Awans Józefa opisany jest w Księdze Rodzaju czterema gestami następującymi po sobie w ustalonym porządku: pierścień, szata, łańcuch, przejazd rydwanem z obwoływaniem. Czytelnik odbiera to jako baśniowe wywyższenie. Egiptolog widzi coś innego — zestaw czynności składających się na konkretną, wielokrotnie przedstawianą ceremonię dworską.
Złoto honoru
Egipskie grobowce dostojników, zwłaszcza z okresu amarneńskiego, zawierają powtarzalną scenę. Król i królowa stają w oknie pałacowym, zwanym oknem pojawień, a pod nimi tłoczy się dwór. Nagradzany urzędnik unosi ręce, a na jego szyję nakładane są ciężkie obroże z grubych złotych paciorków. Wokół krzątają się słudzy z dalszymi darami, są tancerze i pisarze; nagrodzony wraca potem do domu, gdzie wita go rodzina i sąsiedzi.
Obroża tego typu, nazywana shebyu, była w Egipcie najwyższym publicznym wyróżnieniem dla urzędnika. Nazywano ją złotem honoru albo złotem uznania. Nie była biżuterią do noszenia na co dzień, tylko odznaczeniem państwowym — czymś w rodzaju najwyższego orderu, wręczanego osobiście przez króla i pokazywanego potem na ścianie własnego grobowca jako szczyt kariery.
Cztery gesty z Księgi Rodzaju
Zdjął więc faraon pierścień z ręki i włożył go na rękę Józefa, oblekł go też w szatę bisiorową, a na szyję włożył mu złoty łańcuch.
Rdz 41,42
Każdy element ma egipski odpowiednik. Pierścień z pieczęcią nie był ozdobą, lecz narzędziem urzędowym: odciskiem uwierzytelniano dokumenty i zamykano magazyny. Przekazanie pieczęci oznaczało przekazanie prawa do działania w imieniu władcy. Szata z cienkiego lnu odpowiada egipskiemu strojowi dworskiemu najwyższej jakości — a samo słowo użyte w tekście hebrajskim jest zapożyczeniem z egipskiego. Złoty łańcuch na szyję to właśnie obroża typu shebyu.
I kazał go wozić na swoim drugim rydwanie, i wołano przed nim: Na kolana! I ustanowił go rządcą całej ziemi Egiptu.
Rdz 41,43
Czwarty element również trafia w realia. Rydwan był w Egipcie Nowego Państwa pojazdem prestiżu, dostępnym elicie, a nie środkiem transportu. Przejazd w drugim po królewskim wozie wyraża rangę w sposób, który każdy widz od razu odczytywał. Zawołanie biegnące przed pojazdem pozostało w tekście w niehebrajskiej postaci, nieprzetłumaczone — jego znaczenie do dziś jest przedmiotem sporu, ale sam fakt zachowania obcego okrzyku jest wymowny.
Co z tego wynika
Wynika rzecz konkretna i ograniczona: ten, kto ułożył opis inwestytury Józefa, wiedział, jak wyglądało egipskie wywyższenie urzędnika. Znał nie tylko rekwizyty, ale ich kolejność i funkcję — że pieczęć daje władzę, że len jest oznaką dworu, że złota obroża jest odznaczeniem, że rydwan pokazuje miejsce w hierarchii. Nie pomylił żadnego z tych elementów i nie dołożył niczego, co byłoby w Egipcie niemożliwe.
To argument przeciwko obrazowi opowieści jako wymysłowi ludzi, którzy Egiptu nie znali. Jest to jednak argument o znajomości realiów, nie o wydarzeniach. I tak trzeba go stawiać, żeby nie stracił wiarygodności.
Czego to nie dowodzi
Żadna z zachowanych scen złota honoru nie przedstawia Józefa i nie ma inskrypcji łączącej ceremonię z cudzoziemcem opisanym w Biblii. Nie znamy egipskiego urzędnika, którego dałoby się z nim utożsamić, i nie ma dokumentu wspominającego siedmioletni głód rozwiązany przez obcego zarządcę.
Zgodność ceremonii nie datuje też opowieści. Sceny nagradzania są w Egipcie poświadczone przez długi okres, a rydwan i pieczęć funkcjonowały przez stulecia. Zbieżność wskazuje na Egipt, ale nie na konkretne panowanie ani na konkretny wiek — a bez tego nie da się przypisać awansu Józefa do żadnej znanej epoki.
Trzeba też uczciwie dodać, że cudzoziemcy dochodzili w Egipcie do wysokich stanowisk — jest to poświadczone niezależnie od Biblii. Ta okoliczność czyni opowieść możliwą, ale możliwość to nie to samo co zaświadczenie. Rzetelny wniosek brzmi: opis inwestytury jest egipski od podszewki i to daje mu wiarygodność jako opisowi; historyczności samego Józefa archeologia nie potwierdza ani nie wyklucza.
