Kanaan to biblijna nazwa kraju między Morzem Śródziemnym a doliną Jordanu i Morzem Martwym, od okolic Sydonu na północy po Gazę i Negew na południu. Tę ziemię Jahwe (PAN) obiecał Abrahamowi i jego potomstwu, a Izrael wszedł do niej pod wodzą Jozuego. Dziś ten obszar obejmuje Izrael, terytoria palestyńskie oraz skrawki Libanu i Syrii.
W skrócie
- Położenie: południowy Lewant — nizina nadmorska, Szefela, pasmo gór środkowych, dolina Jordanu; w ścisłym sensie biblijnym bez Zajordania.
- Nazwa: hebr. Kena‘an (כְּנַעַן, Strong H3667), gr. Chanaan (Χαναάν, Strong G5477).
- W Biblii: 94 wystąpienia nazwy w tekście hebrajskim, prawie połowa w Księdze Rodzaju (46), dalej w Liczb (12), Jozuego (8) i Sędziów (7), pozostałe w Wyjścia, Kapłańskiej, Powtórzonego Prawa, 1 Kronik, Psalmach, u Izajasza, Ezechiela i Ozeasza; w greckim Nowym Testamencie dwa razy, oba w Dziejach Apostolskich.
- Najważniejsze wydarzenia: obietnica ziemi dla Abrahama, życie patriarchów w namiotach, zejście Jakuba do Egiptu, misja dwunastu zwiadowców, przejście przez Jordan i podział ziemi między pokolenia.
- Okres: nazwa jest znana z tekstów pozabiblijnych co najmniej od XV w. p.n.e.; w Biblii dominuje od czasów patriarchów do epoki sędziów, potem ustępuje miejsca nazwom Izrael i Juda.
Nazwa i jej znaczenie
Biblia wywodzi nazwę kraju od człowieka. Po potopie Kanaan jest synem Chama, wnukiem Noego: „Cham jest ojcem Kanaana” (Rdz 9,18). Jego potomkami są Sydon, Chet, Jebusyci, Amoryci, Girgaszyci, Chiwwici i inne rody, a ich zasięg wyznacza granice kraju (Rdz 10,15-19). Więcej o tych postaciach piszą hasła Cham, syn Noego, Sydon, pierworodny Kanaana oraz Chet, praojciec Hetytów.
Znaczenie samego słowa jest niepewne. Dawniej łączono je z hebrajskim rdzeniem kana‘ (być uniżonym) i tłumaczono jako kraj nizinny, ale to objaśnienie uchodzi dziś za słabe. Druga hipoteza wiąże nazwę z akadyjskim kinahhu, określeniem czerwonopurpurowej wełny lub barwnika, z którego słynęło wybrzeże. Żadna z tych dróg nie jest dowiedziona.
Pewne jest natomiast drugie znaczenie słowa. Kananejczycy z nadmorskich miast byli handlarzami, więc hebrajskie kena‘ani znaczy też po prostu kupiec. Tak oddaje je UBG w opisie dzielnej żony, która „dostarcza pasy kupcowi” (Prz 31,24), a gdy Sofoniasz zapowiada, że „będzie zniszczony cały lud kupiecki” (So 1,11), w hebrajskim stoi dosłownie lud Kanaanu.
Gdzie leży Kanaan?
Najstarszy opis granic znajduje się w tablicy narodów:
A granica Kananejczyków biegła od Sydonu w kierunku Gerary aż do Gazy, w kierunku Sodomy i Gomory, Adamy i Seboima aż do Leszy.
Rdz 10,19 (UBG)
Dokładniejszy przebieg podaje Księga Liczb, gdy Izrael stoi u progu wejścia (Lb 34,2-12, zob. streszczenie Liczb 34). Granica południowa biegnie od Morza Słonego przez Kadesz-Barnea do „rzeki Egiptu”, zachodnią stanowi Morze Wielkie, północna sięga okolic „wejścia do Hemat” w dzisiejszym Libanie i Syrii, a wschodnią wyznacza Jordan od morza Kinneret do Morza Słonego. Pokolenia Rubena, Gada i połowa Manassesa osiadły po drugiej stronie rzeki, w Gileadzie, i tekst odróżnia tę ziemię od Kanaanu (Lb 32,32; Joz 22,9).
Kraj jest mały i bardzo zróżnicowany. Wąska nizina nad morzem przechodzi w pagórki Szefeli, a te w pasmo gór, na którym leżą Hebron, Jerozolima, Betel i Sychem. Na wschód teren opada gwałtownie ku dolinie Jordanu i ku Morzu Martwemu, najniżej położonemu miejscu na lądzie. Przez kraj szły drogi łączące Egipt z Mezopotamią i Anatolią, dlatego o Kanaan przez wieki upominały się sąsiednie mocarstwa. Położenie miast i szlaków pokazują mapy biblijne serwisu.
Kanaan w historii biblijnej
Kanaan, syn Chama, i przekleństwo
Po upojeniu Noego i czynie Chama pada wyrok, który nie dotyczy samego Chama, lecz jego syna: „Niech będzie przeklęty Kanaan” (Rdz 9,25). Opis tej sceny zawiera streszczenie Rodzaju 9, a rodowód Kananejczyków — streszczenie Rodzaju 10. Tekst nie wyjaśnia, dlaczego przekleństwo spada na Kanaana; przez wieki próbowano to tłumaczyć na różne sposoby i żadne objaśnienie nie jest rozstrzygające.
Patriarchowie: obietnica ziemi
Terach wyruszył z Ur chaldejskiego, „aby udać się do ziemi Kanaan”, ale zatrzymał się w Charanie (Rdz 11,31). Dopiero Abram doszedł do celu. Pod Sychem usłyszał: „Twemu potomstwu dam tę ziemię” (Rdz 12,7, zob. streszczenie Rodzaju 12). Obietnica wraca kilkakrotnie, aż do przymierza obrzezania:
Dam tobie i twemu potomstwu po tobie ziemię, w której teraz przebywasz, całą ziemię Kanaan, jako własność na wieki, i będę ich Bogiem.
Rdz 17,8 (UBG)
Sam Abraham nie posiadł jednak w tej ziemi niczego poza grobem. Kupił od Efrona Chetyty pole z jaskinią Makpela koło Mamre, czyli Hebronu, i tam pochował Sarę (Rdz 23,19). W tym samym grobie spoczęli potem Izaak i Jakub (Rdz 50,13). Głód sprawił, że Jakub z całą rodziną zszedł do Egiptu, gdzie rządził jego syn Józef (Rdz 46,6). Na długie pokolenia Kanaan pozostał krajem obietnicy, a nie posiadania.
Wyjście i dwunastu zwiadowców
Przy płonącym krzewie Jahwe zapowiedział Mojżeszowi wyprowadzenie ludu „do ziemi opływającej mlekiem i miodem” (Wj 3,8). Zwrot ten opisuje zamożność rolniczą i pasterską, co wyjaśnia wpis o ziemi mlekiem i miodem płynącej. Z pustyni Paran Mojżesz wysłał po jednym przedstawicielu każdego pokolenia, „aby wyszpiegowali ziemię Kanaan” (Lb 13,2). Wrócili po czterdziestu dniach z owocami i z niepokojem:
I opowiedzieli mu: Przyszliśmy do ziemi, do której nas wysłałeś. Ona rzeczywiście opływa mlekiem i miodem, a to są jej owoce; Tylko że lud, który mieszka w tej ziemi, jest silny, a miasta są obwarowane i bardzo wielkie; widzieliśmy tam również synów Anaka.
Lb 13,27-28 (UBG)
Dziesięciu z nich przestraszyło lud opowieścią o olbrzymach, przy których wydawali się sobie „jak szarańcza” (Lb 13,33). Kim byli synowie Anaka, omawia hasło o Refaitach i Anakitach, a skutki buntu — wpis o dwunastu szpiegach i gigantach Kanaanu. Pokolenie, które nie uwierzyło, miało tułać się czterdzieści lat, po roku za każdy dzień zwiadu (Lb 14,33-34). Wejść mieli tylko Kaleb i Jozue. Sam Mojżesz obejrzał kraj z góry Nebo i usłyszał: „Pozwoliłem ci ją zobaczyć na własne oczy, ale do niej nie wejdziesz” (Pwt 34,4). Dlaczego tak się stało, wyjaśnia artykuł o tym, dlaczego Mojżesz nie wszedł do Ziemi Obiecanej.
Wejście do Kanaanu za Jozuego
Pod wodzą Jozuego lud przeszedł przez Jordan po suchym dnie, gdy kapłani z arką stali pośrodku rzeki (Joz 3,17). W Gilgal obchodzono Paschę (Joz 5,10), a zaraz potem skończył się czas pustyni:
I następnego dnia po tym, jak zaczęli jeść zboża tej ziemi, ustała manna; i synowie Izraela już więcej manny nie mieli, ale jedli tegoroczne plony ziemi Kanaan.
Joz 5,12 (UBG)
Potem przyszły Jerycho, Aj, przymierze z Gibeonitami oraz dwie kampanie, południowa i północna. Na północy Jozue zdobył Chasor, który „był przedtem głową wszystkich tych królestw” (Joz 11,10). Księga sama przyznaje, że podbój nie był pełny: pod koniec życia Jozue usłyszał, że „pozostało jeszcze dużo ziemi do zdobycia” (Joz 13,1). Mimo to kraj rozdzielono losem między pokolenia (Joz 14,1, zob. streszczenie Jozuego 14), a namiot zgromadzenia stanął w Szilo (Joz 18,1).
Najtrudniejsze pytanie tej historii brzmi: dlaczego Bóg nakazał usunąć ludy Kanaanu. Pismo mówi o wyroku odroczonym o pokolenia, bo „jeszcze nie dopełniła się nieprawość Amorytów” (Rdz 15,16), o ziemi, która „zwymiotowała swoich mieszkańców” (Kpł 18,25), i zastrzega, że Izrael nie wchodzi tam dzięki własnej sprawiedliwości (Pwt 9,5). Szerzej omawia to odpowiedź na pytanie o wytępienie narodów Kanaanu.
Sędziowie i królowie
Księga Sędziów otwiera się listą miast, których nie zdobyto, i konkluzją: „Kananejczycy nadal mieszkali więc w tej ziemi” (Sdz 1,27). Juda posiadł góry, ale nie doliny, bo tamtejsi mieszkańcy mieli żelazne rydwany (Sdz 1,19); co archeologia mówi o tym sprzęcie, opisuje wpis o początkach żelaza w Kanaanie. Za Debory Izrael był uciskany przez „Jabina, króla Kanaanu, który królował w Chasor” (Sdz 4,2, zob. streszczenie Sędziów 4). Z sąsiedztwem przyszła religia kraju: kult Baala i Aszery, a psalmista wspomina ofiary z dzieci składane „bożkom Kanaanu” (Ps 106,38). Jeszcze za Salomona faraon zdobył Gezer, wybił mieszkających tam Kananejczyków i dał miasto w posagu córce (1 Krl 9,16). Na wybrzeżu, w Tyrze i Sydonie, kultura kananejska przetrwała dłużej; Grecy nazwali jej ludzi Fenicjanami.
Kanaan w proroctwach
U proroków nazwa bywa już bardziej obrazem niż mapą. Izajasz zapowiada, że w Egipcie będzie pięć miast „mówiących językiem Kanaanu” i przysięgających na Jahwe (Iz 19,18); hebrajski należy do tej samej grupy języków co mowa dawnych Kananejczyków. Ozeasz mówi o Efraimie słowem, które UBG oddaje jako kupiec: „Jest kupcem, w jego ręce jest fałszywa waga” (Oz 12,7). Ezechiel przypomina Jerozolimie jej pogańskie korzenie: „twój ojciec był Amorytą, a twoja matka – Chetytką” (Ez 16,3). Księga Zachariasza kończy się zapowiedzią, że „nie będzie już Kananejczyka w domu Pana zastępów” (Za 14,21) — w domyśle handlarza albo kogoś obcego przymierzu.
Kanaan w Nowym Testamencie
Szczepan wspomina, że Bóg nie dał Abrahamowi w tej ziemi „dziedzictwa nawet na stopę jego nogi” (Dz 7,5), i przypomina głód, który zastał ojców „w całej ziemi Egiptu i Kanaan” (Dz 7,11). Paweł w Antiochii Pizydyjskiej streszcza całą historię wejścia jednym zdaniem:
A gdy wytępił siedem narodów w ziemi Kanaan, rozdzielił przez losowanie między nich ich ziemię.
Dz 13,19 (UBG)
List do Hebrajczyków mówi, że Abraham „przebywał w ziemi obiecanej jak w obcej” (Hbr 11,9), a patriarchowie umarli, nie otrzymawszy spełnienia obietnic (Hbr 11,13). Nie ogłasza jednak obietnicy za nieważną: jej pełne spełnienie przychodzi razem z wierzącymi wszystkich pokoleń (Hbr 11,39-40), czyli przy zmartwychwstaniu.
Matka opętanej dziewczynki z okolic Tyru i Sydonu to u Mateusza „kobieta kananejska” (Mt 15,22), a u Marka ta sama kobieta była „Greczynką, rodem z Syrofenicji” (Mk 7,26). Stara nazwa wciąż przylegała więc do wybrzeża. Dlaczego Jeszua (Jezus) odpowiedział jej tak ostro, wyjaśnia artykuł o Kananejce i psach. Inaczej jest z apostołem, którego spis Mateusza podaje jako „Szymon Kananejczyk” (Mt 10,4). Jego przydomek najpewniej pochodzi od aramejskiego qan’an (gorliwy), bo w tym miejscu Łukasz wymienia „Szymona, zwanego Zelotą” (Łk 6,15).
Archeologia
Nazwa Kanaanu nie jest wymysłem późnych autorów. Autobiografia króla Idrimiego z Alalach, wyryta na jego posągu w XV w. p.n.e., opowiada o schronieniu w ziemi Kanaan. W listach z Amarny, korespondencji władców miast Kanaanu z faraonami w XIV w. p.n.e., kraj występuje jako egipska strefa wpływów. Stela Merenptaha z ok. 1208 p.n.e. wymienia Kanaan, Aszkelon, Gezer i lud o nazwie Izrael. W XIII i na początku XII w. p.n.e. w miastach takich jak Tel Afek i Tel Mor rezydowali egipscy zarządcy, a ich budowle opustoszały, gdy Egipt wycofał się z kraju w połowie XII wieku.
W Kanaanie rozwijało się też wczesne pismo alfabetyczne, z którego wyrosły litery hebrajskie, fenickie i greckie. Badania starożytnego DNA z Sydonu i Megiddo pokazują ciągłość ludności: mieszkańcy kraju epoki brązu nie zniknęli, lecz ich dziedzictwo genetyczne trwa w dzisiejszym Lewancie. Dane te mówią o populacjach, nie o pojedynczych rodach ani o wierze.
- Posąg Idrimiego z Alalach — najstarsze wzmianki o Kanaanie
- Stela Merenptaha i panel z Izraelem na reliefach z Karnaku
- Egipskie rezydencje w Kanaanie — Tel Afek, Tel Mor, Aszdod
- Relief Setiego I — forty i studnie na drodze do Kanaanu
- Grzebień z Lakisz — pełne zdanie po kananejsku
- Genom Kananejczyków a słowa Ezechiela
- Kananejska brama łukowa w Tel Dan
- Jak Kanaan dał pismo Grecji i Rzymowi
- Gliniane modele świątynek z Kanaanu i Judy
Czego nie wiemy
- Znaczenie nazwy. Ani kraj nizinny, ani kraj purpury nie ma rozstrzygającego dowodu.
- Daty. Wiek patriarchów i data wejścia do Kanaanu są sporne; jedni badacze stawiają na XV, inni na XIII w. p.n.e., a obie propozycje mają trudności.
- Skala podboju. Pismo samo pokazuje podbój częściowy i rozłożony w czasie; dopasowanie opisów z Jozuego i Sędziów do warstw poszczególnych stanowisk bywa przedmiotem ostrych sporów.
- Kim byli „Kananejczycy”. W Biblii to raz jeden z siedmiu ludów kraju (Pwt 7,1), raz zbiorcza nazwa wszystkich jego mieszkańców. Granica między Kananejczykami a Amorytami nie jest jasna także w tekstach pozabiblijnych.
- Granice. Egipska prowincja Kanaan, Kanaan z Rdz 10 i ziemia z Lb 34 nie pokrywają się dokładnie, a przebieg północnej granicy jest niepewny.
