2 Księga Królewska — streszczenie, bohaterowie i przesłanie

2 Księga Królewska to druga połowa hebrajskiej księgi Melachim: opowiada dzieje Izraela i Judy od śmierci Achaba i odejścia Eliasza aż po spalenie Jerozolimy przez Babilończyków. W jednym zdaniu: oba królestwa mimo ostrzeżeń proroków porzucają przymierze z Jahwe (PAN) i kolejno tracą swoją ziemię, Izrael na rzecz Asyrii, a Juda na rzecz Babilonu, lecz ród Dawida przetrwa nawet w niewoli. Wcześniejszą część tej samej historii, od Salomona do Achaba, opowiada 1 Księga Królewska.

Streszczenie w 5 zdaniach

1. Eliasz zostaje uniesiony wśród wichru, a jego następca Elizeusz przez kilkadziesiąt lat działa w Izraelu słowem i cudami: wobec królów, wdów, synów proroków, a nawet syryjskiego wodza Naamana.
2. Jehu, namaszczony z polecenia Elizeusza, wytraca dom Achaba i kult Baala w Izraelu, a w Judzie kapłan Jehojada obala uzurpatorkę Atalię i osadza na tronie ocalonego potomka Dawida, małego Joasza.
3. Królestwo północne mimo krótkiego rozkwitu za Jeroboama II pogrąża się w zamachach stanu i około 722 r. p.n.e. upada pod ciosami Asyrii, która uprowadza Izraelitów i osiedla w Samarii obce ludy.
4. Juda ocalała, bo Ezechiasz zaufał Jahwe i Jerozolima przetrwała najazd Sennacheryba, ale grzechy Manassesa ściągają na nią wyrok, którego nie odwraca nawet reforma Jozjasza po odnalezieniu księgi Prawa.
5. Nabuchodonozor dwukrotnie uprowadza mieszkańców Jerozolimy do Babilonu i w 587 lub 586 r. p.n.e. pali świątynię i miasto, a księga kończy się uwolnieniem króla Joachina z babilońskiego więzienia.

Streszczenie szczegółowe — rozdział po rozdziale

Eliasz odchodzi, Elizeusz działa — rozdziały 1–8

Rozdział 1 — Achazjasz, król Izraela, spada przez kratę górnej komnaty w Samarii i posyła do Belzebuba, boga Ekronu, z pytaniem o wyzdrowienie, lecz Eliasz zawraca posłańców pytaniem: „Czyż nie ma Boga w Izraelu”. Ogień z nieba pochłania dwóch dowódców wysłanych po proroka wraz z ich pięćdziesiątkami, trzeci prosi o litość, a król umiera bez syna i tron obejmuje jego brat Joram.

Rozdział 2 — Eliasz idzie z Elizeuszem z Gilgal przez Betel i Jerycho nad Jordan, rozdziela wodę płaszczem, a uczeń prosi: „niech spocznie na mnie podwójna część twojego ducha”; ognisty rydwan ich rozdziela i Eliasz zostaje uniesiony wśród wichru. Elizeusz tym samym płaszczem rozdziela Jordan, solą uzdrawia źródło w Jerychu, a pod Betel dzieci, które z niego drwią, rozszarpują dwie niedźwiedzice.

Rozdział 3 — Joram, Jehoszafat z Judy i król Edomu ruszają na Meszę, króla Moabu, a na pustyni Edomu kończy się im woda; Elizeusz zapowiada, że dolina napełni się wodą bez wiatru i deszczu. Moabici biorą czerwoną w porannym słońcu wodę za krew i zostają pobici, a ich król składa pierworodnego syna w ofierze na murze Kir-Chareszet, po czym Izraelici się wycofują.

Rozdział 4 — Elizeusz pomnaża oliwę wdowy po jednym z synów proroków, żeby mogła spłacić wierzyciela, a gościnnej Szunamitce zapowiada syna; gdy chłopiec po latach umiera, prorok modli się, kładzie się na nim i dziecko wraca do życia. W Gilgal garść mąki usuwa truciznę z kotła, a dwadzieścia chlebów jęczmiennych wystarcza dla stu ludzi i jeszcze zostaje.

Rozdział 5 — Naaman, syryjski wódz chory na trąd, za radą uprowadzonej izraelskiej dziewczynki przybywa do Elizeusza i po siedmiokrotnym zanurzeniu w Jordanie zostaje oczyszczony, a potem wyznaje, że nie ma Boga poza Izraelem. Gehazi, sługa proroka, biegnie za nim i wyłudza srebro i szaty, a za to i za kłamstwo spada na niego trąd Naamana.

Rozdział 6 — Żelazo pożyczonej siekiery wypływa z Jordanu, a Elizeusz raz po raz ostrzega króla Izraela przed syryjskimi zasadzkami; gdy Syryjczycy otaczają Dotan, sługa proroka widzi górę pełną ognistych rydwanów, a porażonych ślepotą napastników Elizeusz prowadzi do Samarii, gdzie król na jego radę ugaszcza ich i odsyła. Później Ben-Hadad oblega Samarię, głód dochodzi do tego, że matki jedzą własne dziecko, a król przysięga ściąć Elizeusza.

Rozdział 7 — Elizeusz zapowiada, że nazajutrz w bramie Samarii mąka i jęczmień będą tanie, a wątpiący dworzanin zobaczy to, ale nie zje. Czterej trędowaci znajdują obóz syryjski pusty, bo Jahwe dał wrogom usłyszeć tętent wielkiego wojska; lud łupi obóz, a dworzanin ginie zadeptany w bramie.

Rozdział 8 — Szunamitka wraca po siedmiu latach głodu z ziemi Filistynów i odzyskuje dom i pole, bo Gehazi właśnie opowiada królowi o wskrzeszeniu jej syna; w Damaszku Elizeusz z płaczem zapowiada Chazaelowi, że zostanie królem Syrii i skrzywdzi Izraela, a ten nazajutrz dusi chorego Ben-Hadada. W Judzie Jehoram i jego syn Achazjasz, spokrewnieni z domem Achaba, idą jego drogą, lecz Jahwe oszczędza Judę ze względu na Dawida.

Jehu, Atalia i Joasz — rozdziały 9–12

Rozdział 9 — Uczeń Elizeusza namaszcza w Ramot-Gilead dowódcę Jehu na króla z poleceniem wytracenia domu Achaba. Jehu zabija strzałą Jorama na polu Nabota, jego ludzie śmiertelnie ranią Achazjasza z Judy, a w Jizreel dworzanie wyrzucają Jezabel przez okno i psy zostawiają z niej tylko czaszkę, stopy i dłonie, jak zapowiedział Eliasz.

Rozdział 10 — Starsi Samarii na rozkaz Jehu ścinają siedemdziesięciu synów Achaba, a Jehu wybija czterdziestu dwóch braci Achazjasza, po czym zwołuje czcicieli Baala na rzekomą wielką ofiarę, każe ich wszystkich zabić i zamienia świątynię Baala w wychodek. Słowo Jahwe chwali go za wykonanie wyroku, lecz Jehu nie odstępuje od złotych cielców w Betel i Dan, a Chazael zaczyna odbierać Izraelowi ziemie za Jordanem.

Rozdział 11 — Atalia, matka Achazjasza, morduje potomstwo królewskie i sama rządzi Judą, ale królewna Jehoszeba przez sześć lat ukrywa w świątyni małego Joasza. W siódmym roku kapłan Jehojada ze strażą, która zmieniała się w szabat, koronuje siedmioletniego chłopca, Atalia ginie, a lud zawiera przymierze z Jahwe i burzy świątynię Baala.

Rozdział 12 — Jehoasz (Joasz) panuje czterdzieści lat i dopóki uczy go Jehojada, czyni to, co słuszne; gdy kapłani latami nie remontują świątyni, Jehojada ustawia przy ołtarzu skrzynię z otworem w wieku, z której płaci się cieślom i murarzom. Gdy Chazael zdobywa Gat i rusza na Jerozolimę, król wykupuje się skarbami świątyni i pałacu, a w końcu ginie z rąk własnych sług w domu na Millo.

Schyłek i upadek Izraela — rozdziały 13–17

Rozdział 13 — Jehoachaz, syn Jehu, a po nim jego syn Jehoasz rządzą Izraelem pod naciskiem Syrii, ale Jahwe daje wybawcę i oszczędza lud „ze względu na swoje przymierze z Abrahamem, Izaakiem i Jakubem”. Umierający Elizeusz każe królowi uderzać strzałami w ziemię; król uderza tylko trzy razy, więc tylko trzy razy pokona Syrię, a zmarły wrzucony później do grobu proroka ożywa po dotknięciu jego kości.

Rozdział 14 — Amazjasz z Judy karze zabójców ojca, ale oszczędza ich synów zgodnie z Prawem Mojżesza, bije Edom w Dolinie Soli, a potem w pysze wyzywa Jehoasza z Izraela i przegrywa pod Bet-Szemesz, przez co Jerozolima traci kawał muru i skarby. W Izraelu Jeroboam II, syn Joasza, przywraca granice od Chamat po Morze Stepowe, jak zapowiedział prorok Jonasz, syn Amittaja.

Rozdział 15 — W Judzie Azariasz (Uzjasz) panuje pięćdziesiąt dwa lata, ale jako trędowaty mieszka w odosobnieniu, a rządy za niego sprawuje syn Jotam. Izraelem wstrząsa seria przewrotów, w których giną Zachariasz, Szallum, Pekachiasz i Pekach, a Asyria najpierw ściąga od Menachema tysiąc talentów srebra, a potem za Tiglat-Pilesera zajmuje Galileę i Gilead i uprowadza mieszkańców.

Rozdział 16 — Achaz z Judy przeprowadza syna przez ogień, a zagrożony przez Resina z Syrii i Pekacha z Izraela prosi o pomoc Tiglat-Pilesera, płacąc srebrem i złotem ze świątyni. Asyria zdobywa Damaszek, a Achaz każe kapłanowi Uriaszowi zbudować w Jerozolimie ołtarz na wzór damasceńskiego, odsuwa ołtarz z brązu i przebudowuje świątynię „ze względu na króla Asyrii”.

Rozdział 17 — Ozeasz, ostatni król Izraela, szuka wsparcia u So, króla Egiptu, i przestaje płacić daninę, więc Salmanaser go więzi, trzy lata oblega Samarię i przesiedla Izraelitów do Chalach, nad Chabor i do miast Medów. Narrator wylicza przyczyny klęski (bałwochwalstwo, cielce, kult zastępów nieba, ofiary z dzieci, głuchota na proroków) i opisuje przybyszów osadzonych w Samarii, którzy łączyli cześć dla Jahwe z własnymi bogami.

Ezechiasz i Asyria — rozdziały 18–20

Rozdział 18 — Ezechiasz znosi wyżyny, rozbija posągi i miedzianego węża sporządzonego przez Mojżesza, któremu palono kadzidło; żaden król Judy nie ufał Jahwe tak jak on. Sennacheryb zdobywa warowne miasta Judy, Ezechiasz płaci trybut, a mimo to pod murami Jerozolimy Rabszak drwi po hebrajsku z jego ufności i namawia lud do poddania się.

Rozdział 19 — Ezechiasz w worze idzie do świątyni, posyła po radę do proroka Izajasza, a list z asyryjskimi groźbami rozkłada przed Jahwe i modli się o ratunek. Izajasz zapowiada, że król Asyrii nie wypuści na miasto ani jednej strzały; tej samej nocy anioł Jahwe zabija w obozie sto osiemdziesiąt pięć tysięcy ludzi, a Sennacheryb wraca do Niniwy, gdzie zabijają go własni synowie.

Rozdział 20 — Śmiertelnie chory Ezechiasz modli się ze łzami i dostaje piętnaście lat życia, a na znak cień cofa się o dziesięć stopni Achaza. Gdy pokazuje posłom babilońskiego króla Berodach-Baladana wszystkie swoje skarby, Izajasz zapowiada, że to wszystko i część jego potomków trafi do Babilonu.

Manasses i Jozjasz — rozdziały 21–23

Rozdział 21 — Manasses przez pięćdziesiąt pięć lat odbudowuje wyżyny, stawia ołtarze Baalowi i zastępom nieba w dziedzińcach świątyni, przeprowadza syna przez ogień i napełnia Jerozolimę niewinną krwią. Jahwe zapowiada przez proroków, że wytrze Jerozolimę jak miskę; syn Manassesa Amon po dwóch latach ginie w spisku, a lud osadza na tronie ośmioletniego Jozjasza.

Rozdział 22 — W osiemnastym roku Jozjasza podczas remontu świątyni najwyższy kapłan Chilkiasz znajduje księgę Prawa, a gdy pisarz Szafan czyta ją królowi, Jozjasz rozdziera szaty. Prorokini Chulda zapowiada, że nieszczęście spadnie na Jerozolimę, ale król, który się upokorzył, nie zobaczy go za życia.

Rozdział 23 — Jozjasz czyta ludowi księgę przymierza, zawiera przymierze przed Jahwe, oczyszcza świątynię, Jerozolimę, Judę, a nawet Betel i miasta Samarii z kultów Baala, gajów i zastępów nieba, po czym obchodzi Paschę według tej księgi. Gniew Jahwe z powodu Manassesa jednak nie ustaje: Jozjasz ginie w Megiddo z ręki faraona Necho, który usuwa jego syna Jehoachaza i osadza na tronie Joakima.

Koniec Judy — rozdziały 24–25

Rozdział 24 — Joakim, wasal Nabuchodonozora, buntuje się, a na Judę spadają oddziały Chaldejczyków, Syryjczyków, Moabitów i Ammonitów „za grzechy Manassesa”. Jego syn Joachin po trzech miesiącach panowania poddaje się i zostaje uprowadzony do Babilonu z matką, dworem, wojownikami i rzemieślnikami, a królem zostaje jego stryj Mattaniasz, przemianowany na Sedekiasza.

Rozdział 25 — Po buncie Sedekiasza Nabuchodonozor oblega Jerozolimę aż do głodu, schwytanemu na równinach Jerycha królowi zabija synów na jego oczach i każe go oślepić, a Nebuzaradan pali świątynię, pałac i domy, burzy mury i uprowadza lud. Namiestnik Gedaliasz ginie zamordowany w Mispie, resztka ucieka do Egiptu, a księga kończy się sceną w Babilonie: Ewil-Merodak wypuszcza Joachina z więzienia i sadza go przy swoim stole.

Bohaterowie

• Eliasz — Eliasz Tiszbita, prorok, który w tej księdze pojawia się tylko na początku: ogłasza wyrok na Achazjasza i zostaje uniesiony wśród wichru, zostawiając płaszcz następcy.
• Elizeusz — uczeń i następca Eliasza, główna postać rozdziałów 2–13; doradza królom i ostrzega ich, ale najwięcej cudów czyni dla zwykłych ludzi: wdowy, gospodyni z Szunem, synów proroków.
• Naaman — syryjski wódz, cudzoziemiec i wróg Izraela, który po oczyszczeniu z trądu wyznaje Boga Izraela; sam Jeszua (Jezus) przywołuje go w Nazarecie.
• Jehu — dowódca namaszczony na króla, gwałtowny wykonawca wyroku na domu Achaba i kulcie Baala, który jednak sam zostaje przy cielcach Jeroboama.
• Atalia — kobieta z domu Omriego i Achaba, matka Achazjasza z Judy, jedyna kobieta, która rządziła Judą; niemal wygubiła ród Dawida.
• Jehojada — kapłan, który ukrył i koronował Joasza, obalił Atalię i odnowił przymierze ludu z Jahwe.
• Ezechiasz — król Judy, o którym księga mówi, że nie było drugiego takiego w ufności wobec Jahwe; przeprowadził reformę kultu i przetrwał oblężenie asyryjskie.
• Izajasz — prorok w Jerozolimie, doradca Ezechiasza w czasie najazdu Sennacheryba i w chorobie króla.
• Manasses — syn Ezechiasza i najdłużej panujący król Judy, któremu księga przypisuje winę za ostateczny wyrok na Jerozolimę.
• Jozjasz — król-reformator, który po odnalezieniu księgi Prawa odnowił przymierze i obchodził Paschę, jakiej nie było od czasów sędziów.
• Chulda — prorokini z Jerozolimy, która potwierdziła słowa odnalezionej księgi i zapowiedziała los królestwa i króla.
• Nabuchodonozor — król Babilonu, który podporządkował Judę, uprowadził Joachina, a po buncie Sedekiasza zniszczył Jerozolimę.

Autor i czas powstania

Sam tekst nie podaje autora. Mówi natomiast, z czego korzystał: wielokrotnie odsyła czytelnika do Księgi kronik królów Izraela i Księgi kronik królów Judy (np. 2 Krl 1,18; 15,6), czyli dworskich zapisów, które się nie zachowały. Ostatnie opisane wydarzenie to ułaskawienie Joachina w trzydziestym siódmym roku jego niewoli (2 Krl 25,27), co przypada na około 561–560 r. p.n.e. Księga nie wspomina natomiast o powrocie z wygnania, więc najpewniej zakończono ją w czasie niewoli babilońskiej.

Tradycja żydowska (Talmud babiloński, traktat Bawa Batra) przypisuje Księgi Królewskie prorokowi Jeremiaszowi. Przemawia za tym bliskość obu dzieł: ostatni rozdział Księgi Jeremiasza (Jr 52) powtarza niemal słowo w słowo koniec 2 Krl 24–25. Przeciw tej tradycji przemawia to, że Jeremiasz trafił do Egiptu (Jr 43,6-7), a 2 Krl w ogóle go nie wymienia z imienia, co byłoby dziwne u autora, który przez około czterdzieści lat prorokował królom Judy (Jr 1,2-3).

Badacze od czasu Martina Notha (1943) traktują Księgi Jozuego, Sędziów, Samuela i Królewskie jako jedną historię deuteronomistyczną, bo królów ocenia się tu według miary Księgi Powtórzonego Prawa: wierność jednemu Bogu i jednemu miejscu kultu (Pwt 12). Sporne pozostaje, czy dzieło powstało w jednym rzucie na wygnaniu, czy istniała wcześniejsza wersja z czasów Jozjasza, uzupełniona po 586 r. p.n.e. Rozdziały 18,13–20,19 mają bliski odpowiednik w Księdze Izajasza (Iz 36–39), a liczby lat panowania nie zawsze dają się ze sobą uzgodnić; przykładem jest wiek Achazjasza, któremu poświęciliśmy tekst ile lat miał Achazjasz.

Struktura księgi

Przesłanie i główne tematy

Miarą jest przymierze. Każdy król dostaje ocenę tą samą formułą: czynił to, co słuszne albo co złe w oczach Jahwe. Królowie Izraela bez wyjątku trwają w grzechach Jeroboama, syna Nebata, czyli przy złotych cielcach w Betel i Dan. Nawet dobrych królów Judy opatruje zastrzeżenie, że wyżyn nie zniesiono (2 Krl 12,4; 14,4; 15,4.35; zob. wyżyny, czyli bamot). Sukces militarny czy gospodarczy nie poprawia oceny: Jeroboam II poszerza granice, a i tak czyni to, co złe (2 Krl 14,24-25).

Słowo proroka się spełnia. Narrator raz po raz notuje, że coś stało się „według słowa Pana” (2 Krl 7,16): śmierć Achazjasza, koniec Jezabel, zniszczenie ołtarza w Betel zapowiedziane trzy wieki wcześniej (2 Krl 23,16). Prorocy nie są tu dworskimi doradcami, tylko świadkami oskarżenia w sprawie o złamane przymierze: Jahwe ostrzegał „przez wszystkich proroków i wszystkich widzących” (2 Krl 17,13), zanim wydał wyrok.

Dlaczego królestwa upadły. Rozdział 17 jest teologicznym komentarzem do katastrofy: Izrael czcił obcych bogów, stawiał posągi i gaje, oddawał pokłon zastępom niebieskim, przeprowadzał dzieci przez ogień i nie słuchał proroków. Juda zdaniem narratora szła tą samą drogą (2 Krl 17,19), a Manasses przelał jej miarę (2 Krl 21,10-15; 24,3-4).

Cierpliwość Boga. Wyrok nie zapada od razu. Jahwe oszczędza Judę, bo obiecał Dawidowi, że da „pochodnię jemu oraz jego synom po wszystkie dni” (2 Krl 8,19); ratuje Izrael za Jehoachaza i Jeroboama II, bo widział jego ucisk i utrapienie (2 Krl 13,4-5.23; 14,26-27); broni Jerozolimy „ze względu na siebie i ze względu na Dawida, swego sługę” (2 Krl 19,34).

Bóg Izraela jest Bogiem narodów. Syryjski wódz odkrywa, że „nie ma Boga na całej ziemi poza Izraelem” (2 Krl 5,15), a Asyria i Babilon są w Jego ręku narzędziami sądu. Rabszak pyta Ezechiasza: „Co to za ufność, na której polegasz?” (2 Krl 18,19). Cała księga odpowiada na to pytanie.

Najważniejsze wersety

Kiedy więc szli i rozmawiali, oto ognisty rydwan i ogniste konie oddzieliły ich obu. I Eliasz wstąpił wśród wichru do nieba.

2 Krl 2,11 (UBG)

Przejście od Eliasza do Elizeusza otwiera księgę. Tekst mówi o wichrze i o niebie, ale nie o tym, że Eliasz zamieszkał u Boga; do tego pytania wracamy niżej.

Potem wrócił do męża Bożego wraz z całym swoim orszakiem, a gdy przybył, stanął przed nim i powiedział: Oto teraz poznałem, że nie ma Boga na całej ziemi poza Izraelem. Przyjmij więc, proszę, dar od swego sługi.

2 Krl 5,15 (UBG)

Wyznanie cudzoziemca w środku opowieści o niewiernym Izraelu. Naaman prosi też o ziemię z Izraela, by odtąd składać ofiary tylko Jahwe (2 Krl 5,17).

Odpowiedział: Nie bój się, bo więcej jest tych, którzy są z nami, niż tych, którzy są z nimi.

2 Krl 6,16 (UBG)

Sługa widzi tylko wojsko wroga, dopóki na modlitwę Elizeusza nie zobaczy góry pełnej ognistych rydwanów (2 Krl 6,17). Modlitwa nie zmienia sytuacji, tylko otwiera oczy na to, co już było. Więcej o tej scenie w tekście Naaman i ogniste rydwany.

A Pan świadczył przeciw Izraelowi i przeciw Judzie przez wszystkich proroków i wszystkich widzących, mówiąc: Odwróćcie się od swoich złych dróg i przestrzegajcie moich przykazań i moich nakazów według całego prawa, które nadałem waszym ojcom, a które przekazałem wam przez moje sługi, proroków. Lecz nie słuchali, ale uczynili twardym swój kark, jak kark ich ojców, którzy nie wierzyli w Pana, swego Boga.

2 Krl 17,13-14 (UBG)

Streszczenie przyczyn upadku Samarii w dwóch zdaniach: ostrzeżenie było, zabrakło posłuchu.

Teraz więc, Panie, nasz Boże, wybaw nas, proszę, z jego ręki, aby wszystkie królestwa ziemi poznały, że jedynie ty, Panie, jesteś Bogiem.

2 Krl 19,19 (UBG)

Zakończenie modlitwy Ezechiasza nad listem Sennacheryba (całość: 2 Krl 19,15-19). Król prosi nie tylko o ocalenie miasta, ale o to, by narody poznały jedynego Boga. Tło historyczne omawia tekst o oblężeniu Jerozolimy przez Sennacheryba.

I nie było przed nim króla podobnego do niego, który by wrócił do Pana z całego swego serca, całą swoją duszą i z całej swojej siły, według całego Prawa Mojżesza, i po nim nie powstał nikt jemu podobny.

2 Krl 23,25 (UBG)

Najwyższa ocena, jaką dostaje król w tej księdze, i natychmiast po niej wiadomość, że wyrok na Judę pozostaje w mocy (2 Krl 23,26). Rozbiór słowo po słowie: studium wersetu 2 Krl 23,25.

Perspektywa hebrajskiego kontekstu Pisma

Szabat jest w tle codziennego życia. Mąż Szunamitki dziwi się, że żona jedzie do proroka w zwykły dzień: „Nie ma dziś ani nowiu, ani szabatu” (2 Krl 4,23). Straż świątynna zmienia się w szabat, co Jehojada wykorzystuje przy koronacji Joasza (2 Krl 11,5-9), a Achaz usuwa ze świątyni „Zadaszenie na szabat” ze względu na króla Asyrii (2 Krl 16,18). Nikt w tej księdze nie tłumaczy, czym jest sabat: jest oczywistym porządkiem tygodnia, który król porzuca dla politycznego patrona.

Tora odnaleziona, nie wymyślona. Jozjasz nie tworzy nowej religii, tylko wraca do zapomnianej księgi: „Znalazłem księgę Prawa w domu Pana” (2 Krl 22,8). Reforma kończy się Paschą obchodzoną „tak jak jest napisane w księdze tego przymierza” (2 Krl 23,21), jakiej nie było od czasów sędziów. O święcie, które Jozjasz przywrócił, piszemy w przewodniku po Pesach.

Prawo stosowane w praktyce. Amazjasz oszczędza synów zabójców swego ojca, powołując się na przepis z Pwt 24,16 (2 Krl 14,6). Ezechiasz rozbija miedzianego węża, który był przecież dziełem Mojżesza, bo z pamiątki stał się przedmiotem kultu, i nazywa go Nehusztan (2 Krl 18,4; zob. Nechusztan i wąż z Timny). To lekcja z drugiego przykazania: nawet przedmiot związany z Bożym działaniem nie może stać się obiektem czci (Dziesięć przykazań).

Mieszanie kultów Bóg odrzuca. Osadnicy w Samarii uczą się od izraelskiego kapłana, jak czcić Jahwe, a jednocześnie stawiają własnych bogów: „Bali się Pana i służyli swoim bogom” (2 Krl 17,33). Kilka wersetów dalej narrator stwierdza, że w istocie się Go nie bali (2 Krl 17,34): dopisanie Boga Izraela do cudzych zwyczajów nie jest posłuszeństwem.

Przekleństwa przymierza są dosłowne. Scena z oblężonej Samarii, gdzie matki zjadają dziecko (2 Krl 6,28-29), spełnia ostrzeżenia z Kpł 26,29 i Pwt 28,53. Słowa Tory o skutkach złamanego przymierza nie były retoryką.

Zapowiedzi Mesjasza

2 Księga Królewska nie zawiera wprost proroctw o Mesjaszu, a naciąganie każdej sceny na typ Chrystusa niewiele daje. Są jednak wątki, które Nowy Testament podejmuje sam.

Lampa Dawida. Przez całą księgę Jahwe trzyma się obietnicy danej Dawidowi (2 Krl 8,19). Najbliżej zgaszenia tej lampy jest za Atalii, gdy z całego potomstwa królewskiego ocalało jedno niemowlę ukryte w świątyni (2 Krl 11,1-3). Księga kończy się w Babilonie, ale nie grobem, tylko uwolnieniem Joachina, który je chleb przy stole króla „przez wszystkie dni swego życia” (2 Krl 25,29). Mateusz wymienia go w rodowodzie Jeszui jako Jechoniasza (Mt 1,11-12): linia Dawida, która w 586 r. p.n.e. wydawała się skończona, prowadzi dalej.

Eliasz i Elizeusz w ustach Jeszui. W synagodze w Nazarecie Jeszua przypomina, że za Elizeusza trędowatych w Izraelu było wielu, a jednak „żaden z nich nie został oczyszczony, tylko Naaman Syryjczyk” (Łk 4,27). Opis Eliasza jako owłosionego mężczyzny przepasanego skórzanym pasem (2 Krl 1,8) wraca w opisie Jana Chrzciciela (Mt 3,4), a zapowiedź powrotu Eliasza z Ml 4,5 Ewangelie łączą z Janem; spór o to omawia tekst czy Jan Chrzciciel był Eliaszem.

Chleby jęczmienne. Elizeusz karmi stu ludzi dwudziestoma chlebami jęczmiennymi i zostaje reszta (2 Krl 4,42-44). Jan opisuje, jak Jeszua karmi tłum pięcioma chlebami jęczmiennymi i zbiera się dwanaście koszy ułomków (J 6,9-13). Ewangelista nie powołuje się na Elizeusza, ale podobieństwo jest wyraźne.

Dla ucznia: motywy i pytania

• Rozdarte szaty — gest rozpaczy lub skruchy wraca w kluczowych chwilach: Elizeusz (2,12), król Izraela (5,7; 6,30), Atalia (11,14), dworzanie Ezechiasza (18,37), Ezechiasz (19,1), Jozjasz (22,11).
• „Mój ojcze, mój ojcze! Rydwanie Izraela i jego jeźdźcze” — tak Elizeusz żegna Eliasza (2,12) i tak samo król Joasz żegna Elizeusza (13,14); te same słowa otwierają i zamykają służbę Elizeusza.
• Woda — rozdzielony Jordan, uzdrowione źródło, rowy na pustyni Edomu, kąpiel Naamana, żelazo siekiery, kanał Ezechiasza (20,20).
• Skarbiec świątyni — wywożony w kolejnych okupach i łupach (12,18; 14,14; 16,8; 18,15-16), aż Babilończycy zabierają resztę razem z kolumnami z brązu (24,13; 25,13-17).
• Proroctwo i spełnienie — słowo wypowiedziane w jednym rozdziale wraca po latach jako fakt (1 Krl 21,23 i 2 Krl 9,36; 1 Krl 13,2 i 2 Krl 23,16).

Czy Eliasz poszedł do nieba, do Boga?

Tekst mówi, że Eliasz „wstąpił wśród wichru do nieba” (2 Krl 2,11), a hebrajskie szamajim oznacza też przestworza nad ziemią. Jeszua mówi wprost: „A nikt nie wstąpił do nieba, tylko ten, który zstąpił z nieba” (J 3,13). Synowie proroków sądzili, że Duch Jahwe mógł unieść Eliasza i zostawić go na jakiejś górze albo w dolinie (2 Krl 2,16), a Kroniki wspominają później pismo od Eliasza do Jehorama z Judy (2 Krn 21,12). Część komentatorów wnioskuje stąd, że prorok został przeniesiony, a nie zabrany do Boga, choć kolejność opowiadań nie zawsze jest chronologiczna. Pełne omówienie: czy Henoch i Eliasz poszli do nieba, a o stanie zmarłych w dziale po śmierci.

Dlaczego Jehu został pochwalony, a potem zganiony?

Jahwe chwali Jehu za wykonanie wyroku na domu Achaba i obiecuje mu następców do czwartego pokolenia (2 Krl 10,30), co się spełnia (2 Krl 15,12). Zaraz potem narrator stwierdza, że Jehu nie postępował według prawa Jahwe z całego serca i trzymał się cielców (2 Krl 10,31), a prorok Ozeasz zapowiada pomstę za krew przelaną w Jizreel (Oz 1,4). Pochwała dotyczy wykonania wyroku, nagana motywów i okrucieństwa ponad polecenie. Szerzej: dlaczego Jehu został pochwalony i potępiony.

Jak pogodzić obietnicę Chuldy ze śmiercią Jozjasza w bitwie?

Chulda zapowiada, że Jozjasz zostanie złożony w grobie w pokoju, „aby twoje oczy nie oglądały całego nieszczęścia” (2 Krl 22,20), a król ginie w Megiddo z ręki faraona Necho (2 Krl 23,29). Sama obietnica wyjaśnia, na czym polega ten pokój: Jozjasz umarł, zanim Babilończycy zdobyli Jerozolimę, i nie widział zburzenia świątyni. Został też pochowany we własnym grobie w Jerozolimie (2 Krl 23,30), czego nie doczekali jego synowie Jehoachaz i Sedekiasz ani wnuk Joachin, wywiezieni do Egiptu i Babilonu.

Czym różni się 1 i 2 Księga Królewska?

To jedno dzieło, które w Biblii hebrajskiej jest jedną księgą. Podział wprowadziła Septuaginta, gdzie Księgi Samuela i Królewskie tworzą cztery Księgi Królestw, a do Biblii hebrajskich trafił dopiero w XV–XVI wieku. Granica biegnie w środku panowania Achazjasza z Izraela. Pierwsza część obejmuje Salomona, budowę świątyni, podział królestwa i działalność Eliasza, druga schyłek obu państw aż do niewoli babilońskiej.

Czy grobowce królewskie w Pafos mają związek z tą księgą?

Nie. Grobowce Królewskie w Pafos na Cyprze to wykuta w skale nekropolia z okresu hellenistycznego i rzymskiego; mimo nazwy chowano w niej nie królów, lecz zamożnych mieszkańców i urzędników, a nazwę zawdzięcza okazałości grobów. Królów Judy według tej księgi chowano „w mieście Dawida” (2 Krl 8,24), Manassesa i Amona w ogrodzie Uzzy (2 Krl 21,18.26), a królów Izraela w Samarii (2 Krl 10,35). Z Biblią Pafos łączy się dopiero w czasach Pawła, gdy apostoł spotkał tam namiestnika Sergiusza Pawła (Dz 13,6-12); o tym mieście piszemy w tekście Nea Pafos — rzymska stolica Cypru.

Czytaj dalej

• 2 Księga Królewska 1 w przekładzie interlinearnym
• Porównanie przekładów 2 Krl 1
• Streszczenia rozdziałów od 2 Krl 1
• 2 Księga Kronik — ta sama historia Judy opowiedziana z perspektywy świątyni
• Księga Izajasza — prorok z czasów Ezechiasza, rozdziały 36–39 równoległe do 2 Krl 18–20
• Prorocy VIII wieku na tle Asyrii
• Cuda Elizeusza dla zwykłych ludzi
• Oś czasu Biblii