Olbrzymi Kanaanu bywają w opracowaniach łączeni z Rdz 6 i przedstawiani jako potomstwo istot niebiańskich. Sam tekst prowadzi jednak w innym kierunku. Pismo mówi o ludach — nazywa je po imieniu, podaje, gdzie mieszkały i kto je wypędził — i traktuje je jak sąsiadów Izraela, a nie jak zjawisko z innego porządku.
Ludy wymienione z nazwy
Poprzednio mieszkali w niej Emici, lud potężny, liczny i wysoki jak Anakici; Uważano ich też za olbrzymów jak Anakitów, lecz Moabici nazywają ich Emitami.
Pwt 2,10-11
(Także i tę ziemię uważano za ziemię olbrzymów. Olbrzymi mieszkali w niej wcześniej, a Ammonici nazywają ich Zamzummitami; Lud potężny, liczny i wysoki jak Anakici; lecz Pan wygubił ich przed nimi, a Ammonici ich wypędzili i zamieszkali na ich miejscu;
Pwt 2,20-21
To zapisy o charakterze etnograficznym. Podają nazwy używane przez różne narody dla tych samych ludów, opisują je jako potężne, liczne i wysokie, i odnotowują, że zostały wyparte przez Moabitów i Ammonitów. Nie ma tu ani słowa o pochodzeniu niebiańskim ani o czymkolwiek, co wykraczałoby poza historię przesiedleń. Mojżesz umieszcza te ludy w tym samym rejestrze, w którym umieszcza Edomitów i Horytów — jako sąsiadów, których losy warto znać przed wejściem do ziemi.
Og, król Baszanu
Gdyż tylko sam Og, król Baszanu, pozostał z olbrzymów; a jego łoże, łoże żelazne, czy nie znajduje się w Rabbie synów Ammona? Długie na dziewięć łokci, a szerokie na cztery łokcie, według łokcia męskiego.
Pwt 3,11
I obszar Oga, króla Baszanu, który pozostał z Refaitów i mieszkał w Asztarot i w Edrei;
Joz 12,4
Wzmianka o łożu jest jedynym w Piśmie podaniem wymiaru w tej sprawie i została zapisana tak, jak zapisuje się rzecz sprawdzalną: z lokalizacją i z zastrzeżeniem o mierze. Autor odsyła czytelnika do przedmiotu, który wtedy istniał, i robi to tonem sporu, a nie legendy — pyta, czy łoże nie znajduje się w Rabbie, jakby oczekiwał, że ktoś to potwierdzi. Warto też zauważyć, że mowa o łożu, a nie o samym Ogu.
Anakici
Tylko że lud, który mieszka w tej ziemi, jest silny, a miasta są obwarowane i bardzo wielkie; widzieliśmy tam również synów Anaka.
Lb 13,28
W tym czasie Jozue wyruszył i wytracił Anakitów z gór, z Hebronu, z Debiru, z Anabu, ze wszystkich gór Judy i ze wszystkich gór Izraela. Jozue zniszczył ich razem z ich miastami. Nikt z Anakitów nie został w ziemi synów Izraela; zostali tylko w Gazie, w Gat i w Azdodzie.
Joz 11,21-22
Anakici zostają wyparci z gór i przetrwają tylko w trzech filistyńskich miastach. To ważny szczegół, bo z jednego z nich pochodzi później najbardziej znany przeciwnik Izraela.
Późniejsze wzmianki
Wtedy z obozu Filistynów wyszedł pewien wojownik z Gat imieniem Goliat, wysoki na sześć łokci i jedną piędź.
1 Sm 17,4
Ponadto toczyła się jeszcze wojna w Gat, gdzie był człowiek wysokiego wzrostu, mający po sześć palców u rąk i po sześć palców u nóg, razem dwadzieścia cztery. On także był synem tego olbrzyma. Gdy urągał on Izraelowi, zabił go Jonatan, syn Szimei, brata Dawida. Ci czterej byli synami tego olbrzyma z Gat, a polegli z ręki Dawida i z ręki jego sług.
2 Sm 21,20-22
Goliat jest z Gat, a więc dokładnie stamtąd, gdzie Anakici mieli pozostać. Drugi tekst wymienia kolejnych ludzi z tego samego miasta, w tym człowieka o sześciu palcach u każdej ręki i nogi. Wszyscy oni giną w zwykłych walkach, z ręki ludzi.
Zarzut: jedno zdanie, na którym wszystko wisi
Połączenie olbrzymów Kanaanu z Rdz 6 opiera się właściwie na jednym zdaniu — i to zdaniu z raportu, który Tora ocenia jednoznacznie.
I rozpuścili wśród synów Izraela złą wieść o ziemi, którą wyszpiegowali, mówiąc: Ziemia, przez którą przeszliśmy, aby ją zbadać, jest ziemią, która pożera swoich mieszkańców, a wszyscy ludzie, których w niej widzieliśmy, to ludzie wysokiego wzrostu. Tam też widzieliśmy olbrzymów, synów Anaka, pochodzących od olbrzymów. Przy nich wydaliśmy się sobie jak szarańcza, takimi też byliśmy w ich oczach.
Lb 13,32-33
A w tych dniach byli na ziemi olbrzymi; nawet i potem, gdy synowie Boży zbliżali się do córek ludzkich, a one rodziły im synów. To są mocarze, którzy od dawna byli sławnymi mężczyznami.
Rdz 6,4
Lecz mężczyźni, którzy z nim poszli, powiedzieli: Nie możemy wyruszyć przeciw tamtemu ludowi, bo jest silniejszy od nas.
Lb 13,31
Wtedy mężczyźni, których Mojżesz wysłał na wyszpiegowanie ziemi, a po powrocie pobudzili całe zgromadzenie do szemrania przeciwko niemu, rozpuszczając złą wieść o tej ziemi; Ci mężczyźni, którzy rozpowiadali złą wieść o ziemi, pomarli przed Panem wskutek plagi.
Lb 14,36-37
To zwiadowcy, a nie narrator, mówią o pochodzeniu Anakitów od olbrzymów. Tora nazywa ich relację złą wieścią, a rozdział czternasty odnotowuje, że ci, którzy ją rozpowiadali, pomarli wskutek plagi. Można oczywiście uznać, że kłamstwo dotyczyło oceny sytuacji, a nie samego szczegółu — ale to już wybór czytelnika i trzeba go zaznaczyć.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak wysocy byli. I tu potrzebne jest zdanie, którego zwykle brakuje: nie podam wzrostu Goliata w centymetrach ani długości łoża Oga w metrach, bo Pismo podaje te wielkości w łokciach i piędziach, a nigdzie nie definiuje długości łokcia. Tekst dodaje wprawdzie, że chodzi o łokieć męski, lecz i tego nie przelicza. Każda liczba w metrach jest wynikiem przyjętego założenia, nie odczytaniem tekstu.
Nie wiemy, czy między ludami Kanaanu a olbrzymami z Rdz 6 istnieje jakakolwiek ciągłość. Nie wiemy, czy nazwy Refaici, Emici, Zamzummici i Anakici oznaczają jeden lud, kilka spokrewnionych, czy zupełnie odrębne grupy — Pismo podaje część tych nazw wprost jako określenia używane przez różne narody.
Nie wiemy, dlaczego wysoki wzrost powtarza się w tych rodach ani czy łoże Oga odpowiada jego wzrostowi. Nie wiemy nic o ich religii, obyczajach ani losach poza tym, że zostali wyparci. Wszystko, co ponad to — rysunki, rekonstrukcje, wyliczenia — pochodzi z wyobraźni, i to jest w porządku, dopóki nikt nie podaje tego jako treści Pisma.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Goliat · Mojżesz — znaczenie imienia
