Józef, syn Jakuba i Racheli, to patriarcha, którego bracia sprzedali w niewolę do Egiptu, a który został tam rządcą całego kraju i uratował rodzinę przed głodem. Jego historia wypełnia ostatnie rozdziały Księgi Rodzaju (37–50) i tłumaczy, jak potomkowie Jakuba znaleźli się w Egipcie. Najkrócej streszcza ją jego własne zdanie do braci: „Obmyśliliście zło przeciwko mnie, ale Bóg obrócił to w dobro” (Rdz 50,20).
W skrócie
- Rodzina: pierworodny syn Racheli i jedenasty syn Jakuba (Rdz 30,22-24); rodzony brat Beniamina.
- Żona i dzieci: Egipcjanka Asenat, córka Poti-Fery, kapłana z On; synowie Manasses i Efraim (Rdz 41,45.50-52), od których wywodzą się dwa pokolenia Izraela.
- Imię egipskie: Safnat Paneach (Rdz 41,45).
- Wiek: siedemnaście lat, gdy został sprzedany (Rdz 37,2); trzydzieści, gdy stanął przed faraonem (Rdz 41,46); zmarł w wieku stu dziesięciu lat (Rdz 50,26).
- Najważniejsze wydarzenia: sny i sprzedaż (Rdz 37), dom Potifara i więzienie (Rdz 39–40), sny faraona i wywyższenie (Rdz 41), bracia w Egipcie (Rdz 42–44), rozpoznanie (Rdz 45), sprowadzenie Jakuba (Rdz 46–47), pojednanie po śmierci ojca (Rdz 50,15-21).
- Grób: kości wyniesione z Egiptu przez Mojżesza i pochowane w Sychem (Wj 13,19; Joz 24,32).
- Gdzie występuje: Księga Rodzaju (rozdziały 30–50); poza nią m.in. w Ps 105,16-22, Dz 7,9-16 i Hbr 11,22.
Syn Racheli i ulubieniec ojca (Rdz 30,22-24; 37,1-4)
Rachela długo była niepłodna. Gdy wreszcie urodziła syna, powiedziała: „Bóg zabrał moją hańbę”, i nadała mu imię Józef, dodając: „Niech Pan da mi drugiego syna” (Rdz 30,23-24). Po hebrajsku imię brzmi jak życzenie, by Bóg dodał kolejne dziecko. Drugi syn, Beniamin, urodził się później w drodze do Betlejem, a Rachela zmarła przy porodzie (Rdz 35,18-19).
Józef był synem ukochanej żony i dzieckiem starości ojca. „A Izrael kochał Józefa najbardziej ze wszystkich swoich synów, bo urodził mu się w starości. I zrobił mu szatę wielobarwną” (Rdz 37,3). Znaczenie hebrajskiego określenia tej szaty jest niepewne — część tłumaczy rozumie je jako długą szatę z rękawami, nie jako szatę wielobarwną. Tym samym hebrajskim określeniem, ketonet passim, nazwana jest suknia królewskiej córki Tamar (2 Sm 13,18; w UBG „kolorową suknię”), więc był to strój wyróżnienia, nie roboczy. Siedemnastoletni Józef pasł stada z synami Bilhy i Zilpy i donosił ojcu o ich złej sławie (Rdz 37,2). Bracia „znienawidzili go i nie potrafili przyjaźnie z nim rozmawiać” (Rdz 37,4).
Dwa sny i nienawiść braci (Rdz 37,5-11)
Józef opowiada braciom sen: ich snopy kłaniają się jego snopowi. Odpowiadają: „Czyżbyś miał królować nad nami?” (Rdz 37,8). W drugim śnie kłaniają mu się słońce, księżyc i jedenaście gwiazd. Tym razem gani go nawet ojciec, ale tekst dodaje, że „jego ojciec rozważał tę sprawę” (Rdz 37,11). Narrator nie ocenia, czy Józef opowiadał sny z pychy, czy z naiwności. Pokazuje tylko, że zazdrość braci rosła.
Studnia w Dotan i sprzedaż do Egiptu (Rdz 37,12-36)
Jakub wysyła Józefa z doliny Hebronu do braci pasących stada pod Sychem; znajduje ich dalej, w Dotan. Widzą go z daleka i mówią: „Oto idzie mistrz od snów” (Rdz 37,19). Planują go zabić. Ruben, najstarszy, namawia ich, by tylko wrzucili go do pustej studni, bo chce go potem zwrócić ojcu. Zdzierają z Józefa szatę i spuszczają go do studni bez wody.
Gdy jedzą, nadciąga karawana z Gileadu. Juda proponuje: „Chodźcie, sprzedajmy go Izmaelitom, a nie podnośmy na niego naszej ręki, bo to jest nasz brat i nasze ciało” (Rdz 37,27). Następny werset wymienia dwie grupy kupców: Midianici przechodzą, Józef zostaje wyciągnięty ze studni i sprzedany Izmaelitom „za dwadzieścia srebrników” (Rdz 37,28) — tyle, na ile Prawo szacuje chłopca w wieku od pięciu do dwudziestu lat (Kpł 27,5). Kto dokładnie go wyciągnął i komu sprzedał, omawia wpis Kto sprzedał Józefa — Midianici czy Izmaelici?. Sam Józef powie później braciom: „którego sprzedaliście do Egiptu” (Rdz 45,4).
Bracia maczają szatę we krwi kozła i posyłają ją ojcu. Jakub rozpoznaje ją i mówi: „Józef na pewno został rozszarpany” (Rdz 37,33). Nie daje się pocieszyć: „Naprawdę zstąpię za moim synem do grobu” (Rdz 37,35). W tym czasie Józef trafia do Potifara, dworzanina faraona i dowódcy straży (Rdz 37,36).
Opowieść przerywa tu rozdział 38 o Judzie i jego synowej Tamar. Juda, który zaproponował sprzedaż brata, musi w nim przyznać: „Ona jest sprawiedliwsza ode mnie” (Rdz 38,26). To wtrącenie przygotowuje jego późniejszą przemianę.
W domu Potifara i w więzieniu (Rdz 39–40)
Rozdział 39 cztery razy powtarza, że Jahwe (PAN) był z Józefem (Rdz 39,2.3.21.23). Potifar widzi, że niewolnikowi wszystko się udaje, i oddaje mu zarząd całego domu. Żona Potifara dzień w dzień namawia przystojnego młodzieńca, by się z nią położył. Józef odmawia i podaje dwa powody: lojalność wobec pana i wierność Bogu — „Jak więc mógłbym popełnić tak wielkie zło i zgrzeszyć przeciwko Bogu?” (Rdz 39,9). Gdy pewnego dnia chwyta go za szatę, ucieka, a szata zostaje w jej ręku. Kobieta oskarża go przed domownikami i mężem, że chciał się z nią położyć, i Józef trafia do więzienia dla więźniów królewskich. Motyw odrzuconej kobiety i fałszywego oskarżenia zna też egipska literatura — zob. wpis o Opowieści o dwóch braciach.
W więzieniu powtarza się to, co w domu Potifara: przełożony oddaje Józefowi nadzór nad wszystkimi więźniami. Trafiają tam przełożony podczaszych i przełożony piekarzy faraona, którym śnią się sny. Józef mówi: „Czy nie do Boga należą wytłumaczenia?” (Rdz 40,8). Podczaszemu zapowiada powrót na urząd, piekarzowi — śmierć. Prosi podczaszego: „wspomnij na mnie, gdy się będziesz miał dobrze” (Rdz 40,14). Oba wytłumaczenia się spełniają, ale podczaszy „nie pamiętał o Józefie, ale zapomniał o nim” (Rdz 40,23). Józef czeka w więzieniu jeszcze dwa lata (Rdz 41,1).
Sny faraona i wywyższenie (Rdz 41)
Faraonowi śni się siedem tłustych krów pożartych przez siedem chudych i siedem pełnych kłosów połkniętych przez siedem pustych. Wróżbici i mędrcy Egiptu nie umieją snów wytłumaczyć (Rdz 41,8). Podczaszy przypomina sobie wtedy o Józefie. Józef zostaje ostrzyżony, przebrany i postawiony przed królem, a pierwsze, co mówi, odbiera sobie zasługę: „To nie ja, ale Bóg da faraonowi szczęśliwą odpowiedź” (Rdz 41,16).
Wyjaśnienie jest proste: siedem lat obfitości, potem siedem lat głodu, a podwójny sen oznacza, że „ta rzecz jest postanowiona przez Boga” (Rdz 41,32). Józef od razu dodaje plan: wyznaczyć mądrego zarządcę, zbierać piątą część plonów przez lata urodzaju i przechowywać zboże w miastach (Rdz 41,33-36). Faraon pyta: „Czy znajdziemy człowieka mu podobnego, w którym jest Duch Boży?” (Rdz 41,38), i ustanawia Józefa nad całym Egiptem: „Tylko tronem będę większy od ciebie” (Rdz 41,40).
Zdjął więc faraon pierścień z ręki i włożył go na rękę Józefa, oblekł go też w szatę bisiorową, a na szyję włożył mu złoty łańcuch. I kazał go wozić na swoim drugim rydwanie, i wołano przed nim: Na kolana! I ustanowił go rządcą całej ziemi Egiptu.
Rdz 41,42-43 (UBG)
Każdy z tych gestów — pierścień z pieczęcią, szata z cienkiego lnu, złoty łańcuch, przejazd drugim rydwanem — ma odpowiednik w egipskim ceremoniale dworskim; omawia to wpis o inwestyturze Józefa i „złocie honoru”. Faraon nadaje mu egipskie imię Safnat Paneach, którego znaczenie pozostaje sporne, i daje mu za żonę Asenat, córkę Poti-Fery, kapłana z On, czyli Heliopolis (Rdz 41,45). Józef ma trzydzieści lat; minęło trzynaście od sprzedaży.
Przed nadejściem głodu rodzą mu się dwaj synowie. Ich imiona są wyznaniem: Manasses, bo „Bóg dał mi zapomnieć o całej mojej udręce i o całym domu mego ojca”, i Efraim, bo „Bóg rozmnożył mnie w ziemi mego utrapienia” (Rdz 41,51-52).
Bracia przed rządcą Egiptu (Rdz 42–44)
Głód dotyka też Kanaanu i Jakub wysyła dziesięciu synów po zboże; Beniamina zatrzymuje w domu. Bracia kłaniają się rządcy „twarzą do ziemi” (Rdz 42,6) — spełnia się pierwszy sen. „Józef rozpoznał swoich braci, ale oni go nie poznali” (Rdz 42,8). Nazywa ich szpiegami, zamyka na trzy dni, a potem zatrzymuje Symeona jako zakładnika, dopóki nie przywiozą najmłodszego brata.
Bracia rozmawiają przy nim w swoim języku, pewni, że ich nie rozumie, bo słyszą go przez tłumacza: „Naprawdę zgrzeszyliśmy przeciwko naszemu bratu, bo widząc strapienie jego duszy, gdy nas błagał, nie wysłuchaliśmy go” (Rdz 42,21). Józef odwraca się i płacze (Rdz 42,24). Jakub długo odmawia oddania Beniamina — „Nie ma Józefa i Symeona, a weźmiecie Beniamina” (Rdz 42,36) — ustępuje dopiero, gdy kończy się zboże, a Juda bierze za chłopca odpowiedzialność (Rdz 43,9).
Przy drugiej wizycie Józef ugaszcza braci, a na widok Beniamina znowu wychodzi płakać (Rdz 43,30). Potem urządza próbę: każe włożyć swój srebrny kielich do worka Beniamina, wysyła za braćmi zarządcę i oskarża ich o kradzież. Słowa o kielichu, „z którego wróży” (Rdz 44,5), i pytanie, czy nie wiedzieli, że taki człowiek jak on „potrafi wróżyć” (Rdz 44,15), wielu komentatorów uznaje za część roli egipskiego dostojnika, którą Józef gra przed braćmi; tekst nie mówi, czy naprawdę wróżył (por. co Biblia mówi o wróżbach). Próba sprawdza, czy bracia porzucą syna Racheli tak, jak kiedyś porzucili jego.
Nie porzucają. Juda, ten sam, który dawniej zaproponował sprzedaż, wygłasza jedną z najdłuższych mów w Księdze Rodzaju i kończy ją prośbą: „niech twój sługa zostanie niewolnikiem mego pana zamiast tego chłopca” (Rdz 44,33). Człowiek, który sprzedał brata w niewolę, sam ofiaruje się za niewolnika.
„Ja jestem Józef” — rozpoznanie (Rdz 45)
Józef nie może się dłużej powstrzymać. Każe wszystkim Egipcjanom wyjść i płacze tak głośno, że słyszy to dom faraona. Mówi: „Ja jestem Józef. Czy mój ojciec jeszcze żyje?” (Rdz 45,3). Bracia nie są w stanie odpowiedzieć. Wtedy pada wyjaśnienie, które zmienia sens całej historii:
Wtedy Józef powiedział do swoich braci: Zbliżcie się, proszę, do mnie. A gdy zbliżyli się, powiedział: Ja jestem Józef, wasz brat, którego sprzedaliście do Egiptu. Jednak teraz nie smućcie się ani się nie bójcie, że sprzedaliście mnie tutaj. Bóg bowiem posłał mnie przed wami dla zachowania waszego życia.
Rdz 45,4-5 (UBG)
Józef nie udaje, że nic się nie stało — mówi wprost, że go sprzedali. Ale dodaje: „nie wy mnie tu posłaliście, ale Bóg” (Rdz 45,8). Trwał wtedy drugi rok głodu, a miało nadejść jeszcze pięć (Rdz 45,6). Józef miał więc około trzydziestu dziewięciu lat, a od sprzedaży minęło dwadzieścia dwa lata. Wysyła po ojca wozy faraona. Jakub najpierw nie wierzy, potem mówi: „To mi wystarczy. Mój syn Józef jeszcze żyje” (Rdz 45,28).
Jakub w Goszen i reforma rolna (Rdz 46–47)
W drodze do Egiptu Bóg zapewnia Jakuba, że tam rozmnoży go w wielki naród i że „Józef położy swoją rękę na twoje oczy” (Rdz 46,4). Józef wyjeżdża ojcu naprzeciw do Goszen, „rzucił mu się na szyję i długo płakał na jego szyi” (Rdz 46,29). Rodzinę, liczącą według Rdz 46,27 siedemdziesiąt osób (Dz 7,14 podaje siedemdziesiąt pięć — zob. 70 czy 75?), osiedla jako pasterzy w ziemi Goszen, bo „Egipcjanie brzydzą się każdym pasterzem” (Rdz 46,34). Gdzie dokładnie leżała ta kraina, omawia wpis o Wadi Tumilat i ziemi Goszen.
Rozdział 47 pokazuje mniej znaną stronę rządów Józefa. W latach głodu Egipcjanie płacą za zboże najpierw pieniędzmi, potem stadami, w końcu ziemią i sobą. Cała ziemia poza ziemią kapłanów przechodzi na własność faraona, a lud oddaje mu odtąd piątą część plonów (Rdz 47,20-26). Egipcjanie mówią: „Uratowałeś nam życie!” (Rdz 47,25). Tekst relacjonuje to bez oceny. Część komentatorów widzi tu zarówno ocalenie, jak i skupienie ziemi i ludzi w rękach faraona — tej władzy, której nowy król użyje potem przeciw potomkom Jakuba (Wj 1,8-11).
Błogosławieństwa i śmierć Jakuba (Rdz 47,28–50,14)
Jakub żyje w Egipcie siedemnaście lat (Rdz 47,28). Przed śmiercią prosi Józefa, by nie chował go w Egipcie: „gdy zasnę z moimi ojcami, wywieziesz mnie z Egiptu i pochowasz mnie w ich grobie” (Rdz 47,30). Usynawia Efraima i Manassesa — „Będą moi jak Ruben i Symeon” (Rdz 48,5) — i krzyżując ręce, kładzie prawicę na głowę młodszego Efraima (Rdz 48,14). Józefowi daje „jedną część więcej niż twoim braciom” (Rdz 48,22), a w końcowym błogosławieństwie nazywa go latoroślą płodną przy źródle (Rdz 49,22).
Po śmierci ojca Józef każe lekarzom go zabalsamować. „I minęło czterdzieści dni, bo tyle trwa balsamowanie. Egipcjanie opłakiwali go przez siedemdziesiąt dni” (Rdz 50,3) — obie liczby mają egipskie odpowiedniki, o czym pisze wpis o czterdziestu dniach balsamowania i siedemdziesięciu dniach żałoby. Wielki kondukt odprowadza Jakuba do grobu w Kanaanie.
„Bóg obrócił to w dobro” (Rdz 50,15-21)
Po pogrzebie bracia boją się, że Józef czekał tylko na śmierć ojca, by się zemścić. Przesyłają mu prośbę o przebaczenie, powołując się na polecenie zmarłego ojca — tekst nie mówi, czy Jakub naprawdę je wydał — i padają przed nim. Józef płacze i odpowiada: „Nie bójcie się. Czyż ja jestem na miejscu Boga?” (Rdz 50,19).
Obmyśliliście zło przeciwko mnie, ale Bóg obrócił to w dobro, żeby sprawić to, co się dziś dzieje, aby zachować tak wielki lud.
Rdz 50,20 (UBG)
To zdanie nie usprawiedliwia braci — nazywa ich zamiar złem. Mówi jednak, że Bóg potrafi przeprowadzić swój zamysł przez ludzką krzywdę, nie znosząc odpowiedzialności sprawców. Józef obiecuje im i ich dzieciom utrzymanie, „I tak ich pocieszał, i serdecznie z nimi rozmawiał” (Rdz 50,21).
Śmierć w wieku stu dziesięciu lat i kości w Sychem (Rdz 50,22-26)
Józef dożywa stu dziesięciu lat; ogląda potomków Efraima do trzeciego pokolenia, a na jego kolanach wychowują się synowie Makira, syna Manassesa (Rdz 50,23). Przed śmiercią mówi: „Ja umrę, ale Bóg na pewno was nawiedzi i wyprowadzi z tej ziemi” (Rdz 50,24). Zobowiązuje synów Izraela przysięgą, że zabiorą stąd jego kości (Rdz 50,25). Zostaje zabalsamowany i złożony w trumnie w Egipcie (Rdz 50,26). Hebrajskie słowo na tę trumnę to to samo, którym później nazywana jest Arka Przymierza.
Przysięga czeka na spełnienie kilkaset lat. Gdy wstaje „nowy król, który nie znał Józefa” (Wj 1,8), Izraelici stają się niewolnikami. Przy wyjściu z Egiptu „Mojżesz wziął też ze sobą kości Józefa” (Wj 13,19), a po zdobyciu ziemi pochowano je w Sychem, na polu kupionym przez Jakuba (Joz 24,32). List do Hebrajczyków zalicza to polecenie do aktów wiary: Józef, umierając, „wspomniał o wyjściu synów Izraela i wydał polecenie co do swoich kości” (Hbr 11,22). Jego nadzieja dotyczyła obietnicy danej ojcom i ziemi, nie życia duszy w Egipcie ani gdzie indziej; Józef, jak ojcowie, zasnął i czeka na zmartwychwstanie.
Józef w dalszych księgach Biblii (Ps 105; Dz 7)
Psalm 105 opowiada jego historię jako część Bożego planu: Bóg „Posłał przed nimi męża, Józefa, który został sprzedany jako niewolnik”, którego nogi ranili pętami, aż „jego słowo się spełniło” (Ps 105,17-19). Szczepan w mowie przed Radą streszcza ją jednym zdaniem: „A patriarchowie z zawiści sprzedali Józefa do Egiptu. Lecz Bóg był z nim” (Dz 7,9). W tej samej mowie zarzuca słuchaczom, że ich ojcowie prześladowali proroków (Dz 7,51-52). Wielu czytelników dostrzega w Józefie zapowiedź Jeszui (Jezusa): odrzucony przez braci, sprzedany za srebro, wywyższony i ratujący tych, którzy go odrzucili. Nowy Testament nie nazywa jednak Józefa wprost typem Mesjasza; to podobieństwo odczytywane przez późniejszych komentatorów. Jakub przekazał Józefowi pole koło Sychem, przy którym Jeszua rozmawiał z Samarytanką (J 4,5).
Czego nie wiemy
- Kiedy żył i który faraon go wywyższył. Tekst nie podaje imienia faraona ani daty. Propozycje łączą Józefa z czasami Hyksosów albo z innymi okresami — wszystkie są hipotezami (zob. Kim byli Hyksosi?).
- Czy archeologia znalazła jego ślady. Źródła egipskie Józefa nie wymieniają. Głośny posąg Azjaty z grobu w Awaris nie ma imienia i nie da się go przypisać Józefowi — opisuje to wpis o posągu z Tell el-Dab'a.
- Co znaczą imiona Safnat Paneach i Asenat. Są egipskie; proponowane przekłady są sporne.
- Jak wyglądała jego szata. Hebrajskie określenie może oznaczać szatę wielobarwną albo długą z rękawami.
- Kto wyciągnął go ze studni. Rdz 37,28 da się czytać na kilka sposobów.
- Gdzie dziś jest jego grób. Miejsce czczone w Nablusie jako grób Józefa to tradycja, której nie da się potwierdzić.
