Egipt w Biblii — od Abrama i Józefa po ucieczkę do Egiptu

Egipt to kraj w północno-wschodniej Afryce, w dolinie i delcie Nilu. W Biblii jest pierwszym wielkim państwem, z którym styka się rodzina Abrahama: schronieniem w czasie głodu, domem Józefa, miejscem niewoli Izraela i punktem, od którego Pismo liczy dzieje narodu. Wraca potem jako sojusznik i przeciwnik królów Judy, adresat proroctw i kraj, do którego według Mateusza uciekła rodzina Jeszui (Jezusa).

W skrócie

• Położenie: dolina Nilu od pierwszej katarakty (okolice Asuanu) po deltę nad Morzem Śródziemnym; od Kanaanu oddzielały go pustynie Synaju.
• Nazwa: hebr. Micrajim (מִצְרַיִם, Strong H4714), gr. Aigyptos (Αἴγυπτος, Strong G0125).
• W Biblii: w tekście hebrajskim ok. 640 wystąpień, najwięcej w Księdze Wyjścia (149) i Rodzaju (81); w greckim Nowym Testamencie 25, z czego 15 w Dziejach Apostolskich.
• Najważniejsze wydarzenia: Abram w czasie głodu, Józef, zejście rodziny Jakuba, niewola, plagi egipskie, pierwsza Pascha i wyjście, najazd Sziszaka, śmierć Jozjasza, ucieczka Judejczyków z Jeremiaszem, ucieczka rodziny Jeszui przed Herodem.
• Okres: od epoki patriarchów (datowanie sporne, II tysiąclecie p.n.e.) po I w. n.e., gdy Egipt ma liczną diasporę żydowską.

Nazwa i jej znaczenie

Hebrajskie Micrajim jest też imieniem: w Tablicy Narodów Misraim to syn Chama, brat Kusza, Puta i Kanaanu (Rdz 10,6). Pokrewne formy mają asyryjskie Musur i arabskie Misr, którym Egipcjanie nazywają swój kraj do dziś. Końcówka -ajim wygląda jak liczba podwójna i bywa objaśniana jako dwa Egipty, Górny i Dolny; to objaśnienie jest popularne, ale sporne. Sami Egipcjanie mówili o swoim kraju Kemet, czarna ziemia, od mułu zostawianego przez wylew Nilu. Greckie Aigyptos wywodzi się najczęściej od nazwy świątyni Ptaha w Memfis (Hut-ka-Ptah), a tytuł faraon od egipskiego per-aa, wielki dom: najpierw pałac, potem sam władca. Psalmy mówią o Egipcie także jako o ziemi Chama: Jakub był gościem „w ziemi Chama” (Ps 105,23).

Gdzie leży Egipt?

Egipt to wąski pas uprawnej ziemi wzdłuż Nilu, z obu stron zamknięty pustynią; przed ujściem do morza rzeka rozlewa się w deltę. Egipcjanie dzielili kraj na Górny (dolina na południu) i Dolny (delta). Jeremiasz wymienia Żydów w Migdol, Tachpanches i Nof, a osobno „w ziemi Patros” (Jr 44,1), co zwykle rozumie się jako Górny Egipt. Z miast Pismo zna m.in. On, czyli Heliopolis (Rdz 41,45), Nof, czyli Memfis (Jr 46,14), No, czyli Teby (Na 3,8), i Soan, czyli Tanis: Hebron zbudowano „siedem lat przed Soan w Egipcie” (Lb 13,22). Ezechiel opisuje kraj od Migdol po Sewene, dzisiejszy Asuan (Ez 29,10). Te utożsamienia są powszechnie przyjęte.

Dla Izraela najważniejsza była wschodnia delta. Tam leżała ziemia Goszen (Rdz 47,6), najczęściej lokalizowana w dolinie Wadi Tumilat. Stamtąd biegła nadmorska droga do Kanaanu, strzeżona przez twierdze, takie jak Tjaru (Tell Hebua). Bóg nie prowadził ludu „drogą przez ziemię Filistynów, chociaż była bliższa” (Wj 13,17). Granica Ziemi Obiecanej sięga „aż do rzeki Egiptu” (Lb 34,5), zwykle utożsamianej z Wadi el-Arisz na północnym Synaju, choć i to bywa kwestionowane. Położenie tych miejsc pokazują mapy biblijne.

Egipt w historii biblijnej

Patriarchowie: Abram i Józef

W czasie głodu Abram „zstąpił więc do Egiptu, aby tam gościć” (Rdz 12,10). Przedstawił Saraj jako siostrę, dostojnicy zabrali ją do domu faraona i dopiero plagi, którymi Jahwe (PAN) dotknął dwór, zmusiły faraona do jej oddania (Rdz 12). Z Egiptu pochodziła Hagar, matka Izmaela (Rdz 16,1).

Właściwa historia egipska zaczyna się od Józefa. Sprzedany przez braci za dwadzieścia srebrników (Rdz 37,28), trafił do domu Potifara, potem do więzienia, a po wyłożeniu snów faraona na drugie miejsce w państwie (Rdz 41). Dostał egipskie imię Safnat Paneach i żonę Asenat, córkę Poti-Fery, „kapłana z On” (Rdz 41,45); egipskie tło tej sceny opisuje wpis o ceremonii awansu Józefa. Gdy głód objął Kanaan, Józef sprowadził ojca i braci, a Bóg zapowiedział Jakubowi:

I powiedział: Ja jestem Bogiem, Bogiem twego ojca. Nie bój się zejść do Egiptu, bo tam cię rozmnożę w wielki naród. Pójdę z tobą do Egiptu i wyprowadzę cię stamtąd z powrotem, a Józef położy swoją rękę na twoje oczy.

Rdz 46,3-4 (UBG)

Księga Rodzaju liczy przybyłych na siedemdziesiąt dusz (Rdz 46,27), Szczepan na siedemdziesiąt pięć (Dz 7,14); różnicę wyjaśnia artykuł 70 czy 75 osób. Jakuba pochowano w jaskini Makpela w Kanaanie (Rdz 50,13), a kości Józefa Mojżesz zabrał przy wyjściu, jak Józef zobowiązał braci przysięgą (Rdz 50,25; Wj 13,19).

Niewola, plagi i wyjście

Księga Wyjścia zaczyna się od zmiany władzy (Wj 1):

Wówczas nastał nad Egiptem nowy król, który nie znał Józefa. I powiedział do swego ludu: Oto lud synów Izraela stał się liczniejszy i potężniejszy od nas. Postąpmy więc z nimi mądrze, by się nie rozmnożyli, bo gdyby przyszła wojna, mogliby przyłączyć się do naszych wrogów i walczyć przeciwko nam, i opuścić ziemię. Ustanowiono więc nad nimi nadzorców, aby ich gnębili ciężarami. I lud Izraela zbudował dla faraona miasta na składy: Pitom i Ramzes.

Wj 1,8-11 (UBG)

Położne Szifra i Pua nie wykonały rozkazu zabijania chłopców (Wj 1,15-17). Mojżesz wychował się jako syn córki faraona (Wj 2,10) i, jak powie Szczepan, wyuczono go „całej mądrości egipskiej” (Dz 7,22). Normy wyrobu cegieł z Wj 5 zestawia z egipskimi dokumentami wpis o cegłach ze słomą i bez.

Gdy faraon odmówił wypuszczenia ludu, na Egipt spadło dziesięć plag. Faraon czasem ustępuje, lecz jego serce znów się zatwardza; kto je zatwardzał, rozważa artykuł o zatwardzeniu serca faraona.

Numeracja według UBG; w Biblii Tysiąclecia żaby to Wj 7,26–8,11, a plagi 3–4 są przesunięte o cztery wersety. Przy trzeciej czarownicy przyznali: „To jest palec Boży” (Wj 8,19), a od czwartej tekst zaznacza, że ziemia Goszen zostaje oszczędzona (Wj 8,22; 9,26). Jahwe zapowiada sąd nad wszystkimi bogami Egiptu (Wj 12,12), ale nie przypisuje plag konkretnym bóstwom; schemat jedna plaga, jeden bóg ocenia wpis o plagach i bogach Egiptu, a próby wyjaśnień przyrodniczych artykuł o naturalnych wyjaśnieniach plag.

Noc śmierci pierworodnych jest nocą pierwszej Paschy: krew baranka na odrzwiach chroniła domy Izraelitów (Wj 12). Jej pamiątką jest biblijne święto Paschy 14 Nisan. Pobyt w Egipcie Tora podsumowuje liczbą czterystu trzydziestu lat (Wj 12,40; zob. 400 czy 430 lat). Lud wyruszył z Ramzes do Sukkot (Wj 12,37); przejście przez morze opisuje hasło Morze Czerwone. Odtąd Egipt jest w Torze punktem odniesienia, a Dziesięć przykazań otwiera zdanie:

Ja jestem Pan, twój Bóg, który cię wyprowadził z ziemi Egiptu, z domu niewoli.

Wj 20,2 (UBG)

Prawo każe pamiętać o Egipcie przy każdym obcym: nie krzywdzić przybysza, bo Izraelici sami byli przybyszami w ziemi Egiptu (Wj 22,21). „Nie będziesz się brzydził Egipcjaninem, gdyż byłeś przybyszem w jego ziemi” (Pwt 23,7). Królowi nie wolno prowadzić ludu do Egiptu po konie, bo Jahwe powiedział: „Nie wracajcie tą drogą nigdy więcej” (Pwt 17,16).

Królestwo: od Salomona do Jeremiasza

Salomon poślubił córkę faraona (1 Krl 3,1), który zdobył Gezer i dał je córce w posagu (1 Krl 9,16), a konie sprowadzano z Egiptu (1 Krl 10,28), wbrew przestrodze Tory. Jeroboam uciekł „do Sziszaka, króla Egiptu” (1 Krl 11,40), a w piątym roku Roboama ten sam Sziszak zabrał skarby świątyni w Jerozolimie (1 Krl 14,25-26).

Później Egipt jest głównie pomocą, która zawodzi. Ozeasz, ostatni król Izraela, szukał wsparcia u So, króla Egiptu, i trafił do asyryjskiego więzienia (2 Krl 17,4; zob. Osorkon IV). Prorok Ozeasz porównuje Efraim do głupiej gołębicy, która przyzywa Egipt (Oz 7,11). Asyryjski wysłannik szydził z Ezechiasza: „opierasz się na tej nadłamanej lasce trzcinowej” (2 Krl 18,21), a Izajasz ostrzegał: „Biada tym, którzy zstępują do Egiptu po pomoc” (Iz 31,1).

Faraon Necho, idący nad Eufrat, zabił króla Jozjasza w Megiddo (2 Krl 23,29; zob. Necho II i śmierć Jozjasza), a jego następcę Joachaza zabrał do Egiptu, gdzie ten umarł (2 Krl 23,34). Egipskie wpływy w Judzie skończyła klęska pod Karkemisz z ręki Nabuchodonozora (Jr 46,2).

Ostatni rozdział należy do Jeremiasza. Po zabójstwie Gedaliasza Judejczycy wbrew słowu proroka uciekli do Egiptu i zabrali go ze sobą (Jr 43,6-7). W Tachpanches ukrył on kamienie przy wejściu do domu faraona jako znak, że stanie tam tron Nabuchodonozora (Jr 43,9-10). W Egipcie stoczył ostatni spór o królową niebios (Jr 44) i zapowiedział klęskę faraona Chofry (Apriesa) (Jr 44,30).

Egipt w proroctwach

Ezechiel poświęca Egiptowi cztery rozdziały wyroczni (Ez 29–32). Zwraca się do faraona: „wielki smoku leżący wśród swoich rzek” (Ez 29,3), i zapowiada, że jego królestwo będzie „najmniej znaczące spośród królestw” (Ez 29,15). Izajasz w rozdziale 19 po zapowiedzi klęski mówi o ołtarzu dla Jahwe pośrodku ziemi Egiptu (Iz 19,19) i o błogosławieństwie dla dawnego ciemięzcy:

W tym dniu będzie droga z Egiptu do Asyrii i Asyryjczyk będzie chodzić do Egiptu, a Egipcjanin do Asyrii, i Egipcjanie będą służyć z Asyryjczykami. W tym dniu Izrael będzie jako trzeci wraz z Egiptem i Asyrią, będzie błogosławieństwem pośrodku ziemi. Pan zastępów bowiem będzie im błogosławił: Niech będzie błogosławiony mój lud Egipt i Asyria, dzieło moich rąk, oraz Izrael, moje dziedzictwo.

Iz 19,23-25 (UBG)

Zachariasz widzi Egipt wśród narodów, które mają przychodzić na Święto Namiotów (Za 14,18); fragment omawia wpis o Sukot dla wszystkich narodów.

Egipt w Nowym Testamencie

Po odejściu mędrców Józef dostał we śnie polecenie ucieczki (Mt 2):

A gdy oni odeszli, oto anioł Pana ukazał się we śnie Józefowi i powiedział: Wstań, weź dziecko oraz jego matkę i uciekaj do Egiptu, i zostań tam, aż ci powiem. Herod bowiem będzie szukał dziecka, aby je zabić. Wstał więc, wziął w nocy dziecko oraz jego matkę i uciekł do Egiptu. I przebywał tam aż do śmierci Heroda, aby się wypełniło, co powiedział Pan przez proroka: Z Egiptu wezwałem mego syna.

Mt 2,13-15 (UBG)

Słowa „z Egiptu wezwałem mego syna” pochodzą z Oz 11,1, gdzie mowa o Izraelu; jak Mateusz czyta to zdanie, omawia artykuł o Ozeasza 11,1. Po śmierci Heroda rodzina wróciła (Mt 2,19-21). Ewangelia nie mówi, gdzie w Egipcie przebywała; koptyjskie szlaki świętej rodziny to późniejsza tradycja.

W dniu Szawuot słuchali apostołów przybysze z Egiptu (Dz 2,10). Szczepan opowiada od nowa historię Józefa i Mojżesza (Dz 7,9-36). Apollos był Żydem „rodem z Aleksandrii” (Dz 18,24), rzymski dowódca wziął Pawła za Egipcjanina, który „wyprowadził na pustynię cztery tysiące zabójców” (Dz 21,38), a do Italii Paweł płynął statkiem aleksandryjskim (Dz 27,6). Mojżesz uznał zniewagi dla Mesjasza „za większe bogactwo niż skarby Egiptu” (Hbr 11,26), a w Apokalipsie wielkie miasto „duchowo nazywa się Sodomą i Egiptem” (Ap 11,8).

Archeologia

Bezpośrednich śladów opowieści biblijnych jest niewiele. Najpewniejsze pochodzą z epoki królów: relief z Karnaku z listą miast zdobytych przez Szoszenka I, utożsamianego z Sziszakiem (ok. 925 r. p.n.e.), oraz babilońska tabliczka o wyprawie Nabuchodonozora przeciw Egiptowi. Stela Merenptaha z ok. 1208 r. p.n.e. zawiera najstarszą pozabiblijną wzmiankę o Izraelu jako ludzie w Kanaanie. Dla epoki patriarchów i niewoli mamy tło, nie dowody: semickich przybyszów na malowidle z Beni Hasan, azjatyckie Awaris i Pi-Ramzes we wschodniej delcie. Żydowski garnizon na Elefantynie zostawił w V w. p.n.e. aramejskie archiwum, a w nim uszkodzony list o Święcie Przaśników.

• Malowidło z Beni Hasan — Azjaci w Egipcie
• Tell el-Dab’a (Awaris) — azjatyckie miasto we wschodniej delcie
• Pi-Ramzes i Semici w Egipcie
• Stela Merenptaha — najstarsza wzmianka o Izraelu
• Najazd Sziszaka na reliefie z Karnaku
• Tabliczka o wyprawie Nabuchodonozora na Egipt
• Papirus paschalny z Elefantyny
• Papirus Ipuwer a plagi egipskie

Czego nie wiemy

• Który faraon. Biblia nie podaje imienia faraona Józefa ani faraona wyjścia. Kandydaci zależą od daty, XV albo XIII w. p.n.e. (spór o datowanie Wyjścia, mumie kandydatów).
• Milczenie źródeł egipskich. Znane teksty egipskie nie wspominają pobytu Izraelitów, plag ani wyjścia, nie znają też nazwy Goszen. Jak to milczenie tłumaczyć, pozostaje sporne.
• Trasa. Położenie Pitom, miejsce przejścia przez morze i droga na Synaj to rekonstrukcje (trzy hipotezy trasy).
• Koniec Jeremiasza. Pismo nie mówi, gdzie i kiedy prorok umarł.

Czytaj dalej

• Księga Wyjścia
• Góra Synaj
• Kanaan
• Babilon w Biblii
• Egipskie słowa w Torze
• Kim byli Hyksosi?
• Jerozolima w Biblii