Książę Egiptu (ang. The Prince of Egypt) to amerykański film animowany studia DreamWorks Animation z 1998 roku, trwający 99 minut. Wyreżyserowali go Brenda Chapman, Steve Hickner i Simon Wells. Muzykę napisał Hans Zimmer, piosenki — Stephen Schwartz; utwór „When You Believe” dostał Oscara.
W oryginalnej obsadzie głosowej: Val Kilmer (Mojżesz, a także — niewymieniony w napisach — głos Boga), Ralph Fiennes (Ramzes), Michelle Pfeiffer (Sefora), Sandra Bullock (Miriam), Jeff Goldblum (Aaron), Danny Glover (Jetro). W polskiej wersji Mojżeszowi i Bogu głosu użyczył Marcin Kudełka, Ramzesowi — Jacek Borkowski w dialogach i Jacek Bończyk w partiach śpiewanych.
Jeffrey Katzenberg zaprosił do konsultacji biblistów oraz teologów chrześcijańskich, żydowskich i muzułmańskich, a także przedstawicieli społeczności arabsko-amerykańskiej — z zamiarem, by film był możliwie wierny opowieści źródłowej.
Które fragmenty Pisma ekranizuje
Film obejmuje Księgę Wyjścia od ucisku Izraela do Synaju. Zaczyna się od rozkazu faraona:
Wtedy faraon rozkazał całemu swemu ludowi: Każdego syna, który się urodzi, wrzućcie do rzeki, a każdą córkę pozostawcie przy życiu.
Wj 1,22
Dalej idą ocalenie niemowlęcia, dorastanie na dworze, zabójstwo Egipcjanina i ucieczka, Midian, krzew ognisty, spór z faraonem, plagi, Pascha, przejście przez morze i tablice.
Mojżesz powiedział do Pana: Proszę, Panie, nie jestem wymowny – ani przedtem, ani odkąd przemówiłeś do twego sługi, bo mam powolną mowę i ociężały język. Pan mu odpowiedział: Któż uczynił usta człowieka? Albo kto czyni niemego lub głuchego, widzącego lub ślepego? Czyż nie ja, Pan? Teraz więc idź, a ja będę przy twoich ustach i pouczę cię, co masz mówić. Mojżesz powiedział: Proszę, Panie, poślij tego, kogo masz posłać. Wtedy zapalił się gniew Pana na Mojżesza i powiedział: Czyż Aaron, Lewita, nie jest twoim bratem? Wiem, że on potrafi dobrze mówić. Oto on wyjdzie ci na spotkanie, a gdy cię zobaczy, uraduje się w swoim sercu. Ty będziesz mówił do niego i włożysz słowa w jego usta. A ja będę przy twoich ustach i przy jego ustach i pouczę was, co macie czynić. On będzie mówił za ciebie do ludu. On będzie dla ciebie jakby ustami, a ty dla niego będziesz jakby Bogiem.
Wj 4,10-16
Opory Mojżesza wobec powołania film oddaje wiernie — jego bohater również się wzbrania i również dostaje Aarona do pomocy. Zachowany jest też pieśniowy finał wyjścia:
Wtedy prorokini Miriam, siostra Aarona, wzięła bęben w rękę, a wszystkie kobiety wyszły za nią z bębnami i w pląsach. I Miriam powiedziała do nich: Śpiewajcie Panu, bo jest bardzo wywyższony; konia i jego jeźdźca wrzucił do morza.
Wj 15,20-21
Piosenka „When You Believe” jest muzycznym odpowiednikiem tej sceny — Miriam z bębenkiem prowadząca kobiety po przejściu przez morze.
Co dodano, a czego nie ma w Piśmie
Braterstwo Mojżesza i Ramzesa. Cała oś dramaturgiczna filmu — dwaj chłopcy wychowani razem, przyjaźń, rywalizacja, a potem tragiczne rozejście — jest wymyślona. Księga Wyjścia mówi tylko, że Mojżesz stał się synem córki faraona; o jego relacjach z kimkolwiek na dworze milczy. Faraon, przed którym Mojżesz stanie po latach, nie jest w tekście w żaden sposób powiązany z jego dzieciństwem.
Sposób odkrycia pochodzenia. W filmie Mojżesz dowiaduje się prawdy przez koszmarny sen, a potem przez wyznanie samego faraona, który o Hebrajczykach mówi lekceważąco, że byli tylko niewolnikami. W tekście nie ma ani snu, ani takiej rozmowy — dorosły Mojżesz po prostu wychodzi do braci i widzi, jak żyją.
Hotep i Huj. Para egipskich kapłanów, którzy próbują powtórzyć znak z laską, to postacie filmowe. Samo starcie z magami Egiptu jest jednak w Piśmie i film oddaje jego wynik zgodnie z tekstem:
Mojżesz i Aaron przyszli do faraona i uczynili tak, jak Pan rozkazał. Aaron rzucił swoją laskę przed faraonem i jego sługami, a ona zamieniła się w węża. Wtedy faraon wezwał mędrców i czarowników. I ci egipscy czarownicy uczynili to samo swoimi czarami. Każdy z nich rzucił swoją laskę, a zamieniły się w węże. Lecz laska Aarona pożarła ich laski.
Wj 7,10-12
Sefora jako podarunek. W filmie przyszła żona Mojżesza trafia na dwór jako podarowana branka. Tekst przedstawia ich spotkanie inaczej — Mojżesz poznaje ją dopiero po ucieczce, przy studni w Midianie.
Głos Boga. Twórcy podjęli ciekawą decyzję: przy krzewie Bóg przemawia głosem samego Mojżesza, zwielokrotnionym. To rozwiązanie artystyczne, nie tekstowe, i warto o nim wiedzieć — ale nie zmienia treści tego, co zostaje powiedziane.
Poza tym film jest zaskakująco powściągliwy. Nie relatywizuje plag, nie tłumaczy ich naturalnie, nie robi z faraona ofiary i nie zmiękcza dziesiątej plagi, którą pokazuje jako rzecz straszną, ale zawinioną. Dziesięć przykazań jest na końcu i nie zostaje w żaden sposób zbagatelizowane.
Dla kogo i na co uważać
Ze wszystkich ekranizacji Wyjścia ta najlepiej nadaje się do oglądania z dziećmi i najmniej mija się z tekstem w sprawach ważnych. Jest też po prostu bardzo dobrze zrobiona — animacja przejścia przez morze do dziś nie ma sobie równych.
Trzeba pamiętać o jednym: relacja Mojżesza z Ramzesem, czyli to, co widz zapamięta najmocniej, jest w całości wymyślona. Film daje dobrą okazję, żeby pokazać dziecku różnicę między tym, co jest w Biblii, a tym, co dopisano dla opowieści. Dziesiąta plaga i śmierć pierworodnych są pokazane poważnie i mogą wymagać rozmowy.
Zobacz też: Dziesięć przykazań · Księga Wyjścia · Aaron · Jetro · Mojżesz — znaczenie imienia · Miriam — znaczenie imienia
