Przedmiot, o którym mowa, mieści się w dłoni. To grzebień z kości słoniowej, wydobyty podczas prac w Lakisz, jednym z najważniejszych miast judzkich Szefeli. Przez kilka lat leżał w magazynie jako drobiazg toaletowy bez znaczenia. Dopiero uważne oświetlenie powierzchni pod kątem ujawniło, że wzdłuż grzbietu biegnie ciąg drobnych, płytko rytych znaków.
Siedemnaście liter
Znaków jest siedemnaście i należą do wczesnego pisma kananejskiego — tego samego systemu, z którego wyrosły alfabety hebrajski, fenicki, grecki i w dalszej kolejności łaciński. Litery są jeszcze niewyrobione: mają kształt uproszczonych rysunków, a kierunek zapisu nie jest ustalony tak sztywno jak w późniejszych inskrypcjach judzkich. Właśnie ta chwiejność jest cechą najwcześniejszej fazy alfabetu i to ona czyni z grzebienia materiał do historii pisma, a nie do historii Lakisz.
Do tej pory z tej fazy znano niemal wyłącznie pojedyncze słowa, imiona właścicieli albo ćwiczebne ciągi liter. Grzebień jest o tyle wyjątkowy, że litery układają się w wypowiedź z podmiotem i orzeczeniem — pełne zdanie, a nie etykietę.
Co jest napisane
Odczyt, który przyjęła większość badaczy, to prośba albo zaklęcie: żeby ten właśnie grzebień wyczesał wszy z włosów i z brody. Treść jest prozaiczna i to jest jej największa zaleta. Nie mamy tu królewskiej propagandy, dedykacji świątynnej ani listu urzędnika — czyli gatunków, które zwykle skazują nas na oficjalny rejestr języka. Mamy zdanie z codzienności, zapisane na przedmiocie codziennego użytku, przez kogoś, kto uznał, że warto na grzebieniu napisać, po co on służy.
Dla badacza pisma to informacja o zasięgu umiejętności. Ktoś w Lakisz potrafił nie tylko odtworzyć znaki, ale ułożyć z nich składnię. Nie znaczy to jeszcze, że pisać umiał każdy — o skali piśmienności wnioskuje się z korpusów, nie z pojedynczego przedmiotu.
Spór o datowanie
Tu zaczyna się ostrożność. Grzebień wykopano w 2016 roku, a odczyt ogłoszono w 2022. Między jednym a drugim leży problem, którego nie da się obejść: samo datowanie przedmiotu jest przedmiotem dyskusji. Kość słoniowa nie daje się datować metodami stratygraficznymi tak pewnie jak ceramika w nienaruszonej warstwie, a kształt liter — główne kryterium — pozwala na rozpiętość obejmującą kilka stuleci. Różni badacze umieszczają grzebień w różnych fazach rozwoju alfabetu, a różnica między tymi propozycjami jest większa niż odległość dzieląca kilka pokoleń.
Zdanie o najstarszym pełnym zdaniu należy więc czytać jako sąd warunkowy: przy jednym z proponowanych datowań grzebień rzeczywiście wysuwa się na czoło, przy innym ustępuje miejsca innym znaleziskom. Media powtarzały wariant najmocniejszy, bo jest najkrótszy. Uczciwy zapis brzmi inaczej — to jedno z najstarszych znanych pełnych zdań alfabetycznych, z datowaniem spornym.
Miejsce w ciągu narodzin alfabetu
Grzebień nie stoi osobno. Wpisuje się w linię, którą znamy z inskrypcji protosynajskich, z napisów z Wadi el-Hol, z abecedariuszy z Izbet Sartah i Tel Zajit. To wszystko są ślady jednego procesu: przejścia od pisma obrazkowego, w którym znak odpowiada rzeczy lub sylabie, do systemu, w którym garść znaków odwzorowuje dźwięki. Ten wynalazek zdecydował o tym, że teksty Tanach mogły w ogóle powstać w formie, w jakiej je znamy — pismo przestało być zawodem, a stało się umiejętnością.
Czego to nie dowodzi
Grzebień z Lakisz nie potwierdza żadnego fragmentu Pisma i nie ma z nim treściowego związku. Nie mówi też, kiedy spisano księgi Tory ani kto to zrobił. Dowodzi jednej rzeczy, węższej i pewniejszej: w mieście, które Pismo wymienia wśród warownych miast Judy, ktoś posługiwał się alfabetem na tyle swobodnie, by zapisać zwykłe zdanie na zwykłym przedmiocie. Kiedy dokładnie — pozostaje otwarte. Kto — nie wiemy. Czy taka umiejętność była wtedy powszechna, czy rzadka — na to jeden grzebień nie odpowiada i żaden pojedynczy przedmiot odpowiedzieć nie może.
