Samson i Dalila (ang. Samson and Delilah) to amerykański film Cecila B. DeMille’a z 1949 roku, trwający 134 minuty wraz z uwerturą i muzyką końcową. Zdobył dwa Oscary — za scenografię i za kostiumy w filmie barwnym — i był najbardziej dochodowym filmem 1950 roku, zarabiając łącznie około 25,6 miliona dolarów.
W obsadzie: Victor Mature (Samson), Hedy Lamarr (Dalila), Angela Lansbury (Semadar), George Sanders (Saran z Gazy). Podstawą scenariusza były rozdziały 13–16 Księgi Sędziów oraz powieść Włodzimierza Żabotyńskiego Samson Nazirejczyk z 1926 roku.
Które fragmenty Pisma ekranizuje
Film obejmuje cały cykl Samsona: zapowiedź narodzin, nazireat, kobietę z Timny, rozdarcie lwa, walkę oślą szczęką, Dalilę, ostrzyżenie i śmierć w świątyni Dagona.
A był pewien mężczyzna z Sorea, z pokolenia Dana, imieniem Manoach, a jego żona była niepłodna i nie rodziła. I Anioł Pana ukazał się tej kobiecie, i powiedział do niej: Oto jesteś niepłodna i nie rodziłaś, ale poczniesz i urodzisz syna. Dlatego teraz strzeż się, nie pij wina ani mocnego napoju i nie jedz nic nieczystego; Bo oto poczniesz i urodzisz syna, a brzytwa nie dotknie jego głowy, bo to dziecko będzie nazirejczykiem dla Boga już od łona. I zacznie on wybawiać Izraela z rąk Filistynów.
Sdz 13,2-5
Zapowiedź jest jednoznaczna: Samson ma być nazirejczykiem od urodzenia, a brzytwa nie ma dotknąć jego głowy. To reguła znana z Tory:
I Pan powiedział do Mojżesza: Przemów do synów Izraela i powiedz do nich: Gdy mężczyzna albo kobieta złoży szczególny ślub nazirejczyka, aby się poświęcić Panu; Niech powstrzyma się od wina i mocnego napoju; nie będzie pił octu z wina i octu z mocnego napoju; nie będzie pił żadnego soku z winogron i nie będzie jeść winogron, ani świeżych, ani suszonych. Przez wszystkie dni swego oddzielenia nie będzie jeść niczego, co pochodzi z winorośli, od ziarenka aż do łupiny. Przez wszystkie dni ślubu swego oddzielenia brzytwa nie dotknie jego głowy. Dopóki nie wypełni się czas, na który poświęcił się Panu, będzie święty i zapuści włosy na swojej głowie.
Lb 6,1-5
Ostatnia scena filmu jest wierna tekstowi w tym, co najważniejsze — Samson prosi o siłę i ginie razem z Filistynami:
Wówczas Samson wezwał Pana i powiedział: Panie Boże, wspomnij na mnie, proszę, i wzmocnij mnie tylko ten jeden raz, Boże, abym mógł się zemścić już na Filistynach za dwoje moich oczu. Ujął więc Samson obie środkowe kolumny, na których stał dom i o które się wsparł, jedną swoją prawą ręką, a drugą swoją lewą ręką. Potem Samson powiedział: Niech umrę z Filistynami. A gdy się o nie mocno oparł, dom upadł na książąt i na cały lud, który w nim był. A martwych, których zabił przy swojej śmierci, było więcej niż tych, których zabił za swego życia.
Sdz 16,28-30
Co dodano, a czego nie ma w Piśmie
Dalila jako siostra Semadar. To najgłębsza zmiana i sam DeMille jej nie ukrywał — mówił, że młodsza córka teścia Samsona nie ma w Biblii imienia, więc nazwano ją Dalilą. W Księdze Sędziów są to dwie różne kobiety, rozdzielone w tekście dwoma rozdziałami. Młodsza siostra pojawia się tylko raz, w jednej propozycji:
Po kilku dniach, w czasie żniw pszenicy, Samson odwiedził swoją żonę. Przyniósł jej koźlątko i mówił: Wejdę do swojej żony, do jej pokoju. Lecz jej ojciec nie pozwolił mu wejść. Jej ojciec powiedział: Myślałem, że ją znienawidziłeś, dałem ją więc twemu towarzyszowi. Czy jej młodsza siostra nie jest piękniejsza od niej? Weź ją sobie zamiast niej.
Sdz 15,1-2
Dalila zostaje wprowadzona znacznie później, w innym miejscu i bez żadnego związku z rodziną z Timny.
Motyw zemsty. Ze scalenia obu postaci wynika cała psychologia filmu: Dalila kocha Samsona, zostaje odrzucona na rzecz siostry i dopiero z upokorzenia rodzi się zdrada. Tekst podaje motyw zupełnie inny i bardzo prozaiczny:
Potem w dolinie Sorek zakochał się w kobiecie, która miała na imię Dalila. I przyszli do niej książęta Filistynów i powiedzieli jej: Oszukaj go i dowiedz się, w czym tkwi jego wielka siła i jak moglibyśmy go pokonać, by go związać i gnębić, a każdy z nas da ci tysiąc sto srebrników. Powiedziała więc Dalila do Samsona: Powiedz mi, proszę, w czym tkwi twoja wielka siła i czym można by cię związać, by cię gnębić?
Sdz 16,4-6
Tysiąc sto srebrników od każdego z książąt filistyńskich — to cały motyw, jaki podaje Pismo. Wersja filmowa jest bogatsza dramaturgicznie, ale zmienia sens sceny: u DeMille’a zdrada jest tragedią miłosną, w Księdze Sędziów transakcją.
Śmierć Dalili w świątyni. W filmie Dalila przychodzi na ucztę mimo ostrzeżenia, prowadzi ślepego Samsona do kolumn i ginie razem z nim pod gruzami. Tekst nie mówi o niej po ostrzyżeniu ani słowa — po prostu znika z opowieści. Jej obecność przy końcu jest dopiskiem, i to takim, który zmienia wymowę zakończenia: z sądu nad Filistynami robi się wspólna śmierć kochanków.
Saran z Gazy. Filistyński władca rozgrywający całą intrygę jest postacią zbiorczą — Księga Sędziów mówi o książętach filistyńskich w liczbie mnogiej i nie wyróżnia żadnego z nich.
Dla kogo i na co uważać
To klasyk hollywoodzkiego widowiska biblijnego, wciąż oglądalny, choć w konwencji z lat czterdziestych. Zakończenie w świątyni Dagona zrobiono na tamte czasy bardzo dobrze.
Uwaga jest zasadnicza: to nie ekranizacja Księgi Sędziów, tylko melodramat na jej motywach. Kto obejrzy film bez znajomości tekstu, zapamięta Dalilę jako odrzuconą kochankę, a nie jako kobietę opłaconą przez wrogów Izraela — a w Piśmie historia Samsona jest opowieścią o łamanym ślubie, nie o zawiedzionym uczuciu. Rozdziały 13–16 Sędziów czyta się w kwadrans.
Zobacz też: Nazireat (nazir) — ślub czasowy, nie zakon · Księga Sędziów · Samson · Dalila
