Samaria to w Biblii dwie rzeczy: miasto na wzgórzu w środkowej części kraju, około 60 kilometrów na północ od Jerozolimy, i kraina, która wzięła od niego nazwę. Miasto założył król Omri i przez półtora wieku było stolicą północnego Królestwa Izraela, aż do zdobycia przez Asyrię w 722 r. p.n.e. W Nowym Testamencie Samaria to region między Judeą a Galileą, zamieszkany przez Samarytan.
W skrócie
- Położenie: wzgórze w górach środkowego Kanaanu, niedaleko dzisiejszego Nablusu (biblijnego Sychem); ruiny leżą przy wsi Sebastija na Zachodnim Brzegu Jordanu.
- Nazwa: hebr. Szomeron (שֹׁמְרוֹן, Strong H8111), aram. Szamrajin (H8115), gr. Samareia (Σαμάρεια, G4540); Samarytanin — gr. Samaritēs (G4541).
- W Biblii: w tekście hebrajskim 109 razy, najwięcej w Księgach Królewskich (2 Krl 49, 1 Krl 19), dalej u proroków: Izajasza, Ozeasza, Ezechiela, Amosa, Micheasza; w Nowym Testamencie nazwa miejsca 11 razy (Łukasz, Jan, Dzieje), a słowo „Samarytanin” lub „Samarytanka” jeszcze 11 razy (Mateusz, Łukasz, Jan, Dzieje).
- Najważniejsze wydarzenia: założenie miasta przez Omriego, kult Baala za Achaba, oblężenia za Elizeusza, rzeź domu Achaba za Jehu, upadek w 722 r. p.n.e., rozmowa Jeszui (Jezusa) z Samarytanką, misja Filipa.
- Okres: od IX w. p.n.e. (założenie miasta) po I w. n.e.
Nazwa i jej znaczenie
Księga Królewska podaje pochodzenie nazwy wprost: Omri kupił wzgórze od człowieka imieniem Szemer i nazwał miasto od jego imienia.
I kupił wzgórze Samarii od Szemera za dwa talenty srebra, i pobudował na tym wzgórzu, a miasto, które zbudował, nazwał Samarią, od imienia właściciela wzgórza, Szemera.
1 Krl 16,24 (UBG)
Imię Szemer i nazwa Szomeron pochodzą od rdzenia szamar, strzec. Dlatego nazwę objaśnia się czasem jako strażnica, co pasuje do samotnego wzgórza, ale to już skojarzenie komentatorów, nie informacja tekstu. Z czasem imię stolicy przeszło na cały kraj. W Księgach Królewskich Samarytanie oznaczają po prostu mieszkańców krainy (2 Krl 17,29). W Nowym Testamencie to samo słowo nazywa odrębną wspólnotę religijną. Za Heroda Wielkiego miasto dostało nową nazwę Sebaste, od greckiego odpowiednika tytułu Augustus.
Gdzie leży Samaria?
Wzgórze stoi osobno w szerokiej dolinie, w górach, które Biblia przypisuje pokoleniom Efraima i Manassesa. Z jego szczytu kontrolowano drogę z głębi kraju ku równinie nadmorskiej, a samo wzgórze łatwo było bronić. Jako kraina Samaria obejmowała środkowe wyżyny między Judeą na południu a Galileą i doliną Jizreel na północy. Dlatego Jan pisze, że Jeszua w drodze z Judei do Galilei „musiał iść przez Samarię” (J 4,4). W regionie leżało też Sychem z górą Garizim. Miasto i krainę pokazują mapy biblijne serwisu, a o sąsiednim ośrodku pisze hasło Sychem.
Samaria w historii biblijnej
Stolica Omriego i Achaba
Omri panował dwanaście lat, z czego sześć w Tirsie (1 Krl 16,23), a następnie przeniósł stolicę do nowo zbudowanego miasta. Jego syn Achab wzniósł w Samarii dom Baala z ołtarzem (1 Krl 16,32) i „dom z kości słoniowej” (1 Krl 22,39). Tło panowania obu królów przedstawia streszczenie 1 Królewskiej 16, a znaczenie ich imion — hasła Omri i Achab. Przeciw kultowi Baala wystąpił Eliasz; kulminację tego sporu opisuje artykuł Eliasz na Karmelu.
Elizeusz i oblężenia
W Samarii mieszkał prorok Elizeusz. Izraelska dziewczyna w niewoli radziła swojej pani, żonie Naamana, by jej mąż udał się „do proroka, który jest w Samarii” (2 Krl 5,3); dalszy ciąg tej historii omawia tekst Naaman i ogniste rydwany. Aramejczycy oblegali miasto tak długo, że „głowa osła kosztowała osiemdziesiąt srebrników” (2 Krl 6,25). Oblężenie skończyło się nagle, a wiadomość o opuszczonym obozie wroga przynieśli czterej trędowaci (zob. streszczenie 2 Królewskiej 7). Później Jehu, który obalił dynastię Omriego, kazał zabić w Samarii siedemdziesięciu synów Achaba i zburzył świątynię Baala (2 Krl 10). Dlaczego Pismo tę rzeź zarazem chwali i potępia, wyjaśnia artykuł o Jehu, pochwalonym i potępionym.
Prorocy przeciw Samarii
W VIII wieku p.n.e. Samaria była bogata, a prorocy wiązali to bogactwo z uciskiem. Amos zapowiadał, że „zginą domy z kości słoniowej” (Am 3,15), i zwracał się do możnych kobiet stolicy:
Słuchajcie tego słowa, krowy Baszanu, które jesteście na górach Samarii, które uciskacie biednych i niszczycie ubogich, które mówicie ich panom: Przynieście, abyśmy mogli pić.
Am 4,1 (UBG)
Kult, który towarzyszył tej niesprawiedliwości, Amos odrzuca w rozdziale 5; omawia go artykuł Nienawidzę waszych świąt. Ozeasz mówi, że „Cielec Samarii obróci się w proch” (Oz 8,6). Micheasz przekazuje wyrok, w którym Jahwe (PAN) mówi w pierwszej osobie: „zamienię Samarię w kupę gruzu na polu” (Mi 1,6).
Upadek w 722 r. p.n.e.
Po serii przewrotów ostatni król Izraela, Ozeasz, zbuntował się przeciw Asyrii. Skutek opisuje 2 Księga Królewska:
Król Asyrii najechał całą ziemię, przybył do Samarii i oblegał ją przez trzy lata. A w dziewiątym roku Ozeasza król Asyrii zdobył Samarię, uprowadził Izraela do Asyrii i osiedlił ich w Chalach i Chaborze, nad rzeką Gozan, oraz w miastach Medów.
2 Krl 17,5-6 (UBG)
Biblia wymienia jako oblegającego Salmanasara (2 Krl 17,3), a asyryjskie inskrypcje przypisują zdobycie i deportację jego następcy, Sargonowi II (zob. Salmanasar i Samaria). Autor księgi wylicza przyczyny upadku: bałwochwalstwo i odrzucenie ostrzeżeń proroków (2 Krl 17,7-18; zob. streszczenie 2 Królewskiej 17). Następnie król Asyrii osiedlił w miastach Samarii ludzi z Babilonu, Kuta, Awwa, Chamat i Sefarwaim (2 Krl 17,24). Ich religię tekst streszcza zdaniem: „Bali się Pana i służyli swoim bogom” (2 Krl 17,33). Uchodźcy z północy zasilili Judę, o czym pisze artykuł o rozroście Jerozolimy po 722 roku.
Po wygnaniu i w epoce hellenistycznej
Kiedy Judejczycy wrócili z Babilonu, Samaria była siedzibą perskiego namiestnika. Sanballat drwił z budowy murów „wobec swoich braci i wojska Samarii” (Ne 4,2), a list do króla Persji podpisali ludzie osiedleni „w miastach Samarii” (Ezd 4,10). O Sanballacie jako postaci historycznej pisze artykuł Sanballat Choronita. W tym okresie ukształtowała się wspólnota Samarytan ze świątynią na górze Garizim. W drugiej połowie II wieku p.n.e. hasmonejski władca Jan Hyrkan zniszczył i świątynię, i miasto Samarię. Herod Wielki odbudował je jako Sebaste ze świątynią cesarza Augusta.
Samaria i Samarytanie w Nowym Testamencie
W czasach Jeszui Żydzi i Samarytanie żyli obok siebie we wzajemnej niechęci. Wysyłając Dwunastu po raz pierwszy, Jeszua polecił im nie wstępować „do żadnego miasta Samarytan” (Mt 10,5). Pewna wioska samarytańska nie przyjęła Go, bo szedł do Jerozolimy, a Jakub i Jan chcieli sprowadzić na nią ogień z nieba (Łk 9,52-55). Przeciwnicy rzucali Mu obelgę: „jesteś Samarytaninem i masz demona” (J 8,48).
Tym wyraźniej brzmią sceny, w których Samarytanin jest wzorem. W przypowieści z Łk 10 ulitował się nad pobitym człowiekiem, którego minęli kapłan i lewita; rozdział przedstawia streszczenie Łukasza 10. Spośród dziesięciu uzdrowionych trędowatych podziękować wrócił tylko jeden, „A był to Samarytanin” (Łk 17,16).
Rozmowę z Samarytanką zapisał Jan. Przy studni Jakuba koło Sychar Jeszua prosi kobietę o wodę, a ona się dziwi:
Wtedy Samarytanka powiedziała do niego: Jakże ty, będąc Żydem, prosisz mnie, Samarytankę, o coś do picia? Gdyż Żydzi nie obcują z Samarytanami.
J 4,9 (UBG)
Rozmowa przechodzi od wody żywej do sporu o miejsce kultu. Kobieta wskazuje na Garizim:
Nasi ojcowie na tej górze czcili Boga, a wy mówicie, że w Jerozolimie jest miejsce, gdzie należy go czcić.
J 4,20 (UBG)
Jeszua odpowiada, że nadchodzi godzina, kiedy prawdziwi czciciele będą czcić Ojca w duchu i w prawdzie, ale dodaje, że „zbawienie pochodzi od Żydów” (J 4,21-24). Wielu Samarytan z miasta uwierzyło najpierw ze względu na świadectwo kobiety, a potem z powodu Jego słów (J 4,39-42). Scenę przedstawia streszczenie Jana 4, a miejsce — artykuły o studni Jakuba w Sychar i o Sychar i polu Jakuba.
Po zmartwychwstaniu Jeszua zapowiada, że uczniowie będą Jego świadkami „w Jerozolimie, w całej Judei, w Samarii i aż po krańce ziemi” (Dz 1,8). Pierwszym, który głosił w Samarii, był Filip ewangelista (Dz 8,5). Gdy apostołowie usłyszeli, „że Samaria przyjęła słowo Boże” (Dz 8,14), wysłali tam Piotra i Jana. W tym samym rozdziale Szymon Mag chce kupić od apostołów władzę udzielania Ducha. Całość omawia streszczenie Dziejów 8.
Kim byli Samarytanie?
Sami Samarytanie uważali się za potomków pokoleń Efraima i Manassesa, którzy nie poszli na wygnanie, i za strażników pierwotnej wiary. Za Pismo uznawali tylko Torę, w wersji, która w kilku miejscach wskazuje Garizim jako miejsce wybrane przez Boga (zob. Pięcioksiąg samarytański). Żydzi widzieli w nich raczej potomków ludności mieszanej z 2 Krl 17. Obie wersje mają oparcie w źródłach i obie są stronnicze. Niewielka wspólnota samarytańska istnieje do dziś: licząca niespełna tysiąc osób, mieszka na górze Garizim i w Holonie w Izraelu.
Archeologia
Wzgórze badała ekspedycja Uniwersytetu Harvarda w latach 1908–1910, a potem Wspólna Ekspedycja do Samarii (1931–1935) z udziałem m.in. Johna Crowfoota i Kathleen Kenyon. Odsłonięto akropol z pałacem królów Izraela. W 1910 roku znaleziono ostraka, gliniane skorupy z pokwitowaniami dostaw wina i oliwy z VIII wieku p.n.e.; wiele imion zawiera w nich skrócone imię Jahwe. W ruinach leżały też setki rzeźbionych płytek z kości słoniowej, które zestawia się z biblijną wzmianką o domu z kości słoniowej Achaba. Królów z Samarii wymieniają źródła asyryjskie: Achaba pod Karkar, Jehu na Czarnym Obelisku, Joasza na steli z Tell al-Rimah, a roczniki Sargona II opisują zdobycie miasta. Z okresu rzymskiego zachowały się pozostałości Sebaste, w tym świątyni Augusta.
- Ostraka z Samarii — pokwitowania z królewskiej kancelarii
- Kości słoniowe z Samarii
- Monolit z Kurkh i Achab pod Karkar
- Czarny Obelisk i hołd Jehu
- Stela z Tell al-Rimah — trybut Joasza z Samarii
- Sargon II i upadek Samarii (722 p.n.e.)
- Samerina — asyryjska prowincja i osadnicy
- Papirusy z Wadi Daliyeh i ród Sanballata
- Góra Garizim — świątynia Samarytan
- Samaria-Sebaste — herodowa świątynia Augusta
Czego nie wiemy
- Kto zdobył Samarię. Biblia mówi o Salmanasarze, Sargon II przypisuje zwycięstwo sobie. Możliwe, że miasto padło pod koniec panowania pierwszego, a deportację przeprowadził drugi, ale to rekonstrukcja.
- Kiedy powstali Samarytanie jako odrębna wspólnota. Proponuje się okres asyryjski, perski i hellenistyczny; źródła żydowskie i samarytańskie opisują to w sposób sprzeczny.
- Czym był „dom z kości słoniowej”. Mógł to być pałac zdobiony płytkami z kości słoniowej, ale żadnego budynku nie da się z nim pewnie utożsamić.
- Do jakiego miasta poszedł Filip. W greckich rękopisach Dz 8,5 raz stoi rodzajnik, raz go brak, więc można czytać do miasta Samarii, czyli stolicy, albo do pewnego miasta w Samarii.
- Gdzie dokładnie leżało Sychar. Wskazuje się wieś Askar albo okolice Tell Balata; obie leżą blisko studni Jakuba.
