Noe: Wybrany przez Boga (ang. Noah) to amerykański film Darrena Aronofsky’ego z 2014 roku, trwający 138 minut. Scenariusz napisali reżyser i Ari Handel. Polska premiera odbyła się 28 marca 2014 roku.
W obsadzie: Russell Crowe (Noe), Jennifer Connelly (Naameh), Emma Watson (Ila), Douglas Booth (Sem), Logan Lerman (Cham), Leo McHugh Carroll (Jafet), Ray Winstone (Tubal–Kain), Anthony Hopkins (Matuzalem).
Film wzbudził spory po obu stronach. Część środowisk chrześcijańskich zwracała uwagę na wykorzystanie źródeł pozabiblijnych i na to, że Bóg nie jest w filmie nazwany imieniem, lecz wyłącznie „Stwórcą”. W lutym 2014 roku wytwórnia Paramount dodała do materiałów promocyjnych oświadczenie, że film jest inspirowany historią Noego, że skorzystano z licencji artystycznej, ale zdaniem twórców pozostaje on wierny istocie i wartościom tej opowieści. Film zakazano w Bahrajnie, Kuwejcie, Katarze, Arabii Saudyjskiej, Zjednoczonych Emiratach Arabskich, Malezji i Indonezji.
Które fragmenty Pisma ekranizuje
Podstawą są rozdziały 6–9 Księgi Rodzaju. Film zachowuje zepsucie ziemi, polecenie budowy, potop, ocalenie zwierząt, wyjście z arki i przymierze z tęczą jako znakiem. Zachowuje też — co bywa zaskoczeniem dla widzów — scenę upicia się Noego i przekleństwa rzuconego po niej.
Ale z tobą zawrę moje przymierze; i wejdziesz do arki, ty i twoi synowie, i twoja żona, i żony twoich synów z tobą. I ze wszystkich zwierząt wszelkiego ciała po jednej parze wprowadzisz do arki, aby uchowały się z tobą żywe, będą to samiec i samica. Z ptactwa według jego rodzaju i z bydła według jego rodzaju, i z wszelkich ziemskich zwierząt pełzających według ich rodzaju, po parze z każdego rodzaju wejdą z tobą, aby żywe zostały. A ty weźmiesz ze sobą wszelki pokarm, który się nadaje do jedzenia, i zabierzesz do siebie, i będzie tobie i im na pokarm. I Noe tak uczynił. Zrobił wszystko tak, jak mu Bóg rozkazał.
Rdz 6,18-22
Ten fragment warto przeczytać uważnie, bo w nim leży najpoważniejsza rozbieżność. Polecenie mówi wprost, kto ma wejść do arki: Noe, jego synowie, jego żona i żony jego synów. Rodzaju powtarza to jeszcze raz, przy samym wejściu:
W sześćsetnym roku życia Noego, w drugim miesiącu, siedemnastego dnia tego miesiąca, w tym właśnie dniu, przerwały się wszystkie źródła wielkiej głębi i otworzyły się okna nieba. I deszcz padał na ziemię czterdzieści dni i czterdzieści nocy. W tym właśnie dniu weszli do arki Noe oraz jego synowie – Sem, Cham i Jafet, a z nimi żona Noego i trzy żony jego synów.
Rdz 7,11-13
Co dodano, a czego nie ma w Piśmie
Czuwający. Upadli aniołowie uwięzieni na ziemi w kamiennych ciałach, którzy pomagają Noemu budować arkę, a potem giną w walce i wracają do nieba — to konstrukcja oparta na apokryficznej Księdze Henocha, nie na Piśmie. Rodzaju wspomina o synach Bożych i o olbrzymach jednym krótkim fragmentem i nie mówi o nich nic więcej.
Brak żon dla synów. W filmie Noe rezygnuje z szukania żon dla Sema, Chama i Jafeta, uznawszy ludzkość za nie do uratowania. To odwrócenie tego, co czytamy w poleceniu z Rdz 6 i w relacji z Rdz 7 — trzy żony synów wchodzą do arki razem z resztą rodziny. Cała późniejsza fabuła filmu wyrasta z tej jednej zmiany.
Noe chcący zabić noworodki. Ila, uleczona z bezpłodności przez Matuzalema, rodzi na arce, a Noe zapowiada, że zabije dziecko, jeśli okaże się dziewczynką, żeby ludzkość wygasła. To centralny konflikt filmu i nie ma go w tekście w żadnej postaci. Rodzaju mówi coś dokładnie przeciwnego o zamiarze wobec ocalonych:
I Bóg błogosławił Noego i jego synów, i powiedział im: Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, i napełniajcie ziemię. A strach i lęk przed wami będzie nad wszelkim zwierzęciem ziemi, nad wszelkim ptactwem nieba, nad wszystkim, co się porusza na ziemi, i nad wszelkimi rybami morza; oddane są w wasze ręce. Wszystko, co się porusza i żyje, będzie dla was pokarmem, podobnie jak rośliny zielone, daję wam to wszystko.
Rdz 9,1-3
Warto zauważyć, że ten sam fragment rozstrzyga jeszcze jedną sprawę: po potopie mięso zostaje wprost oddane człowiekowi na pokarm. Film buduje natomiast obraz rodziny Noego jako wegetarian, dla których zabijanie zwierząt jest znakiem zepsucia.
Tubal-Kain na arce. Wróg Noego przemyca się na pokład, ukrywa tam i ginie z ręki Chama. W Piśmie Tubal-Kain występuje, ale jako postać z genealogii kilka pokoleń wcześniej, nie jako uczestnik potopu.
„Stwórca” zamiast imienia. Bóg w filmie nie jest nazwany imieniem i nie przemawia — komunikuje się wyłącznie przez sny i wizje, które Noe musi sam interpretować, i myli się w tej interpretacji. W tekście Bóg mówi do Noego wprost, wydaje konkretne polecenia i podaje wymiary arki co do łokcia.
Dla kogo i na co uważać
To ambitne kino i film o rzeczywistym ciężarze — pytanie o to, czy człowiek zasługuje na ocalenie, jest postawione poważnie i bez taniej pociechy. Wizualnie robi wrażenie, a sam potop pokazano z rozmachem.
Nie jest to jednak ekranizacja Księgi Rodzaju, tylko autorska opowieść zbudowana na jej motywach i na Księdze Henocha. Główny wątek dramatyczny — Noe jako człowiek gotowy zabić własną wnuczkę — stoi w sprzeczności z tekstem, podobnie jak brak żon na arce. Kto ogląda ten film, powinien mieć przeczytane rozdziały 6–9 Rodzaju; to lektura na kwadrans, a różnica jest widoczna od razu. Film nie nadaje się dla dzieci.
Zobacz też: Przymierze (brit) · Cham · Tubal · Jafet — znaczenie imienia · Kain — znaczenie imienia
