O nowym przymierzu mówi się zwykle tak, jakby jego adresat był oczywisty. Tymczasem prorok wymienia go imiennie, a autor Listu do Hebrajczyków przytacza to zdanie bez podmiany. Warto zacząć od tego, co napisane, i dopiero potem pytać o miejsce pogan. Cytaty z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.
Adresat wskazany z nazwy
Oto nadchodzą dni, mówi Pan, kiedy zawrę z domem Izraela i z domem Judy nowe przymierze; Nie takie przymierze, jakie zawarłem z ich ojcami w dniu, kiedy ująłem ich za rękę, aby ich wyprowadzić z ziemi Egiptu. Oni bowiem złamali moje przymierze, chociaż ja byłem ich mężem, mówi Pan.
Jr 31,31-32
Padają dwie nazwy: dom Izraela i dom Judy. Zdanie zawiera też porównanie z przymierzem synajskim i podaje, na czym polega różnica — nie na treści prawa, lecz na tym, że tamto zostało złamane.
Ale takie będzie przymierze, które zawrę z domem Izraela po tych dniach, mówi Pan: Włożę moje prawo w ich wnętrzu i wypisze je na ich sercach. I będę ich Bogiem, a oni będą moim ludem. I nikt nie będzie już uczył swego bliźniego ani nikt swego brata, mówiąc: Poznaj Pana, bo wszyscy będą mnie znali, od najmniejszego aż do największego z nich, mówi Pan. Przebaczę bowiem ich nieprawość, a ich grzechów nigdy więcej nie wspomnę.
Jr 31,33-34
Nowość jest opisana precyzyjnie: to samo prawo trafia w inne miejsce. Nie zostaje zastąpione innym zbiorem przepisów ani odwołane; zostaje przeniesione do wnętrza i na serce. Kto czyta ten fragment jako zapowiedź końca prawa, czyta wbrew jego własnym słowom.
Hebrajczyków cytują bez zmiany adresata
Tymczasem, ganiąc ich, mówi: Oto nadchodzą dni, mówi Pan, gdy zawrę z domem Izraela i z domem Judy nowe przymierze. Nie takie przymierze, jakie zawarłem z ich ojcami w dniu, gdy ująłem ich za rękę, aby ich wyprowadzić z ziemi Egiptu. Ponieważ oni nie wytrwali w moim przymierzu, ja też przestałem o nich dbać, mówi Pan. Takie zaś jest przymierze, które zawrę z domem Izraela po tych dniach, mówi Pan: Dam moje prawa w ich umysły i wypiszę je na ich sercach. I będę im Bogiem, a oni będą mi ludem.
Hbr 8,8-10
I nikt nie będzie uczył swego bliźniego ani nikt swego brata, mówiąc: Poznaj Pana, bo wszyscy będą mnie znali, od najmniejszego aż do największego z nich. Będę bowiem łaskawy dla ich występków, a ich grzechów i nieprawości więcej nie wspomnę.
Hbr 8,11-12
To ważny szczegół. Autor pisze do wspólnoty żyjącej dziesiątki lat po zmartwychwstaniu i mógł adresata uogólnić albo pominąć nazwy własne. Nie robi tego. Przytacza dom Izraela i dom Judy tak, jak stoi u proroka, i cytuje całość, razem ze zdaniem o prawie wypisanym na sercach. Gdyby chciał pokazać, że przymierze zmieniło adresata albo treść, cytat w tej postaci byłby dla niego kłopotem, a nie argumentem.
To samo u Ezechiela
I dam wam nowe serce, i włożę nowego ducha do waszego wnętrza. Wyjmę serce kamienne z waszego ciała, a dam wam serce mięsiste. Włożę mego Ducha do waszego wnętrza i sprawię, że będziecie chodzić według moich ustaw i będziecie przestrzegać moich sądów, i wykonywać je.
Ez 36,26-27
Skutek działania Ducha jest tu opisany bez niedomówień: sprawi, że będziecie chodzić według moich ustaw. Odnowa wnętrza prowadzi do posłuszeństwa, a nie do zwolnienia z niego. Ezechiel mówi przy tym o wymianie serca, a nie o wymianie ustaw — przedmiot zmiany jest po stronie człowieka.
Gdzie w tym poganie
Dlatego pamiętajcie, że wy, niegdyś poganie w ciele, zwani nieobrzezaniem przez tych, których zwano obrzezaniem dokonanym ręką na ciele; Byliście w tamtym czasie bez Chrystusa, obcy względem społeczności Izraela i obcy przymierzom obietnicy, niemający nadziei i bez Boga na świecie. Lecz teraz w Chrystusie Jezusie wy, którzy niegdyś byliście daleko, staliście się bliscy przez krew Chrystusa.
Ef 2,11-13
A więc nie jesteście już więcej obcymi i przybyszami, ale współobywatelami z świętymi i domownikami Boga;
Ef 2,19
Paweł opisuje wcześniejszy stan pogan jako obcość wobec społeczności Izraela i wobec przymierzy obietnicy. Zmiana polega na przybliżeniu do czegoś, co istnieje, a nie na powołaniu czegoś nowego obok. Słowo współobywatele mówi to samo w innym obrazie: obywatelstwo nadaje się w państwie, które już jest. Ten sam kierunek ma obraz drzewa:
Jeśli zaś niektóre z gałęzi zostały odłamane, a ty, który byłeś dzikim drzewem oliwnym, zostałeś wszczepiony zamiast nich i stałeś się uczestnikiem korzenia i tłustości drzewa oliwnego; Nie wynoś się nad gałęzie. Jeśli jednak się wynosisz, wiedz, że nie ty podtrzymujesz korzeń, lecz korzeń ciebie.
Rz 11,17-18
Strona przeciwna
A gdy mówi „nowe”, uznaje pierwsze za przedawnione; a to, co się przedawnia i starzeje, bliskie jest zaniku.
Hbr 8,13
On też uczynił nas zdolnymi sługami nowego testamentu, nie litery, ale Ducha; litera bowiem zabija, Duch zaś ożywia. Lecz jeśli posługiwanie śmierci, wyryte literami na kamieniach, było pełne chwały, tak że synowie Izraela nie mogli wpatrywać się w oblicze Mojżesza z powodu chwały jego oblicza, która miała przeminąć; To o ileż bardziej pełne chwały nie miałoby być posługiwanie Ducha? Jeśli bowiem posługiwanie potępienia było pełne chwały, o ileż bardziej obfituje w chwałę posługiwanie sprawiedliwości. To bowiem, co miało chwałę, nie miało chwały w porównaniu z tą przewyższającą chwałą. Jeśli zaś to, co przemija, było pełne chwały, tym bardziej pełne chwały jest to, co trwa.
2 Kor 3,6-11
Te zdania trzeba przytoczyć bez łagodzenia. Mówią o pierwszym jako przedawnionym i bliskim zaniku oraz o chwale, która miała przeminąć. Odpowiedź wskazująca, że przedawnia się przymierze, a nie prawo w nim zapisane, ma oparcie w tym, że Jr 31 mówi o wypisaniu tego samego prawa — ale sam Hbr 8,13 takiego rozróżnienia nie robi. Dochodzą do tego dwa miejsca o zniesieniu różnic:
Nie ma Żyda ani Greka, nie ma niewolnika ani wolnego, nie ma mężczyzny ani kobiety; wszyscy bowiem jedno jesteście w Chrystusie Jezusie. A jeśli należycie do Chrystusa, to jesteście potomstwem Abrahama, a zgodnie z obietnicą – dziedzicami.
Ga 3,28-29
Nie ten bowiem jest Żydem, kto jest Żydem na zewnątrz, ani nie to jest obrzezaniem, co jest na zewnątrz, na ciele; Ale ten jest Żydem, kto jest nim wewnątrz, i to jest obrzezanie, co jest obrzezaniem serca, w duchu, nie w literze, którego chwała nie pochodzi od ludzi, lecz od Boga.
Rz 2,28-29
Trzeba przyznać jeszcze jedno. Jeremiasz nie mówi ani słowa o poganach. Nie zawiera zastrzeżenia, że wchodzą oni do tego przymierza przez włączenie w Izraela. Ten wniosek bierzemy z Rz 11 i Ef 2, a więc z innych ksiąg i innego autora — i tak należy go przedstawiać, jako wniosek z zestawienia, a nie jako treść proroctwa.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kiedy wypada zapowiedziane po tych dniach. Nie wiemy, jak rozumieć zdanie o tym, że nikt nie będzie już uczył bliźniego, skoro Nowe Przymierze ustanawia nauczycieli — to napięcie zostaje w tekście nierozwiązane. Nie wiemy, czy dom Izraela i dom Judy oznaczają tu dwa królestwa historyczne, czy jedną całość opisaną dwoma nazwami. Nie wiemy wreszcie, co dokładnie oznacza wypisanie prawa na sercu w praktyce dnia powszedniego, bo żaden werset tego nie opisuje. Prorok podaje skutek, nie procedurę, a każde uszczegółowienie jest już naszym dopowiedzeniem.
Zobacz też: Przymierze (brit) · Ezechiel · Nowe przymierze · Paweł — znaczenie imienia · Jeremiasz — znaczenie imienia
