Sydon to starożytne miasto portowe na wybrzeżu Fenicji, dzisiejsza Sajda w południowym Libanie, niespełna 40 km na północ od Tyru. W Biblii jest jednym z najstarszych miast Kanaanu, ojczyzną królowej Izebel i ośrodkiem kultu Asztarte, a zarazem miejscem, w którego okolice przyszedł Jeszua (Jezus) i gdzie apostoł Paweł spotkał przyjaciół w drodze do Rzymu.
W skrócie
- Położenie: wąski pas wybrzeża między Morzem Śródziemnym a górami Libanu; ok. 40 km na południe od Bejrutu, ok. 14 km na północ od Sarepty.
- Nazwa: hebr. Cidon (H6721, 22 wystąpienia), gr. Sidon (G4605, 10 wystąpień); mieszkańcy to Sydończycy.
- W Biblii: w UBG nazwa miasta i jego mieszkańców (Sydon, Sydończycy, sydoński) pada w 47 wersetach 18 ksiąg: 35 w Starym Testamencie i 12 w Nowym. Najwięcej w Księdze Sędziów (6), 1 Królewskiej (6), Jozuego, Ezechiela i Łukasza (po 4).
- Najważniejsze wydarzenia: Sydon jako pierworodny Kanaana, granica ziemi Aszera, drewno cedrowe dla Salomona, Izebel córka Etbaala, Eliasz u wdowy z Sarepty, wyrocznie proroków, Jeszua w okolicach Tyru i Sydonu, postój Pawła.
- Okres: od listy narodów w Rdz 10 przez epokę królów po czasy apostolskie.
Nazwa i jej znaczenie
Hebrajskie Cidon łączy się zwykle z rdzeniem c-j-d, oznaczającym łowienie ryb i polowanie. Stąd objaśnienie łowisko albo osada rybaków, które dobrze pasuje do portowego miasta, ale pozostaje hipotezą; pełniej omawia je hasło o postaci Sydona, pierworodnego Kanaana. Lista narodów podaje, że „Kanaan zaś spłodził Sydona, swego pierworodnego” (Rdz 10,15), i wyznacza od Sydonu granicę Kananejczyków (Rdz 10,19; zob. streszczenie Rodzaju 10). Imię przodka i nazwa miasta to w tym tekście jedno.
Księga Jozuego mówi o „Sydonie Wielkim” (Joz 11,8), co sugeruje miasto z przyległym obszarem. Nazwa Sydończycy ma w Biblii często szerszy zasięg niż mieszkańcy jednego miasta: tak nazywa się Fenicjan w ogóle, podobnie jak u Homera. Dlatego Etbaal nosi w Księdze Królewskiej tytuł króla Sydończyków (1 Krl 16,31), choć Józef Flawiusz przedstawia go jako króla Tyru.
Gdzie leży Sydon?
Sydon leżał na nadmorskim cyplu z małymi wyspami, które osłaniały port. Od wschodu zamykają wybrzeże stoki Libanu, porośnięte niegdyś cedrami, a nieco na północ od miasta uchodzi do morza rzeka Awali, nad którą stała świątynia Eszmuna. Sydończycy mieli też własną nazwę dla góry Hermon: nazywali ją Sirionem (Pwt 3,9). Tyr leży dalej na południe, a pośrodku między oboma miastami, bliżej Sydonu, Sarepta. Na mapie przydziałów ziemi Sydon wyznacza północny kraniec granicy pokolenia Aszera, „aż do Wielkiego Sydonu” (Joz 19,28). Położenie miast fenickich względem Galilei pokazują mapy biblijne.
Sydon w historii biblijnej
Miasto, którego Izrael nie zajął
Sydon należał do ziemi, którą Jahwe (PAN) zapowiedział Izraelowi, łącznie z obietnicą: „wszystkich Sydończyków wypędzę przed synami Izraela” (Joz 13,6). Pokolenie Aszera nie wypędziło jednak mieszkańców Sydonu ani sąsiednich miast (Sdz 1,31), a Sydończycy należą do ludów pozostawionych, by doświadczyć Izraela (Sdz 3,3). W epoce sędziów Izraelici służyli także bogom Sydonu (Sdz 10,6), a Sydończycy byli wśród ciemięzców, od których wybawił ich Bóg (Sdz 10,12). Opis Lajisz, późniejszego Dan, mówi o mieście żyjącym „według zwyczaju Sydończyków, spokojnie i bezpiecznie” (Sdz 18,7).
Cedry dla świątyni
Za Dawida i Salomona stosunki z Fenicjanami były pokojowe i handlowe. Sydończycy i Tyryjczycy przywieźli Dawidowi dużo drewna cedrowego (1 Krn 22,4). Salomon prosił króla Tyru Hirama o drwali, bo takich fachowców w Izraelu nie było:
Teraz więc rozkaż, aby ścięto dla mnie cedry z Libanu, a moi słudzy będą z twoimi sługami. Dam ci zapłatę dla twoich sług, jaką wyznaczysz. Ty wiesz bowiem, że wśród nas nie ma nikogo, kto by umiał rąbać drzewo tak jak Sydończycy.
1 Krl 5,6 (UBG)
Ten sam układ powtórzył się po wygnaniu: przy budowie drugiej świątyni Sydończycy i Tyryjczycy dostali żywność i oliwę za spławianie cedrów z Libanu do Jafy (Ezd 3,7). Handlowe tło tej współpracy opisuje artykuł fenicki handel i cedry Libanu.
Asztarte, bogini Sydończyków
Kontakty z Sydonem przyniosły też obcy kult. Salomon miał żony Sydonitki (1 Krl 11,1) i poszedł „za Asztartą, boginią Sydończyków” (1 Krl 11,5). Zbudowane dla niej wyżyny przed Jerozolimą stały do czasów Jozjasza, który je splugawił (2 Krl 23,13). Biblijny tytuł bogini zgadza się z fenickimi inskrypcjami z samego Sydonu, o czym niżej.
Izebel, córka Etbaala
Najdalej sięgający skutek miało małżeństwo króla Izraela Achaba:
A jakby nie wystarczyło mu popełnianie grzechów Jeroboama, syna Nebata, to jeszcze pojął za żonę Jezabel, córkę Etbaala, króla Sydończyków, i zaczął służyć Baalowi i oddawać mu pokłon.
1 Krl 16,31 (UBG)
Izebel (w UBG: Jezabel) wprowadziła na dwór w Samarii proroków Baala i prześladowała proroków Jahwe. Achab zbudował Baalowi ołtarz i świątynię w Samarii (1 Krl 16,32; zob. streszczenie 1 Królewskiej 16). Kim był Baal i co znaczy jego imię, wyjaśnia hasło Baal — pan, właściciel, a publiczną próbę na Karmelu opisuje artykuł Eliasz na Karmelu.
Eliasz u wdowy z Sarepty
W czasie suszy Jahwe posłał Eliasza właśnie na ziemie Sydonu: „Wstań, idź do Sarepty sydońskiej i tam zamieszkaj” (1 Krl 17,9). Prorok, którego Achab szukał we wszystkich okolicznych krajach (1 Krl 18,10), znalazł schronienie w ojczystych stronach Izebel, u ubogiej wdowy. Mąka w dzbanie i oliwa w baryłce nie skończyły się aż do deszczu (1 Krl 17,14-16; zob. streszczenie 1 Królewskiej 17). Co archeologia wie o samym mieście, opisuje artykuł Sarepta — jedyne przebadane miasto fenickie.
Sydon w proroctwach
Prorocy wymieniają Sydon zwykle razem z Tyrem. Izajasz w wyroczni o Tyrze mówi o wyspie, „którą napełnili kupcy Sydonu” (Iz 23,2; zob. streszczenie Izajasza 23). Jeremiasz posyła do królów Tyru i Sydonu jarzmo na znak poddania Babilonowi (Jr 27,3), a Ezechiel wspomina Sydończyków jako wioślarzy na okrętach Tyru (Ez 27,8). Osobną wyrocznię przeciw Sydonowi zapisał Ezechiel:
Mów: Tak mówi Pan Bóg: Oto jestem przeciwko tobie, Sydonie, będę uwielbiony pośród ciebie. I poznają, że ja jestem Panem, gdy wykonam na niego sądy i będę w nim uświęcony.
Ez 28,22 (UBG)
Joel oskarża Tyr i Sydon o grabież i o sprzedanie synów Judy Grekom (Jl 3,4-6). Zachariasz zapowiada sąd nad Tyrem i Sydonem, „choć są bardzo mądre” (Za 9,2). Wyroczni nie trzeba czytać jako zapowiedzi, że miasto zniknie: Sydon istniał dalej i w czasach Nowego Testamentu był zamieszkanym portem (zob. streszczenie Ezechiela 28).
Sydon w Nowym Testamencie
Z okolic Tyru i Sydonu przychodziły do Jeszui tłumy, żeby Go słuchać i szukać uzdrowienia (Mk 3,8; Łk 6,17). W Nazarecie przypomniał, do kogo posłano Eliasza:
Ale mówię wam zgodnie z prawdą, że wiele wdów było w Izraelu za dni Eliasza, gdy niebo było zamknięte przez trzy lata i sześć miesięcy, tak że wielki głód panował na całej ziemi; Jednak Eliasz nie został posłany do żadnej z nich, tylko do pewnej wdowy z Sarepty Sydońskiej.
Łk 4,25-26 (UBG)
Jeszua sam udał się w okolice Tyru i Sydonu. Tam przyszła do Niego kobieta, którą Mateusz nazywa kananejską (Mt 15,22), a Marek Greczynką, „rodem z Syrofenicji” (Mk 7,26). Jej rozmowę o chlebie dzieci i szczeniętach pod stołem omawia odpowiedź dlaczego Jeszua nazwał Kananejkę psem (zob. też streszczenie Marka 7). Galilejskim miastom, które mimo Jego cudów nie pokutowały, Jeszua stawiał za przykład właśnie Tyr i Sydon:
Biada tobie, Korozain! Biada tobie, Betsaido! Bo gdyby w Tyrze i Sydonie działy się te cuda, które się w was dokonały, dawno by w worze i popiele pokutowały. Ale mówię wam: Lżej będzie Tyrowi i Sydonowi w dniu sądu niż wam.
Mt 11,21-22 (UBG)
Dzieje Apostolskie wspominają spór mieszkańców Tyru i Sydonu z królem Herodem, bo ich kraj żywił się zbożem z jego ziem (Dz 12,20; zob. Herod Agryppa I). Ostatnia wzmianka dotyczy Pawła, wiezionego jako więzień do Rzymu. Statek zawinął do Sydonu, a setnik Juliusz pozwolił mu odwiedzić przyjaciół (Dz 27,3; zob. streszczenie Dziejów 27). W Sydonie istniała więc wtedy wspólnota wierzących, choć nie wiemy, kto ją założył.
Archeologia
Starożytny Sydon leży pod współczesną Sajdą, więc szerokich wykopalisk w centrum miasta nie da się prowadzić. Najwięcej wiadomo z nekropolii i sanktuarium na przedmieściach. W 1855 roku znaleziono sarkofag Eszmunazara II z długą inskrypcją fenicką; król wspomina w niej „świątynię Asztarte w Sydonie”, a jego matka była kapłanką tej bogini. Inskrypcja podaje też, że perski „pan królów” nadał Sydonowi Dor i Jafę na równinie Saronu. Starszy sarkofag Tabnita, ojca Eszmunazara, był egipską trumną ponownie użytą dla króla-kapłana Asztarte. Kilka kilometrów od miasta, nad rzeką Awali, zachowało się podium świątyni Eszmuna, boga uzdrowienia, rozbudowanej w okresie perskim.
Te znaleziska pochodzą w większości z okresu perskiego (VI–IV w. p.n.e.), a więc z czasów po Izebel. Pokazują, że Asztarte czczono w Sydonie jako boginię miasta, zgodnie z biblijnym określeniem „bogini Sydończyków”. Szczegóły opisują artykuły:
- Sarkofag Eszmunazara II z Sydonu
- Sarkofag Tabnita, króla Sydonu
- Świątynia Eszmuna w Sydonie
- Litery fenickie — jak Kanaan dał pismo Grecji i Rzymowi
- Kition — fenicka świątynia Astarte na Cyprze
Czego nie wiemy
- Skąd pochodzi nazwa. Związek z łowieniem ryb jest prawdopodobny, ale niepewny.
- Jak wyglądał Sydon w epoce królów Izraela. Warstwy z czasów Salomona i Achaba leżą pod współczesnym miastem i są słabo znane; większość zabytków pochodzi z okresu perskiego.
- Czy Etbaal rządził w Sydonie, czy w Tyrze. Biblia nazywa go królem Sydończyków, Józef Flawiusz królem Tyru; możliwe, że oba określenia opisują tego samego władcę Fenicjan.
- Gdzie dokładnie Jeszua przebywał w okolicach Tyru i Sydonu. Ewangelie nie podają miejscowości, a Marek zaznacza, że chciał pozostać nierozpoznany (Mk 7,24).
- Kto założył wspólnotę w Sydonie. Dz 27,3 mówi tylko o przyjaciołach Pawła.
Czytaj dalej
- Miejsca biblijne — wszystkie hasła
- Tyr w Biblii
- Kanaan
- Damaszek
- Prorocy Baala na Karmelu
- Mateusz 15 — streszczenie rozdziału
