Dwa zapisy jednego wystąpienia
Księga Jeremiasza relacjonuje to wydarzenie dwa razy. Rozdział 7 podaje treść mowy, rozdział 26 — jej przebieg i konsekwencje. Zestawienie obu daje rzadką możliwość zobaczenia, co prorok powiedział i co się z nim potem stało.
Tak mówi Pan zastępów, Bóg Izraela: Poprawcie swoje drogi i czyny, a sprawię, że będziecie mieszkać w tym miejscu. Nie pokładajcie swojej nadziei w słowach kłamliwych, mówiąc: Świątynia Pana, Świątynia Pana, to jest Świątynia Pana!
Jr 7,3-4
Potrójne powtórzenie nazwy budynku oddaje sposób myślenia, w który prorok uderza. Nie chodzi o wiarę w Jahwe, lecz o przekonanie, że obecność świątyni w mieście działa jak gwarancja. Przekonanie to miało zresztą oparcie w niedawnej historii: sto lat wcześniej Jerozolima jako jedyna ocalała przed Sennacherybem, gdy padły wszystkie warowne miasta Judy.
Lista, która przerywa modlitwę
Oto pokładacie swoją nadzieję w słowach kłamliwych, które nie pomogą. Czy będziecie kraść, zabijać, cudzołożyć, przysięgać fałszywie, palić kadzidło Baalowi, iść za innymi bogami, których nie znacie; A potem – przychodzić i stawać przede mną w tym domu, który nazwany jest moim imieniem, i mówić: Zostaliśmy wybawieni, aby popełniać te wszystkie obrzydliwości?
Jr 7,8-10
Wyliczenie jest cytatem z Dekalogu ustawionym w kolejności przestępstw: kradzież, zabójstwo, cudzołóstwo, fałszywa przysięga, obcy kult. Zdanie kończy się pytaniem o to, jak można po takich czynach stanąć w świątyni i uznać się za wybawionego. Zarzut nie dotyczy więc zaniedbania kultu, tylko jego użycia jako alibi.
Czy ten dom, który jest nazwany moim imieniem, jest w waszych oczach jaskinią zbójców? Oto ja to widzę, mówi Pan.
Jr 7,11
Obraz jaskini zbójców jest precyzyjny. Jaskinia nie jest miejscem, gdzie się rabuje — jest miejscem, do którego rabusie wracają po napadzie, żeby się schronić. Tak właśnie, zdaniem proroka, używana jest świątynia.
Szilo jako dowód
Ale idźcie teraz do mojego miejsca, które było w Szilo, gdzie kiedyś ustanowiłem przybytek dla mego imienia, i zobaczcie, co z nim zrobiłem ze względu na niegodziwość mego ludu Izraela. A teraz, ponieważ popełniliście te wszystkie czyny, mówi Pan, a ja nieustannie mówiłem do was z wczesnym wstawaniem, a wy nie słuchaliście; wołałem do was, a nie odpowiadaliście; Uczynię temu domowi, który jest nazwany moim imieniem, w którym wy pokładacie ufność, oraz temu miejscu, które dałem wam i waszym ojcom, jak uczyniłem Szilo.
Jr 7,12-14
Argument jest historyczny i sprawdzalny. Szilo było głównym sanktuarium przed powstaniem Jerozolimy — tam stał przybytek, tam służył Samuel, stamtąd wyniesiono arkę na przegraną bitwę z Filistynami. Miejsce to przestało być sanktuarium i w czasach Jeremiasza pozostawało po nim wspomnienie. Prorok mówi więc: to już raz się stało, więc może stać się znowu. Wniosek jest niewygodny nie tylko politycznie — podważa milczące założenie, że wybór miejsca przez Jahwe jest nieodwołalny niezależnie od tego, co się w nim dzieje.
Co się stało po mowie
A kapłani i prorocy oraz cały lud słyszeli Jeremiasza mówiącego te słowa w domu Pana. A gdy Jeremiasz skończył mówić wszystko, co Pan mu nakazał powiedzieć całemu ludowi, pojmali go ci kapłani i prorocy oraz cały lud, mówiąc: Musisz umrzeć. Czemu prorokowałeś w imię Pana, głosząc: Z tym domem stanie się jak z Szilo, a to miasto tak spustoszeje, że nie będzie w nim mieszkańca? I zgromadził się cały lud przeciwko Jeremiaszowi w domu Pana.
Jr 26,7-9
Reakcja jest natychmiastowa i jednomyślna: kapłani, prorocy i lud żądają śmierci. Zarzut jest sformułowany jako proroctwo przeciwko miastu i świątyni, a więc w kategoriach zbliżonych do zdrady. Rozstrzygnięcie przynosi jednak inna grupa.
Wtedy książęta i cały lud powiedzieli do kapłanów i do proroków: Ten człowiek nie zasługuje na śmierć, ponieważ przemawiał do nas w imię Pana, naszego Boga.
Jr 26,16
Książęta i ten sam lud zmieniają zdanie. Uzasadnienie jest formalne i mówi o źródle wypowiedzi, a nie o jej treści: prorok mówił w imię Jahwe. W obronie pada jeszcze jeden argument.
Micheasz z Moreszet prorokował za dni Ezechiasza, króla Judy, i mówił do całego ludu Judy: Tak mówi Pan zastępów: Syjon będzie zaorany jak pole, Jerozolima stanie się rumowiskiem, a góra tego domu – jak zalesione wzgórze.
Jr 26,18
Starsi przywołują precedens: Micheasz zapowiadał to samo za Ezechiasza i nie został ukarany. Jest to jedno z niewielu miejsc w Piśmie, gdzie jeden prorok zostaje zacytowany imiennie w postępowaniu dotyczącym drugiego. Warto dodać, czego ta relacja nie ukrywa: w tym samym rozdziale opisany jest inny prorok, Uriasz, którego za podobne słowa ścigano aż do Egiptu i stracono. Ocalenie Jeremiasza nie było więc regułą.
Kto jeszcze cytował tę mowę
I powiedział im: Jest napisane: Mój dom będzie nazwany domem modlitwy, a wy zrobiliście z niego jaskinię zbójców.
Mt 21,13
I nauczał ich, mówiąc: Czyż nie jest napisane: Mój dom będzie nazwany domem modlitwy dla wszystkich narodów? Lecz wy zrobiliście z niego jaskinię zbójców.
Mk 11,17
Zdanie o jaskini zbójców zostaje przez Jeszuę użyte w świątyni, i to w połączeniu z wersetem Izajasza o domu modlitwy. Marek zachowuje przy tym człon o wszystkich narodach, którego Mateusz nie podaje. Wybór akurat tego zdania z Jeremiasza nie był neutralny: przywoływał całą mowę z rozdziału 7 wraz z jej zakończeniem o Szilo.
Czego nie wiemy
Nie wiadomo, czy rozdziały 7 i 26 opisują to samo wystąpienie, czy dwa podobne — relacje różnią się układem i tekst tego nie rozstrzyga. Nie znamy dokładnej daty mowy poza ogólnym wskazaniem na początek panowania Jojakima. Nie wiemy, co stało się z Szilo ani kiedy; Pismo mówi o odrzuceniu tego miejsca, ale nie opisuje jego zniszczenia. Nie podaje też, czy mowa cokolwiek zmieniła w postępowaniu słuchaczy — dalszy ciąg księgi sugeruje, że nie, ale wprost o tym nie mówi.
Zobacz też: Jahwe · Przysięga (szewua) — słowo związane z liczbą siedem · Świątynia (Bejt haMikdasz) · Przybytek (Miszkan) · Księga Jeremiasza · Micheasz
