Józef (ang. Joseph, w dystrybucji także jako The Bible: Joseph) to telewizyjny film Rogera Younga z 1995 roku, trwający 185 minut. Powstał jako koprodukcja niemiecko-włosko-amerykańska i jest częścią cyklu The Bible Collection — serii ekranizacji kolejnych ksiąg, do której należą także Abraham, Jakub czy Mojżesz. Premiera odbyła się 16 kwietnia 1995 roku na antenie TNT.
W obsadzie: Paul Mercurio (Józef), Martin Landau (Jakub), Ben Kingsley (Potifar), Lesley Ann Warren (żona Potifara), Alice Krige (Rachela), Dominique Sanda (Lea), Michael Attwell (Juda), Stefano Dionisi (faraon), Valeria Cavalli (Asenat).
Film zdobył nagrodę Emmy dla najlepszego miniserialu przy pięciu nominacjach — jako pierwsza produkcja telewizji kablowej w tej kategorii. Marco Frisina otrzymał nagrodę CableACE za muzykę.
Które fragmenty Pisma ekranizuje
Rozdziały 37–50 Księgi Rodzaju, praktycznie w całości i we właściwej kolejności. Faworyzowanie przez ojca, sny, sprzedaż braciom Izmaelitów, dom Potifara, więzienie, tłumaczenie snów faraona, wyniesienie, głód, przyjazd braci i pojednanie.
A Izrael kochał Józefa najbardziej ze wszystkich swoich synów, bo urodził mu się w starości. I zrobił mu szatę wielobarwną. Gdy jego bracia widzieli, że ojciec kocha go bardziej niż wszystkich jego braci, znienawidzili go i nie potrafili przyjaźnie z nim rozmawiać.
Rdz 37,3-4
Punkt wyjścia jest tu bezlitośnie prosty i film go nie łagodzi: ojciec kocha jednego syna bardziej, bracia to widzą i zaczynają nienawidzić.
I odpowiedzieli mu: Śnił się nam sen, a nie ma nikogo, kto by go wytłumaczył. Józef powiedział do nich: Czy nie do Boga należą wytłumaczenia? Opowiedzcie mi, proszę.
Rdz 40,8
Zdanie kluczowe dla całej opowieści — Józef konsekwentnie odsyła zasługę do Boga, i film tego nie gubi. Powtarza je jeszcze wyraźniej przed faraonem.
Józef powiedział do nich: Nie bójcie się. Czyż ja jestem na miejscu Boga? Obmyśliliście zło przeciwko mnie, ale Bóg obrócił to w dobro, żeby sprawić to, co się dziś dzieje, aby zachować tak wielki lud. Teraz więc nie bójcie się. Ja będę żywić was i wasze dzieci. I tak ich pocieszał, i serdecznie z nimi rozmawiał.
Rdz 50,19-21
Zakończenie jest oddane wiernie, łącznie z formułą, która jest sercem tej historii: zamierzono zło, a Bóg obrócił je w dobro.
Co dodano, a czego nie ma w Piśmie
Stosunkowo niewiele, i to jest największa zaleta tej produkcji. Dopiski dotyczą przede wszystkim tego, o czym tekst milczy — a milczy o rzeczach, których film potrzebuje: o motywacjach, przebiegu rozmów i emocjach między postaciami.
Rozmowy braci. Rodzaju relacjonuje ich narady w kilku zdaniach. Film rozpisuje je na pełne sceny, w których każdy z braci dostaje charakter i argumenty. To materiał autorski, choć zgodny z kierunkiem tekstu — Juda rzeczywiście jest tym, który proponuje sprzedaż zamiast zabójstwa.
Rama fabularna. Film zaczyna się sekwencją w Egipcie, dopiero potem cofa się do dzieciństwa Józefa. Wprowadzono też scenę, w której Józef opowiada swoją historię Potifarowi, żeby odbudować jego zaufanie — takiej rozmowy w Rodzaju nie ma. Produkcja nawiązuje ponadto do wcześniejszego filmu cyklu, Jakuba z 1994 roku, budując ciągłość między częściami; to zabieg serialowy, nie tekstowy.
Dom Potifara. Wątek żony Potifara jest w Piśmie krótki i pozbawiony psychologii — jest propozycja, odmowa, ponawianie, ucieczka i fałszywe oskarżenie. Film rozbudowuje go w pełnowymiarową relację. Sama odmowa Józefa jest jednak oddana wiernie, łącznie z jej uzasadnieniem:
Po tych wydarzeniach żona jego pana zwróciła swe oczy na Józefa i powiedziała: Połóż się ze mną. Ale odmówił i powiedział do żony swego pana: Mój pan nie wie tak dobrze jak ja, co jest w jego domu, bo wszystko, co miał, oddał w moje ręce. I nie ma w tym domu nikogo większego ode mnie, i nie zabronił mi niczego oprócz ciebie, bo ty jesteś jego żoną. Jak więc mógłbym popełnić tak wielkie zło i zgrzeszyć przeciwko Bogu? I chociaż namawiała Józefa dzień w dzień, on nie zgadzał się z nią położyć ani z nią być. Pewnego dnia, gdy wszedł do domu, aby wykonać swoje obowiązki, a nie było tam nikogo z domowników; Uchwyciła go za szatę i powiedziała: Połóż się ze mną. Ale on zostawił swoją szatę w jej ręku, uciekł i wyszedł na zewnątrz.
Rdz 39,7-12
To ważne, bo Józef nie mówi „nie wolno mi”, tylko wskazuje na dwie rzeczy naraz: na zaufanie, którego nie chce zawieść, i na grzech przeciw Bogu. Film ten podwójny motyw zachowuje.
Sceny dworskie. Egipt lat głodu, funkcjonowanie administracji i pozycja Józefa jako zarządcy są w filmie rozbudowane ponad to, co podaje tekst. Rodzaju streszcza wyniesienie Józefa w kilku wersetach.
Dla kogo i na co uważać
To jedna z najwierniejszych ekranizacji dużej partii Starego Testamentu, jakie powstały, i przy tym dobrze zagrana — Landau i Kingsley robią różnicę. Nadaje się do oglądania rodzinnie, także z młodzieżą; wątek żony Potifara pokazano powściągliwie.
Na co uważać: to produkcja telewizyjna z połowy lat dziewięćdziesiątych, więc tempo jest spokojne, a rozmach ograniczony. I jak zwykle — dialogi to w większości praca scenarzystów, więc charakter poszczególnych braci czy Potifara jest interpretacją. Sam bieg wydarzeń i ich sens film oddaje uczciwie.
Zobacz też: Abraham · Jakub · Michael · Rama · Józef — znaczenie imienia · Mojżesz — znaczenie imienia
