Maceva (מַצֵּבָה, H4676) występuje w Piśmie 32 razy i pochodzi od pnia oznaczającego stanie oraz stawianie (nacab, H5324). To po prostu kamień ustawiony pionowo — bez wskazania, komu i po co. Tekst używa tego samego rzeczownika dla czynności, którą raz relacjonuje bez cienia nagany, a raz zakazuje pod groźbą Bożej nienawiści.
Jakub i kamień
I Jakub wstał wcześnie rano, wziął kamień, który podłożył sobie pod głowę i postawił go na znak, i nalał oliwy na jego wierzch.
Rdz 28,18
Jakub stawia kamień, na którym spał, i wylewa na niego oliwę. W następnym wersecie nazywa go domem Bożym i ślubuje dziesięcinę. Nie ma tu żadnego komentarza narratora, że postąpił źle.
Ja jestem Bogiem z Betel, gdzie namaściłeś kamień i gdzie złożyłeś mi ślub. Teraz więc wstań, wyjdź z tej ziemi i wróć do ziemi twojej rodziny.
Rdz 31,13
Co więcej, sam Bóg wraca do tej sceny i przypomina ją Jakubowi jako miejsce namaszczenia kamienia i złożenia ślubu. Dalej Jakub stawia macewę jako świadka układu z Labanem (Rdz 31,45.51-52), potem znów w Betel z ofiarą z płynów (Rdz 35,14), a wreszcie na grobie Racheli (Rdz 35,20). Cztery różne funkcje jednego przedmiotu: pamiątka objawienia, świadek umowy, miejsce ofiary, znak grobu.
Dwanaście słupów u stóp Synaju
Wtedy Mojżesz spisał wszystkie słowa Pana. A kiedy rano wstał, zbudował ołtarz u stóp góry i ustawił dwanaście słupów, według liczby dwunastu pokoleń Izraela.
Wj 24,4
Mojżesz buduje ołtarz i ustawia dwanaście macew według liczby pokoleń — u stóp góry, w dniu zawarcia przymierza, po spisaniu słów Pana. To nie jest margines opowiadania ani czyjaś prywatna pobożność, tylko element ceremonii przymierza. Rzeczownik jest ten sam, który dwie księgi dalej zostanie zakazany.
Zestawienie warto przeczytać powoli, bo jest w nim wszystko, co czyni to hasło trudnym. Dwanaście kamieni ustawia człowiek, przez którego przychodzi Prawo. Ustawia je w miejscu, w którym Prawo zostaje nadane. A Prawo, które wtedy spisuje, zawiera zdanie o tym, że Bóg nienawidzi takich kamieni.
Zakaz bez wyjaśnienia
Nie czyńcie sobie bożków ani rzeźbionego posągu ani nie stawiajcie stel, ani kamiennych rzeźb w waszej ziemi, by im oddawać pokłon, bo ja jestem Pan, wasz Bóg.
Kpł 26,1
Nie postawisz sobie posągu, gdyż Pan, twój Bóg, nienawidzi tego.
Pwt 16,22
Pwt 16,22 podaje motyw — Bóg tego nienawidzi — ale nie mówi, co się zmieniło między kamieniem Jakuba a tym zakazem. Tekst nie stwierdza, że patriarchowie zgrzeszyli. Nie mówi, że przedmiot został skażony użyciem kananejskim. Nie wprowadza rozróżnienia, wedle którego macewa dla Jahwe byłaby dozwolona, a dla obcych bogów zakazana. Kto takie rozróżnienie podaje, dopowiada je od siebie.
Co tekst rzeczywiście podaje: w Wj 23,24, Pwt 7,5 i Pwt 12,3 macewy przeznaczone do rozbicia są cudze — należą do narodów, których kult ma zniknąć z ziemi. Ale Kpł 26,1 i Pwt 16,22 mówią już o tym, czego Izrael nie ma stawiać sobie, bez wskazania adresata.
Lecz tak z nimi postąpicie: Zburzycie ich ołtarze, pokruszycie ich pomniki, wytniecie ich gaje i spalicie ogniem ich rzeźbione posągi.
Pwt 7,5
Słup dla Pana w Egipcie
W tym dniu będzie ołtarz dla Pana pośród ziemi Egiptu i słup dla Pana przy jego granicy.
Iz 19,19
To jest miejsce, które najtrudniej wpisać w prosty schemat. Po zakazie z Tory Izajasz zapowiada ołtarz dla Pana pośrodku Egiptu i macewę dla Pana przy jego granicy. Słowo jest tym samym zakazanym słowem, adresatem jest Jahwe, a zdanie jest zapowiedzią, nie oskarżeniem. Tekst nie dopisuje do tego żadnego wyjaśnienia.
Ta sama rzecz po obu stronach
Izrael jest próżną winoroślą, sam sobie przynosi owoc. Im więcej miał owocu, tym więcej pobudował ołtarzy, a im obfitsza była jego ziemia, tym piękniejsze wystawiał posągi.
Oz 10,1
Ozeasz opisuje mechanizm: im obfitsza ziemia, tym piękniejsze macewy — i tym pewniejsze, że Bóg je pokruszy (Oz 10,2). W Królewskich macewy Baala są usuwane przez Jorama (2 Krl 3,2), palone przez Jehu (2 Krl 10,26-27) i rozbijane przez Ezechiasza (2 Krl 18,4). W Ez 26,11 padają potężne słupy Tyru.
Przez wiele dni bowiem synowie Izraela będą bez króla, bez księcia, bez ofiary, bez posągu, bez efodu i bez terafim.
Oz 3,4
A jednak Ozeasz w tym samym proroctwie wymienia macewę w jednym szeregu z królem, księciem, ofiarą, efodem i terafim — jako coś, czego Izraelowi zabraknie. Lista nie rozdziela rzeczy dozwolonych od zakazanych; wylicza to, co zniknie.
Wniosek, który wolno wyciągnąć, jest skromny: przedmiot sam w sobie jest w tekście neutralny, a Pismo ocenia go po tym, czego jest znakiem — i nigdzie nie formułuje reguły ogólnej, która pozwoliłaby to rozstrzygnąć z góry. Tekst też nigdy nie opisuje, jak macewa wyglądała: brak wysokości, obróbki, inskrypcji.
Zobacz też: Ołtarz (mizbeach) — nazwa od czynności, nie od kształtu · Jahwe · Jakub · Izajasz · Mojżesz — znaczenie imienia · Ozeasz — znaczenie imienia
