wzbudzę Dawidowi sprawiedliwą Latorośl i będzie panować Król, i będzie mu się szczęściło; będzie wykonywał sąd i sprawiedliwość na ziemi.
Jr 23,5
Obraz latorośli — świeżego pędu — zakłada, że pień jest ścięty albo przynajmniej mocno okaleczony. To dokładnie sytuacja dynastii Dawida w chwili wygłoszenia wyroczni. Izajasz użył wcześniej podobnego obrazu, wychodząc jeszcze dalej wstecz, do ojca Dawida.
I wyjdzie gałązka z pnia Jessego, a latorośl z jego korzenia wyrośnie.
Iz 11,1
Warto zauważyć, co ten król ma robić. Nie ma tu ani słowa o podbojach czy o świetności dworu; są dwie czynności, których zabrakło poprzednikom: sąd i sprawiedliwość. Zapowiedź jest więc odpowiedzią punkt po punkcie na zarzut z początku rozdziału.
Za jego dni Juda będzie zbawiona, a Izrael będzie mieszkał bezpiecznie. A to jest jego imię, którym będą go nazywać: Pan Naszą Sprawiedliwością.
Jr 23,6
Imię nadane temu królowi jest zdaniem, nie etykietą: mówi, że sprawiedliwość, którą lud będzie się cieszył, pochodzi od Jahwe, a nie z ludzkiego dorobku. W hebrajskim tekście występuje tu imię Boże, które polskie przekłady oddają słowem Pan.
Powtórzenie i przesunięcie
Ta sama wyrocznia wraca dziesięć rozdziałów dalej, ale z jedną zmianą, którą łatwo przeoczyć.
W tych dniach i w tym czasie sprawię, że wyrośnie Dawidowi Latorośl sprawiedliwa. Będzie on sprawował sąd i wymierzał sprawiedliwość na ziemi. W tych dniach Juda będzie zbawiona, a Jerozolima będzie mieszkać bezpiecznie. A takie jest imię, którym będą ją nazywać: Pan naszą sprawiedliwością.
Jr 33,15-16
W rozdziale 23 imię nosi król, w rozdziale 33 — miasto. To nie jest sprzeczność, tylko rozszerzenie: to, co charakteryzuje władcę, staje się nazwą wspólnoty, którą on prowadzi. Podobne przesunięcie zna Pismo w innych miejscach, gdzie tytuł głowy przechodzi na dom.
Echo u Ezechiela
Ezechiel, prorokujący wśród wygnańców, stawia diagnozę tymi samymi słowami.
Synu człowieczy, prorokuj przeciwko pasterzom Izraela, prorokuj i powiedz im: Tak mówi Pan Bóg do tych pasterzy: Biada pasterzom Izraela, którzy sami siebie pasą! Czy pasterze nie powinni paść trzody?
Ez 34,2
I podaje to samo rozwiązanie, nazywając przyszłego pasterza imieniem dawno zmarłego króla.
I ustanowię nad nimi jednego pasterza, który będzie je pasł, mego sługę Dawida. On będzie je pasł i on będzie ich pasterzem.
Ez 34,23
Dawid nie żyje od stuleci, więc mowa o kimś z jego rodu i na jego wzór. Dwaj prorocy pracujący w tym samym pokoleniu, jeden w Jerozolimie, drugi nad Kebarem, opisują więc niezależnie tę samą zapowiedź: jeden pasterz zamiast wielu, którzy zawiedli. Zbieżność jest tym mocniejsza, że obaj wychodzą od identycznej diagnozy, a nie tylko od podobnej metafory.
Nowy Testament wiąże tę linię z Jeszuą, a mowa o dobrym pasterzu z Ewangelii Jana czyta się jako odpowiedź na Ez 34. Sam Jeremiasz jednak nikogo nie nazywa po imieniu i nie podaje czasu. To rozróżnienie warto utrzymać: proroctwo daje opis funkcji i pochodzenia, identyfikacja przychodzi z innych ksiąg, a wnioski wyciągane poza tym, co obie strony mówią wprost, są już czyimś komentarzem.
Czego nie wiemy
Tekst nie mówi, kiedy zapowiedź ma się spełnić. Formuła o nadchodzących dniach jest w księgach prorockich celowo nieostra i nie pozwala niczego datować.
Nie wiemy też, jak rozumieć zakres: czy Juda i Izrael z tej wyroczni oznaczają wyłącznie powrót z Babilonu, czy coś szerszego. Powrót za Cyrusa nie przyniósł ani króla z rodu Dawida, ani opisanego tu bezpieczeństwa, więc tekst wyraźnie sięga dalej niż wydarzenia z Księgi Ezdrasza — ale jak daleko, nie precyzuje.
Wreszcie nie wiemy, dlaczego imię przechodzi w Jr 33 z króla na miasto. Księga podaje obie wersje obok siebie i nie komentuje różnicy.
Zobacz też: Imię Boga (Jahwe) · Jahwe · Izajasz · Ezechiel · Dawid · Jeremiasz — znaczenie imienia
