Tekst mówi obie rzeczy i robi to naprzemiennie. Przy pierwszych plagach faraon zatwardza serce sam; formuła o tym, że robi to Bóg, wraca dopiero później, gdy decyzja została już podjęta wielokrotnie. Najbliższe tekstowi odczytanie brzmi więc tak: Bóg utwierdza człowieka w wyborze, którego ten dokonał, i wydaje go skutkom własnego uporu. To jest sąd przez oddanie człowieka jemu samemu, nie odebranie mu woli. Trzeba jednak od razu dodać, że Pismo nie wszędzie zachowuje tę kolejność, i to jest realna trudność tego fragmentu.
Kto zatwardza serce faraona w opisie kolejnych plag?
Pierwsze wzmianki mówią o stanie serca faraona bez wskazania sprawcy.
Serce faraona stało się jednak zatwardziałe i nie posłuchał ich, jak Pan zapowiedział.
Wj 7,13
Potem sprawca zostaje nazwany i jest nim sam faraon — w chwili, gdy przychodzi ulga.
Gdy faraon zauważył, że nadeszło wytchnienie, zatwardził swoje serce i nie posłuchał ich, jak Pan zapowiedział.
Wj 8,15
Wzorzec powtarza się. Ustaje plaga, wraca wygoda, wraca upór.
Jednak faraon i tym razem zatwardził swe serce i nie wypuścił ludu.
Wj 8,32
Kiedy faraon zobaczył, że deszcz, grad i grzmoty ustały, jeszcze bardziej zgrzeszył i zatwardził serce, on i jego słudzy.
Wj 9,34
Dopiero po tym ciągu decyzji formuła się odwraca i podmiotem staje się Bóg.
Potem Pan powiedział do Mojżesza: Idź do faraona, bo zatwardziłem jego serce i serca jego sług, abym czynił te moje znaki wśród nich;
Wj 10,1
Czytana w tej kolejności historia nie opisuje człowieka zmuszonego do zła. Opisuje człowieka, który raz po raz cofa daną obietnicę, aż jego postawa zostaje utrwalona. To samo słońce, mówi stare porównanie, topi wosk i utwardza glinę — różnica leży w materiale, nie w działaniu.
Które wersety mówią o zatwardzeniu jeszcze przed plagami?
Byłoby wygodnie, gdyby Bóg pojawiał się jako sprawca dopiero po decyzjach faraona. Tak jednak nie jest. Zapowiedź pada, zanim faraon cokolwiek zrobił.
Pan powiedział do Mojżesza: Gdy pójdziesz i wrócisz do Egiptu, dopilnuj, abyś wszystkich cudów, które dałem ci do ręki, dokonał przed faraonem. A ja zatwardzę jego serce, tak że nie wypuści ludu.
Wj 4,21
A ja zatwardzę serce faraona i pomnożę moje znaki i cuda w ziemi Egiptu.
Wj 7,3
A przy szóstej pladze formuła o Bogu wchodzi w miejsce, w którym wcześniej stał faraon.
I Pan zatwardził serce faraona, i ten nie posłuchał ich, jak Pan zapowiedział Mojżeszowi.
Wj 9,12
Zapowiedzi z rozdziałów czwartego i siódmego można czytać jako Bożą wiedzę o tym, co faraon zrobi, wyrażoną językiem postanowienia — hebrajszczyzna często mówi o zamierzeniu tam, gdzie my powiedzielibyśmy o przewidywaniu. Jest to odczytanie możliwe, ale nie jedyne, i nie należy udawać, że tekst sam narzuca właśnie je.
Jak Paweł tłumaczy sprawę faraona w Liście do Rzymian?
Najmocniejsze zdanie w tej sprawie nie pada w Księdze Wyjścia, lecz w Liście do Rzymian.
Pismo bowiem mówi do faraona: Po to właśnie cię wzbudziłem, aby okazać na tobie swoją moc i żeby moje imię było głoszone po całej ziemi. A zatem komu chce, okazuje miłosierdzie, a kogo chce, czyni zatwardziałym.
Rz 9,17-18
Paweł nie łagodzi problemu, tylko go zaostrza, a potem przechodzi do zarzutu o niesprawiedliwość i odpowiada pytaniem o prawo garncarza do gliny. Trzeba zauważyć, czego w tej odpowiedzi nie ma: nie ma wyjaśnienia mechanizmu. Paweł broni prawa Boga do suwerennej decyzji, ale nie tłumaczy, jak godzi się ona z odpowiedzialnością człowieka. Kto twierdzi, że ten rozdział rozstrzyga spór o wolną wolę, dopisuje do niego treść.
Warto też zauważyć, po co, według tekstu, to wszystko się dzieje. Cel podany w Księdze Wyjścia i powtórzony przez Pawła jest ten sam: żeby imię Jahwe było znane. Egipt czcił dziesiątki bóstw, a plagi uderzają kolejno w to, co tam uchodziło za boskie. Historia nie kończy się zresztą na klęsce — z Izraelem wychodzi z Egiptu mieszany tłum, więc część Egipcjan uwierzyła.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy faraon w którymkolwiek momencie mógł jeszcze ustąpić. Tekst nie mówi, kiedy jego los został przypieczętowany, ani czy istniał punkt, po którym zmiana zdania była już niemożliwa.
Nie wiemy, jak dokładnie działa zatwardzenie serca. Pismo używa tu obrazu, nie opisu: serce jest ciężkie, mocne albo twarde, w zależności od użytego słowa, ale żaden fragment nie wyjaśnia, co się w człowieku wtedy dzieje.
Nie wiemy wreszcie, jak pogodzić suwerenność Boga z odpowiedzialnością człowieka w jednym zdaniu. Pismo twierdzi obie rzeczy i nigdzie ich nie uzgadnia — także Paweł, który postawił to pytanie najostrzej, zostawia je bez rozwiązania.
