W dolinie Timna, w południowej części Araby, działały przez wieki kopalnie miedzi. Na jednym ze stanowisk odsłonięto niewielkie sanktuarium — pierwotnie egipskie, poświęcone Hathor, a po wycofaniu się Egipcjan przebudowane przez miejscowych metalurgów na sanktuarium namiotowe, po którym zostały ślady słupów i resztki tkanin. Wśród przedmiotów złożonych w tym miejscu znalazła się figurka, o której mówi się najczęściej: kilkunastocentymetrowy miedziany wąż ze złoconą głową.
Wąż nie był tam osobliwością
Znalezisko z Timny nie jest odosobnione i to jest w tej sprawie najważniejsze. Figurki węży z brązu i miedzi, część z nich złocona, pochodzą także ze świątyń w Megiddo, Hasorze, Gezer i Sychem. Wąż był w religiach tego regionu motywem powszechnym: kojarzono go z uzdrowieniem, z płodnością, z siłami podziemnymi i z ochroną. W Egipcie kobra na czole władcy była znakiem królewskiej opieki. Wizerunek węża umieszczony w sanktuarium nie wymagał więc w tamtym świecie żadnego wyjaśnienia — był elementem standardowego wyposażenia.
Znaczy to, że przedmiot opisany w Księdze Liczb należy do rozpoznawalnej kategorii rzeczy, które w tym czasie i w tym rejonie rzeczywiście wykonywano.
Mojżesz wykonał więc węża miedzianego i umieścił go na drzewcu; gdy wąż kogoś ukąsił, a ten spojrzał na węża miedzianego, pozostawał przy życiu.
Lb 21,9
Miedź była zresztą pod ręką: opisany epizod umieszczony jest w narracji w pobliżu etapu wędrówki utożsamianego z największym zagłębiem miedziowym Lewantu. To zbieżność warta odnotowania, choć sama w sobie niczego nie rozstrzyga.
Dalszy ciąg, którego nikt by nie wymyślił
Najciekawsze w tej historii jest to, co Pismo mówi o dalszych losach przedmiotu. Nie stał się on relikwią otoczoną czcią i przekazywaną z pokolenia na pokolenie ku chwale narodu. Stał się problemem.
Zniósł wyżyny, rozbił posągi, powycinał gaje i potłukł węża miedzianego, którego uczynił Mojżesz, bo aż do tego czasu synowie Izraela palili mu kadzidło, i nazwał go Nehustan.
2 Krl 18,4
Miedziany wąż wylądował w tym samym wyliczeniu, co posągi i gaje kultowe, i podzielił ich los. Powód podano wprost: ludzie zaczęli mu palić kadzidło. Przedmiot wykonany na polecenie stał się z czasem tym, czego Tora zakazuje, i został zniszczony przez króla, którego tekst ocenia pozytywnie.
Warto zauważyć, jak to działa jako świadectwo. Naród budujący sobie chwalebną przeszłość nie opowiada, że rozbił własną świętość. Zapis o zniszczeniu Nechusztana jest wewnętrznym świadectwem przeciw kultowi przedmiotów — i przeciw pokusie, która wraca w każdym pokoleniu, także dzisiaj, ilekroć jakiemuś znalezisku przypisuje się moc potwierdzania wiary.
Jak czyta to Nowy Testament
Jeszua odwołał się do tego epizodu, nadając mu sens wykraczający poza sam epizod.
A jak Mojżesz wywyższył węża na pustyni, tak musi być wywyższony Syn Człowieczy;
J 3,14
Punktem odniesienia jest tu czynność wywyższenia i spojrzenia, a nie przedmiot. Wąż z Księgi Liczb ratował nie dlatego, że był z miedzi, lecz dlatego, że ratunek związano ze spojrzeniem na niego. Gdy o tym zapomniano i zaczęto czcić metal, przedmiot trzeba było usunąć.
Czego to nie dowodzi
Wąż z Timny nie jest wężem z Księgi Liczb i nikt poważny tego nie twierdzi. Pochodzi z innego kontekstu kultowego, został złożony w sanktuarium ludzi wydobywających miedź i nie ma żadnego związku z opisaną narracją poza tym, że jest tego samego rodzaju przedmiotem. Znaleziska z Timny, Megiddo, Hasoru, Gezer i Sychem dowodzą jednej rzeczy: taka figurka mieściła się w repertuarze epoki, a opis nie odwołuje się do wyobrażenia obcego swojemu światu.
Nie dowodzą natomiast, że opisane wydarzenie miało miejsce, i nie mogą tego dowieść. Nie dowodzą też czegoś odwrotnego — brak przedmiotu dającego się utożsamić z Nechusztanem nie jest argumentem przeciw, bo według samego tekstu przedmiot ten został potłuczony, a rozbita miedź trafiała do przetopu. Argument z milczenia jest tu więc podwójnie bezużyteczny i lepiej go w ogóle nie podnosić.
Zobacz też: Kadzidło (ketoret) — receptura zastrzeżona pod karą · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Jeszua (Jezus) · Miedziany Wąż
