Pasja (ang. The Passion of the Christ) to film Mela Gibsona z 2004 roku, produkcja amerykańska, 127 minut. Scenariusz napisali Benedict Fitzgerald i Mel Gibson. Postacie mówią po aramejsku, hebrajsku i po łacinie, z napisami — zabieg, który w chwili premiery uchodził za samobójczy komercyjnie, a okazał się częścią sukcesu. Film zarobił ponad 610 milionów dolarów przy budżecie 30 milionów.
W obsadzie: Jim Caviezel (Jezus), Maia Morgenstern (Maria), Monica Bellucci (Maria Magdalena), Hristo Szopow (Piłat), Rosalinda Celentano (szatan). Film obejmuje wyłącznie ostatnie kilkanaście godzin życia Mesjasza — od Getsemani do złożenia w grobie, z krótkim zakończeniem po zmartwychwstaniu.
Które fragmenty Pisma ekranizuje
Film otwiera plansza z proroctwem Izajasza:
Wzgardzony i odrzucony przez ludzi; mąż boleści i doświadczony cierpieniem. I przed nim ukrywaliśmy jakby swoją twarz; wzgardzony tak, że mieliśmy go za nic. Zaprawdę on wziął na siebie nasze cierpienia i nosił naszą boleść. A my uważaliśmy, że jest zraniony, uderzony przez Boga i utrapiony. Lecz on był zraniony za nasze występki, starty za nasze nieprawości. Kara dla naszego pokoju była na nim, a jego ranami zostaliśmy uzdrowieni.
Iz 53,3-5
To trafny wybór, bo cały film jest w istocie ilustracją tego jednego fragmentu — cierpienia zastępczego. Dalej idzie modlitwa w Getsemani, pojmanie, przesłuchanie u arcykapłana, sąd u Piłata, biczowanie, droga na Golgotę, ukrzyżowanie.
Wtedy ukazał mu się anioł z nieba i umacniał go. I w śmiertelnym zmaganiu jeszcze gorliwiej się modlił, a jego pot był jak krople krwi spadające na ziemię.
Łk 22,43-44
Ten szczegół — anioł i krwawy pot — pochodzi wyłącznie od Łukasza i film go zachowuje. Podobnie scena pod krzyżem:
A przy krzyżu Jezusa stały jego matka i siostra jego matki, Maria, żona Kleofasa, i Maria Magdalena. Gdy więc Jezus zobaczył matkę i ucznia, którego miłował, stojącego obok, powiedział do swojej matki: Kobieto, oto twój syn. Potem powiedział do ucznia: Oto twoja matka. I od tej godziny uczeń ten wziął ją do siebie.
J 19,25-27
Powierzenie matki uczniowi zostało pokazane wiernie, choć w filmie jest znacznie dłuższe i mocniej rozegrane niż w tekście.
Co dodano, a czego nie ma w Piśmie
Tu leży klucz do zrozumienia tego filmu. Gibson nie ograniczył się do Ewangelii — sięgnął po pisma katolickich mistyczek, przede wszystkim po zapis wizji Anny Katarzyny Emmerich, spisany przez Clemensa Brentano, oraz po Marię z Ágredy. To źródło jest udokumentowane i sam reżyser się do niego przyznawał: opisy Emmerich są znacznie bardziej szczegółowe niż relacje ewangeliczne i dostarczyły filmowi gotowych obrazów.
Sceny, których w Ewangeliach nie ma:
Szatan w Getsemani. Androgyniczna postać w kapturze podchodzi do modlącego się Jeszui, a spod jej płaszcza wypełza wąż, którego Jeszua depcze. To obraz zbudowany na Księdze Rodzaju, ale w opisie Getsemani nic takiego nie występuje.
Demoniczne niemowlę. W czasie biczowania szatan trzyma na rękach zdeformowane dziecko. Gibson tłumaczył ten obraz jako zło zniekształcające to, co dobre — czyli macierzyństwo. Jest to autorska metafora, nie tekst.
Weronika. Kobieta ocierająca chustą twarz Jeszui na drodze krzyżowej nie pojawia się w żadnej Ewangelii. Postać wyrasta z późnej tradycji zachodniej i z wizji Emmerich, gdzie jest mocno wyeksponowana. Na drodze krzyżowej w tekście kobiety owszem są — ale scena wygląda inaczej i pada w niej coś zupełnie innego:
A gdy go prowadzili, zatrzymali niejakiego Szymona z Cyreny, który szedł z pola, i włożyli na niego krzyż, aby go niósł za Jezusem. I szło za nim wielkie mnóstwo ludzi i kobiet, które płakały nad nim i zawodziły. Ale Jezus zwrócił się do nich i powiedział: Córki Jerozolimy, nie płaczcie nade mną, ale raczej płaczcie nad sobą i nad waszymi dziećmi. Oto bowiem idą dni, kiedy będą mówić: Błogosławione niepłodne, łona, które nie rodziły, i piersi, które nie karmiły. Wtedy zaczną mówić do gór: Padnijcie na nas! A do pagórków: Przykryjcie nas! Bo jeśli na zielonym drzewie tak się dzieje, cóż będzie na suchym?
Łk 23,26-31
Demony dręczące Judasza po zdradzie, zrzucenie związanego Jeszui z mostu przez żołnierzy w drodze z Getsemani oraz wielokrotne upadki pod krzyżem to również materiał spoza Ewangelii — częściowo z drogi krzyżowej jako nabożeństwa, częściowo z wyobraźni scenarzystów.
Osobna sprawa to skala okrucieństwa. Ewangeliści relacjonują biczowanie i ukrzyżowanie jednym zdaniem, bez opisu ran. Film rozciąga te sceny na dziesiątki minut. To nie jest przekłamanie faktu — to przesunięcie akcentu, i warto mieć świadomość, że jest to decyzja reżysera, a nie proporcja tekstu.
Dla kogo i na co uważać
To film o ogromnej sile oddziaływania i dla wielu ludzi był wstrząsem, który skierował ich do Biblii. Jednocześnie jest to najbardziej „dopisana” z popularnych ekranizacji męki — przy czym dopiski mają konkretne, dające się wskazać źródło pozabiblijne. Nie są wymysłem znikąd, ale nie są też Pismem.
Praktyczna rada: przed obejrzeniem albo zaraz po nim przeczytać rozdziały 26–27 Mateusza i 18–19 Jana. Kontrast jest pouczający — nie dlatego, że film „kłamie”, ale dlatego, że pokazuje, jak wiele w naszym wyobrażeniu męki pochodzi z obrazów, a nie z tekstu. Film jest bardzo drastyczny i nie nadaje się dla dzieci.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Maria · Maria Magdalena · Weronika — znaczenie imienia
