Betel to miasto w górach środkowego Kanaanu, niespełna 20 km na północ od Jerozolimy, utożsamiane zwykle z arabską wsią Beitin. Nazwa znaczy dom Boga: tak nazwał to miejsce Jakub po śnie o drabinie sięgającej nieba. Kilka wieków później król Jeroboam ustawił tu złotego cielca i Betel stało się głównym sanktuarium królestwa Izraela, aż Jozjasz zburzył jego ołtarz.
W skrócie
- Położenie: grzbiet górski na północ od Jerozolimy, przy drodze biegnącej wzdłuż wododziału, na granicy pokoleń Beniamina i Efraima; dziś Beitin na Zachodnim Brzegu Jordanu.
- Nazwa: hebr. Bet-El (H1008, 142 wystąpienia), dawniej Luz; także El-Betel, Bóg Betel (H0416; Rdz 35,7).
- W Biblii: w UBG nazwa Betel pada w 62 wersetach 13 ksiąg Starego Testamentu, najczęściej w Księdze Rodzaju (11) i Jozuego (10), dalej w 1 i 2 Królewskiej (po 9) i u Amosa (6). Nowy Testament jej nie wymienia.
- Najważniejsze wydarzenia: ołtarz Abrama, sen Jakuba i kamień na znak, powrót Jakuba i imię Izrael, zdobycie Luz przez dom Józefa, cielec Jeroboama, wystąpienie Amosa, reforma Jozjasza.
- Okres: od czasów patriarchów przez epokę sędziów i królów po powrót z wygnania (Ezd 2,28).
Nazwa i jej znaczenie
Etymologia jest pewna: bet to dom, El to Bóg. Nazwa wynika wprost z wyznania Jakuba, który po przebudzeniu nazwał miejsce domem Bożym i bramą nieba (Rdz 28,17). Wcześniejsza nazwa miasta brzmiała Luz (Rdz 28,19; Sdz 1,23). Słowo luz oznacza drzewo: w Rdz 30,37 UBG oddaje je jako leszczynę, inni tłumacze jako migdałowiec. Nie wiadomo, czy miasto wzięło od niego nazwę. Uciekinier z Luz, który pomógł domowi Józefa zdobyć miasto, założył potem drugie Luz w ziemi Chetytów (Sdz 1,26).
Zdarza się, że UBG oddaje hebrajskie bet-el jako zwykły rzeczownik, a nie nazwę. W Sdz 20,26 Izraelici przychodzą „do domu Bożego”, a narrator dodaje, że była tam wtedy arka przymierza (Sdz 20,27). Wiele przekładów czyta w tym miejscu nazwę miasta. Ozeasz przekręca ją na Bet-Awen, dom nieprawości (Oz 4,15; 10,5), a Amos gra tym samym słowem, gdy zapowiada, że „Betel wniwecz się obróci” (Am 5,5). W Księdze Jozuego Bet-Awen jest jednak osobną miejscowością obok Aj (Joz 7,2).
Gdzie leży Betel?
Od XIX wieku większość badaczy lokalizuje Betel w Beitin, gdzie nazwa przetrwała w arabskiej formie. Miasto leżało przy górskim szlaku; Księga Sędziów umieszcza Szilo na wschód od „drogi wiodącej od Betel do Sychem” (Sdz 21,19). Betel sąsiadowało z Aj: Abram rozbił namiot „między Betel od zachodu i Aj od wschodu” (Rdz 12,8). Przez Betel przebiegała granica między synami Józefa a Beniaminem (Joz 16,1-2; 18,13), a spis miast Beniamina wymienia je w swoim dziedzictwie (Joz 18,22). Po podziale królestwa miasto znalazło się tuż przy granicy z Judą, po stronie Izraela. Położenie w stosunku do Jerozolimy, Sychem i Szilo pokazują mapy biblijne.
Betel w historii biblijnej
Abram i ołtarz między Betel a Aj
Pierwszą wzmianką o Betel jest postój Abrama po przybyciu do Kanaanu. Zbudował tam ołtarz i wzywał imienia Jahwe (PAN) (Rdz 12,8). Po powrocie z Egiptu wrócił w to samo miejsce, „do miejsca, gdzie poprzednio zbudował ołtarz” (Rdz 13,4), i stąd rozstał się z Lotem (zob. streszczenie Rodzaju 13).
Sen Jakuba i drabina do nieba
Jakub uciekał przed Ezawem do Charanu i zanocował pod gołym niebem, z kamieniem pod głową. Wtedy przyśnił mu się sen, od którego miejsce wzięło nazwę:
I śniło mu się, że na ziemi stała drabina, a jej szczyt sięgał nieba. A oto aniołowie Boży wstępowali i zstępowali po niej. A Pan stał nad nią i powiedział: Ja jestem Pan, Bóg twego ojca Abrahama i Bóg Izaaka. Ziemię, na której leżysz, dam tobie i twemu potomstwu.
Rdz 28,12-13 (UBG)
Jahwe powtórzył Jakubowi obietnice dane Abrahamowi: ziemię, liczne potomstwo i błogosławieństwo dla wszystkich narodów, a do tego osobiste słowo: „Oto ja jestem z tobą i będę cię strzegł, gdziekolwiek pójdziesz” (Rdz 28,15). Rano Jakub zareagował tak:
I przestraszył się, i powiedział: O, jakie straszne to miejsce! To nie może być nic innego jak dom Boży i brama nieba. I Jakub wstał wcześnie rano, wziął kamień, który podłożył sobie pod głowę i postawił go na znak, i nalał oliwy na jego wierzch. I nadał temu miejscu nazwę Betel, lecz przedtem miasto nazywało się Luz.
Rdz 28,17-19 (UBG)
Kamień nie był posągiem ani wizerunkiem, lecz znakiem pamięci. Hebrajskie słowo na taki kamień, macewa, raz oznacza pamiątkę, a raz zakazany słup kultowy; różnicę wyjaśnia hasło maceva — kamienna stela. Jakub złożył też ślub i zobowiązał się oddawać dziesięcinę (Rdz 28,20-22; zob. streszczenie Rodzaju 28). Symbolikę snu, bez sennikowych dopowiedzeń, omawia wpis sen o schodach i drabinie.
Powrót Jakuba i imię Izrael
Po dwudziestu latach Bóg przedstawił się Jakubowi słowami: „Ja jestem Bogiem z Betel” (Rdz 31,13) i wezwał go z powrotem. Zanim Jakub wyruszył z Sychem do Betel, kazał domownikom usunąć obcych bogów (Rdz 35,2-4). Na miejscu zbudował ołtarz i nazwał je El-Betel (Rdz 35,7). Tam Bóg potwierdził mu imię Izrael (Rdz 35,9-11), a przy Betel, pod dębem, pochowano Deborę, mamkę Rebeki (Rdz 35,8; zob. Debora, mamka Rebeki). W drodze z Betel do Efraty zmarła przy porodzie Rachela (Rdz 35,16-19; streszczenie Rodzaju 35). Ozeasz wraca do tych scen po wiekach, pisząc o Jakubie i Aniele: „Znalazł go w Betel i tam z nami rozmawiał” (Oz 12,4).
Podbój i czasy sędziów
Przy zdobyciu Aj wojsko Jozuego stało w zasadzce „między Betel a Aj” (Joz 8,9), a król Betel figuruje na liście pokonanych królów (Joz 12,16). Samo miasto zdobył dom Józefa dzięki mieszkańcowi, który pokazał wejście (Sdz 1,22-25). W epoce sędziów prorokini Debora sądziła Izraela pod palmą między Rama a Betel (Sdz 4,5; zob. Debora — prorokini i sędzia). Betel było też jednym z miast, które co roku obchodził Samuel, sądząc lud w Betel, Gilgal i Mispie (1 Sm 7,16).
Cielec Jeroboama
Po rozpadzie królestwa Jeroboam, pierwszy król Izraela, obawiał się, że pielgrzymki do świątyni w Jerozolimie odwrócą od niego lud (1 Krl 12,26-27). Odpowiedział na to własnym kultem:
Król zasięgnął więc rady, po czym sporządził dwa złote cielce i powiedział ludowi: Dość już waszego chodzenia do Jerozolimy. Oto twoi bogowie, Izraelu, którzy cię wyprowadzili z ziemi Egiptu. I postawił jednego w Betel, a drugiego umieścił w Dan.
1 Krl 12,28-29 (UBG)
Do cielców dołożył kapłanów spoza pokolenia Lewiego i święto w piętnastym dniu ósmego miesiąca, „na wzór święta, które obchodzono w Judzie” (1 Krl 12,32). Najpewniej chodziło o Święto Namiotów, które Tora wyznacza na piętnasty dzień siódmego miesiąca (Kpł 23,34), przesunięte o miesiąc, „w tym miesiącu, który sobie wymyślił” (1 Krl 12,33). Betel pokazuje, jak kult mógł zachować hasło o wyprowadzeniu z Egiptu i kształt święta, a zarazem łamać zakaz wizerunków i zmieniać kalendarz ustanowiony przez Boga; jak mógł wyglądać taki cielec, pokazuje srebrny cielec z Aszkelonu. Drugi cielec stał w Dan, gdzie archeolodzy odsłonili sanktuarium i ołtarz.
Już wtedy mąż Boży z Judy zapowiedział przy ołtarzu w Betel, że z domu Dawida urodzi się syn imieniem Jozjasz, który złoży na nim kapłanów wyżyn, a na ołtarzu spalone zostaną kości ludzkie (1 Krl 13,2; zob. streszczenie 1 Królewskiej 13). Grzech Jeroboama stał się w Księgach Królewskich miarą dla kolejnych królów Izraela; nie odstąpił od niego nawet Jehu (2 Krl 10,29). Z Betel pochodził też Chiel, który odbudował Jerycho (1 Krl 16,34; zob. ofiary fundacyjne i Chiel z Betel).
Eliasz, Elizeusz i synowie proroków
W Betel mieszkała grupa synów proroków, którzy wyszli do Elizeusza przed wzięciem Eliasza (2 Krl 2,2-3). W drodze do Betel wydarzyła się scena z dziećmi szydzącymi z proroka; jej trudne szczegóły wyjaśnia odpowiedź dlaczego niedźwiedzice rozszarpały dzieci naśmiewające się z Elizeusza.
Amos w sanktuarium króla
W VIII wieku p.n.e., za Jeroboama II, do Betel przyszedł Amos, pasterz z Judy. Zapowiadał, że Jahwe ukarze ołtarze w Betel (Am 3,14), i ironicznie zapraszał: „Przychodźcie do Betel i grzeszcie” (Am 4,4). Kapłan tego miejsca odpowiedział mu wprost:
Potem Amazjasz powiedział do Amosa: Widzący, idź, uciekaj do ziemi Judy i tam jedz chleb, i tam prorokuj. A w Betel już więcej nie prorokuj, bo to jest świątynia króla i dom królewski.
Am 7,12-13 (UBG)
Amos odparł, że nie jest zawodowym prorokiem, lecz posłał go Jahwe (Am 7,14-15). Spór o to, kto ma prawo mówić w imieniu Boga w królewskim sanktuarium, opisuje artykuł Amos kontra Amazjasz w Betel.
Upadek Samarii i reforma Jozjasza
Po upadku Samarii w 722 roku p.n.e. król Asyrii osiedlił na północy obcych osadników. Jeden z uprowadzonych kapłanów zamieszkał w Betel i uczył ich, „jak mają się bać Pana” (2 Krl 17,28). Około stu lat później Jozjasz zburzył ołtarz i wyżynę Jeroboama (2 Krl 23,15). Spalił na ołtarzu kości z pobliskich grobów, ale kazał zostawić grób męża Bożego, który to zapowiedział (2 Krl 23,16-18; zob. streszczenie 2 Królewskiej 23). Po wygnaniu do Betel wrócili ludzie z Beniamina (Ne 11,31).
Betel w Nowym Testamencie
Nowy Testament nie wymienia Betel z nazwy, ale jego najsłynniejszy obraz powraca w rozmowie Jeszui (Jezusa) z Natanaelem:
I powiedział do niego: Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Odtąd ujrzycie niebo otwarte i aniołów Boga wstępujących i zstępujących na Syna Człowieczego.
J 1,51 (UBG)
To, co Jakub widział w jednym miejscu, Jeszua odnosi do siebie. Drogą między niebem a ziemią nie jest już kamień w Betel ani żadne sanktuarium, lecz Syn Człowieczy. Ten sam sens ma nauka o jednym pośredniku.
Archeologia
Wykopaliska w Beitin prowadzili William F. Albright (sondaż w 1927 roku), Albright wspólnie z Jamesem L. Kelso (1934) i sam Kelso (1954, 1957, 1960). Odsłonięto osadnictwo od wczesnej epoki brązu, ufortyfikowane miasto kananejskie ze środkowej epoki brązu, łączone przez część badaczy z Luz, oraz miasto spalone na przełomie XIII i XII wieku p.n.e. Kelso wiązał ten pożar z podbojem, dziś wielu badaczy widzi w nim raczej część szerszego kryzysu końca epoki brązu.
Najważniejszy jest wynik negatywny: nie znaleziono sanktuarium ani ołtarza, które dałoby się połączyć z kultem Jeroboama. Około dwóch trzecich wzgórza leży pod zabudową wsi. Część badaczy wątpi też, czy w X wieku p.n.e. Betel było czymś więcej niż skromną osadą; mniejszość kwestionuje samą identyfikację z Beitin i proponuje pobliskie el-Bireh. Szczegóły opisują artykuły:
- Betel (Beitin) — Jakub i cielec Jeroboama
- Aj — et-Tell kontra Chirbet el-Makatir
- Pieczęć Szemy, sługi Jeroboama
Czego nie wiemy
- Jak wyglądała drabina Jakuba. Hebrajskie sullam występuje w Biblii tylko w Rdz 28,12. Wielu badaczy rozumie je jako schody lub rampę, a nie drabinę ze szczeblami, ale to wniosek z etymologii, nie pewnik.
- Gdzie stał ołtarz Jeroboama. Na wzgórzu Beitin go nie znaleziono; proponowano pobliskie wzniesienia, bez rozstrzygnięcia.
- Czy Beitin to na pewno Betel. Identyfikację przyjmuje większość archeologów, ale nie wszyscy.
- Ilu ludzi wróciło do Betel z wygnania. Ezdrasz podaje dla Betel i Aj dwustu dwudziestu trzech mężczyzn (Ezd 2,28), Nehemiasz stu dwudziestu trzech (Ne 7,32); przyczyna różnicy nie jest znana.
Drabina Jakuba ma też długie życie w sztuce; znana akwarela Williama Blake'a z przełomu XVIII i XIX wieku przedstawia ją jako spiralne schody. To jednak wyobrażenie artysty, nie opis z Rdz 28.
Czytaj dalej
- Miejsca biblijne — wszystkie hasła
- Jerozolima w Biblii
- Samaria
- Hebron
- Dziesięć przykazań — w tym zakaz wizerunków
- Sukot — Święto Namiotów
- Elizeusz — następca Eliasza
