Samson to sędzia Izraela z pokolenia Dana, który żył w czasach, gdy Izraelem rządzili Filistyni, i przez dwadzieścia lat „sądził Izraela” (Sdz 15,20). Biblia opisuje go w Księdze Sędziów (rozdziały 13–16) jako nazirejczyka od łona matki, obdarzonego przez Ducha Jahwe (PANA) niezwykłą siłą, a zarazem człowieka porywczego i mściwego, który łamał własny ślub i zginął, waląc na siebie i Filistynów świątynię Dagona w Gazie.
W skrócie
- Rodzina: syn Manoacha z Sorea, z pokolenia Dana; matka, której imienia tekst nie podaje, była niepłodna (Sdz 13,2).
- Okres: epoka sędziów, czterdzieści lat panowania Filistynów nad Izraelem (Sdz 13,1). Lata panowania nie są podane w kalendarzu; zwykle umieszcza się je w przybliżeniu w XI wieku p.n.e.
- Ślub: nazirejczyk „dla Boga już od łona aż do dnia swojej śmierci” (Sdz 13,7) — zob. nazireat w Biblii.
- Najważniejsze wydarzenia: lew rozdarty w winnicach Timny (Sdz 14,5-6), zagadka na weselu (Sdz 14,12-18), lisy z pochodniami (Sdz 15,4-5), oślą szczęka w Lechi (Sdz 15,15), bramy Gazy (Sdz 16,3), Dalila (Sdz 16,4-21), śmierć w świątyni Dagona (Sdz 16,23-30).
- Sędziowanie: dwadzieścia lat (Sdz 15,20; 16,31).
- Pochówek: między Sorea a Esztaol, w grobie ojca (Sdz 16,31).
- Gdzie występuje: w Księdze Sędziów 13–16 oraz w Hbr 11,32, na liście bohaterów wiary.
Czasy Filistynów i zapowiedź narodzin (Sdz 13)
Opowieść zaczyna się od zwykłej w Księdze Sędziów formuły: synowie Izraela znowu czynią zło, a Jahwe wydaje ich w ręce Filistynów na czterdzieści lat (Sdz 13,1). Tym razem nie słychać jednak, żeby Izrael wołał o ratunek. Filistyni, lud przybyły z obszaru Morza Egejskiego (zob. wpis Filistyni jako Ludy Morza), zajmowali nizinę nadmorską z miastami Gaza, Aszkelon, Aszdod, Ekron i Gat. Pokolenie Dana mieszkało tuż obok nich, na stokach gór nad doliną Sorek.
W Sorea mieszka Manoach, którego żona jest niepłodna. Ukazuje się jej Anioł Jahwe i zapowiada syna. Nakaz jest dwojaki. Matka ma się wystrzegać wina, mocnego napoju i wszystkiego, co nieczyste, a dziecko ma być nazirejczykiem od łona: „brzytwa nie dotknie jego głowy” (Sdz 13,5). Zadanie zostaje określone skromnie: „zacznie on wybawiać Izraela z rąk Filistynów” (Sdz 13,5). Ostatecznie panowanie Filistynów złamią dopiero Samuel, Saul i Dawid.
Manoach prosi o powtórne odwiedziny i chce się dowiedzieć, jak wychowywać dziecko. Anioł powtarza nakazy, odmawia podania imienia i wstępuje w płomień ofiary (Sdz 13,8-20). Manoach boi się, że umrą, bo widzieli Boga; trzeźwo odpowiada mu żona: gdyby Jahwe chciał ich zabić, nie przyjąłby ofiary (Sdz 13,22-23). Rozdział kończy się narodzinami. Chłopiec dostaje imię Samson, rośnie, Jahwe mu błogosławi, a „Duch Pana zaczął go pobudzać” w obozie Dan (Sdz 13,24-25). Imię zwykle łączy się z hebrajskim słowem szemesz, słońce (nieopodal Sorea leżało Bet-Szemesz, czyli dom słońca) — szczegóły podaje wpis o znaczeniu imienia Samson.
Nazirejczyk od łona — co oznaczał ślub (Lb 6,1-21)
Prawo o nazireacie w Księdze Liczb dotyczy ślubu, który mężczyzna albo kobieta składa dobrowolnie na określony czas. Ma trzy części. Nazirejczyk nie pije wina ani mocnego napoju i nie je „niczego, co pochodzi z winorośli, od ziarenka aż do łupiny” (Lb 6,4). Brzytwa nie dotyka jego głowy, dopóki nie wypełni się czas ślubu (Lb 6,5). Nie zbliża się do umarłego, nawet przy śmierci ojca czy matki (Lb 6,6-7). Gdy ktoś umrze nagle przy nim, nazirejczyk goli głowę i zaczyna ślub od nowa (Lb 6,9-12).
Przez wszystkie dni ślubu swego oddzielenia brzytwa nie dotknie jego głowy. Dopóki nie wypełni się czas, na który poświęcił się Panu, będzie święty i zapuści włosy na swojej głowie. Nie zbliży się do umarłego przez cały okres swego oddzielenia dla Pana.
Lb 6,5-6 (UBG)
Przypadek Samsona różni się od zwykłego ślubu w dwóch punktach. Nie on złożył ślub, tylko Bóg przeznaczył go do niego przed urodzeniem. I nie był to ślub czasowy, lecz na całe życie. Podobnie Anna obiecała, że brzytwa nie dotknie głowy Samuela (1 Sm 1,11), a o Janie Chrzcicielu anioł zapowiada, że nie będzie pił wina ani mocnego napoju (Łk 1,15). Jak zauważa wpis o nazireacie, Pismo nie tłumaczy, jak u Samsona pogodzić dożywotni nazireat z przepisami o oczyszczeniu z Lb 6. Opowieść każe za to obserwować, co Samson robi z każdym z trzech zakazów.
Kobieta z Timny i lew (Sdz 14,1-9)
W Timnie Samson widzi Filistynkę i żąda od rodziców, żeby mu ją wzięli za żonę. Ojciec i matka protestują: czy nie ma kobiety wśród ich własnego ludu, że trzeba brać z „nieobrzezanych Filistynów”? Samson ucina: „Weźcie mi tę, bo spodobała się moim oczom” (Sdz 14,3). W hebrajskim pada tu wyrażenie, które przy końcu księgi stanie się refrenem całej epoki: każdy czynił to, „co było słuszne w jego oczach” (Sdz 17,6; 21,25). Narrator dodaje jednak, że rodzice „nie wiedzieli, że to wyszło od Pana”, bo Jahwe szukał sposobności przeciwko Filistynom (Sdz 14,4). Bóg posługuje się wyborem Samsona, ale tekst nie mówi, że ten wybór pochwala.
W drodze, w winnicach Timny — miejscu dziwnym dla nazirejczyka — wybiega na niego młody lew. „Duch Pana zawładnął nim” i Samson rozdziera lwa gołymi rękami (Sdz 14,6). Rodzicom nic nie mówi. Kiedy po kilku dniach wraca tą samą drogą, zbacza, żeby obejrzeć padlinę, znajduje w niej rój pszczół i miód, wyjmuje go rękami, je i częstuje ojca i matkę — znowu nie mówiąc, skąd go ma (Sdz 14,8-9). Zakaz z Lb 6,6 dotyczy wprawdzie zwłok człowieka, ale lew należy do zwierząt chodzących na łapach, o których Prawo mówi: „Kto dotknie ich padliny, będzie nieczysty” (Kpł 11,27; zob. prawo dietetyczne). Samson nie tylko dotyka padliny, ale karmi z niej rodziców, nieświadomych, czego dotykają.
Wesele i zagadka (Sdz 14,10-20)
Samson urządza w Timnie siedmiodniowe wesele, „Tak bowiem zwykli czynić młodzieńcy” (Sdz 14,10). Hebrajskie słowo oznaczające taką ucztę wiąże się z piciem; tekst nie mówi jednak wprost, że Samson pił wino, i nie należy tego dopowiadać. Filistyni przydzielają mu trzydziestu towarzyszy. Samson zadaje im zagadkę o stawkę trzydziestu prześcieradeł i trzydziestu szat: „Z pożerającego wyszedł pokarm, a z mocnego wyszła słodycz” (Sdz 14,14). Odpowiedź zna tylko on, bo tylko on wie o lwie i miodzie.
Goście grożą żonie Samsona, że spalą ją i dom jej ojca. Ta płacze przez całe wesele, aż mąż ustępuje i zdradza rozwiązanie. Gdy towarzysze odpowiadają „Cóż słodszego nad miód, a co mocniejszego nad lwa?”, Samson rzuca obelgę o oraniu jego jałowicą (Sdz 14,18). Potem zstępuje na niego Duch Jahwe; idzie do Aszkelonu, zabija trzydziestu mężczyzn i oddaje ich szaty jako zapłatę (Sdz 14,19). Zdejmowanie szat z zabitych to drugi kontakt nazirejczyka z martwymi — tym razem z ludźmi, czyli wprost z tym, czego zakazuje Lb 6,6. O samym mieście pisze wpis Aszkelon — cmentarzysko filistyńskie i badanie DNA. Rozgniewany Samson wraca do ojca, a żonę oddaje się jego drużbie.
Lisy, zemsta i oślą szczęka (Sdz 15)
W czasie żniw Samson przychodzi z koźlątkiem do żony i dowiaduje się, że ojciec dał ją innemu. Zapowiada, że teraz będzie „bez winy wobec Filistynów”, łapie trzysta lisów, wiąże je parami za ogony z pochodnią pośrodku i puszcza na pola. Płoną stogi, zboże i winnice z oliwkami (Sdz 15,4-5). Filistyni odpowiadają spaleniem kobiety i jej ojca. Samson odpowiada rzezią i zamieszkuje na szczycie skały Etam (Sdz 15,8). Powstaje spirala zemsty, którą sam Samson streszcza zdaniem: „Jak oni mi uczynili, tak ja im uczyniłem” (Sdz 15,11).
Gdy Filistyni wkraczają do Judy, trzy tysiące mężczyzn z Judy idzie nie walczyć z nimi, lecz związać Samsona i go wydać. „Czy nie wiesz, że Filistyni panują nad nami?” — pytają (Sdz 15,11). Lud pogodził się z niewolą i uważa wybawiciela za kłopot. W Lechi Duch Jahwe znowu zawładnął Samsonem: nowe powrozy pękają jak spalone nici, a on chwyta „świeżą oślą szczękę” i zabija nią tysiąc mężczyzn (Sdz 15,14-15). Świeża szczęka pochodziła z niedawno padłego zwierzęcia — kolejny raz Samson bierze do ręki kawałek trupa.
Po zwycięstwie przychodzi pragnienie. Samson po raz pierwszy w opowieści zwraca się do Jahwe: przypomina, że to On dał wybawienie przez rękę swego sługi, i pyta, czy ma teraz umrzeć z pragnienia. Bóg rozszczepia skałę i wypływa woda; źródło dostaje nazwę En-Hakkore (Sdz 15,18-19). Rozdział kończy się zdaniem: „sądził Izraela za dni Filistynów przez dwadzieścia lat” (Sdz 15,20). Panowania Filistynów to sędziowanie nie skończyło.
Bramy Gazy (Sdz 16,1-3)
W filistyńskiej Gazie Samson idzie do nierządnicy. Mieszkańcy czekają w bramie do rana, żeby go zabić. On wstaje o północy, wyrywa wrota miejskie razem ze słupami i zasuwą i wynosi je na szczyt góry naprzeciw Hebronu (Sdz 16,3). Tekst nie mówi, jak daleko: może chodzić o wzgórze pod samym Hebronem, kilkadziesiąt kilometrów od Gazy i wysoko w górach Judy, albo o wzniesienie bliżej Gazy, zwrócone w stronę Hebronu. Scena jest jedną z tych, które przedstawiono później na mozaikach synagogi w Huqoq.
Dalila i ogolona głowa (Sdz 16,4-21)
W dolinie Sorek Samson zakochuje się w Dalili. Tekst nie mówi, z jakiego była ludu. Książęta filistyńscy obiecują jej każdy po tysiąc sto srebrników, jeśli wyciągnie od niego, „w czym tkwi jego wielka siła” (Sdz 16,5). Trzy razy Samson kłamie: świeże witki, nowe powrozy, siedem pasm włosów wplecionych w osnowę. Trzy razy Dalila woła „Filistyni nad tobą, Samsonie!” i trzy razy Samson zrywa więzy. Gra się powtarza, a on nie wyciąga wniosków, choć za trzecim razem pozwala już dotknąć swoich włosów.
Za czwartym razem, zmęczony naleganiem „na śmierć”, otwiera przed nią całe serce: „Brzytwa nigdy nie dotknęła mojej głowy, bo jestem nazirejczykiem dla Boga już z łona mojej matki” (Sdz 16,17). Dalila wzywa książąt, usypia go na kolanach i każe zgolić siedem pasm jego głowy.
I powiedziała: Filistyni nad tobą, Samsonie! A gdy się obudził ze snu, powiedział: Wyjdę jak poprzednio i otrząsnę się. Lecz nie wiedział, że Pan odstąpił od niego. Wtedy Filistyni pojmali go, wyłupili mu oczy i zaprowadzili do Gazy, a tam związali go dwoma spiżowymi łańcuchami i musiał mleć w domu więźniów.
Sdz 16,20-21 (UBG)
Filistyni wyłupiają mu oczy, wiążą spiżowymi łańcuchami i każą mleć w więzieniu w Gazie. Człowiek, który wybierał kobiety według tego, co podobało się jego oczom, traci oczy. Jak film połączył Dalilę z młodszą siostrą kobiety z Timny (Sdz 15,2), pokazuje wpis Samson i Dalila (1949).
Siła a włosy — co mówi tekst
Popularne streszczenia mówią, że siła Samsona była we włosach. Tekst jest ostrożniejszy. Za każdym razem, gdy Samson dokonuje czynu ponad ludzkie siły, narrator przypisuje to Duchowi Jahwe, który „zawładnął nim” albo „zstąpił na niego” (Sdz 14,6.19; 15,14). Duch Jahwe to tu moc samego Boga działająca przez człowieka, a nie talizman — szerzej pisze o tym artykuł Kim jest Duch Święty według Biblii?. Po ogoleniu narrator nie pisze, że włosy przestały działać, tylko: „nie wiedział, że Pan odstąpił od niego”.
Włosy były znakiem ślubu. Zakaz zbliżania się do zmarłych Samson lekceważył od dawna, a w winnicach i na weselu był blisko zakazanego wina — mimo to Bóg nadal przez niego działał. Nietknięte brzytwą włosy były ostatnim znakiem ślubu, którego dotąd nie naruszył, i zdradził go sam, wyjawiając sprawę Dalili. Kiedy włosy odrastają w więzieniu (Sdz 16,22), tekst nie mówi, że wraca z nimi siła. O siłę Samson prosi dopiero w modlitwie.
Śmierć w świątyni Dagona (Sdz 16,22-31)
Książęta filistyńscy zbierają się, żeby złożyć ofiarę Dagonowi i świętować: „Nasz bóg wydał w nasze ręce Samsona, naszego wroga” (Sdz 16,23). Ślepego więźnia przyprowadzają, żeby ich zabawiał, i stawiają między dwiema kolumnami. Na dachu przygląda się około trzech tysięcy mężczyzn i kobiet. Chłopiec prowadzi Samsona do kolumn, na których stoi dom.
Wówczas Samson wezwał Pana i powiedział: Panie Boże, wspomnij na mnie, proszę, i wzmocnij mnie tylko ten jeden raz, Boże, abym mógł się zemścić już na Filistynach za dwoje moich oczu. Ujął więc Samson obie środkowe kolumny, na których stał dom i o które się wsparł, jedną swoją prawą ręką, a drugą swoją lewą ręką. Potem Samson powiedział: Niech umrę z Filistynami. A gdy się o nie mocno oparł, dom upadł na książąt i na cały lud, który w nim był. A martwych, których zabił przy swojej śmierci, było więcej niż tych, których zabił za swego życia.
Sdz 16,28-30 (UBG)
Ostatnia modlitwa Samsona nie jest wzniosła: prosi o siłę, żeby pomścić „dwoje moich oczu”. Tekst nie poprawia jej motywu, ale zapisuje, że Bóg wysłuchał. Archeologia pokazała, że filistyńskie świątynie z Tell Kasile i z Gat miały dach wsparty na dwóch bliskich sobie środkowych słupach — opisuje to wpis Filistyńskie świątynie i śmierć Samsona. Bracia i rodzina zabierają ciało i chowają je w grobie Manoacha między Sorea a Esztaol (Sdz 16,31). Tam opowieść zostawia Samsona, śpiącego z ojcem w grobie.
Jak ocenić Samsona
Księga Sędziów nie wybiela swojego bohatera. Samson wybiera kobiety według tego, co mu się podoba, zataja przed rodzicami nieczystość, zabija, żeby zapłacić dług z zakładu, odpowiada zemstą na zemstę, idzie do nierządnicy, kłamie i zdradza znak swojego poświęcenia. Do Boga zwraca się w opowieści tylko dwa razy i za każdym razem we własnej sprawie: z pragnienia i dla zemsty za oczy.
Zarazem Bóg działa przez niego od początku do końca. Duch Jahwe pobudza go od młodości, a ostatnia modlitwa zostaje wysłuchana. Samson nie jest wzorem moralnym; można go za to czytać jako obraz całego Izraela tamtego czasu: ludu wybranego, przeznaczonego dla Boga od narodzin, który łamie przymierze, szuka obcych bogów i jest ratowany mimo siebie. Jak wygląda ta epoka w szerszym planie, pokazują biografie innych sędziów, m.in. Debory, Gedeona i Jeftego, a także Samuela, który zamyka epokę sędziów.
Samson w Nowym Testamencie (Hbr 11,32)
Nowy Testament wspomina Samsona raz, w Liście do Hebrajczyków. Autor wylicza: „Gedeonie, Baraku, Samsonie, Jeftem, Dawidzie, Samuelu i o prorokach” (Hbr 11,32) i dodaje, że przez wiarę „umocnieni powstawali z niemocy” (Hbr 11,34). Lista nie jest katalogiem świętych bez skazy — Gedeon zrobił efod, który stał się pułapką, Jefte złożył straszny ślub, a Samson żył tak, jak opisano. Wspólne jest to, że w decydującej chwili ufali Bogu. Cały rozdział omawia wpis Hebrajczyków 11 — bohaterowie wiary.
Czego nie wiemy
- Daty. Tekst nie podaje roku ani panowania, z którym można by zsynchronizować życie Samsona. Umieszczenie go w XI wieku p.n.e. jest przybliżeniem; nie wiadomo też, czy dwadzieścia lat jego sędziowania pokrywa się w całości z czterdziestoma latami ucisku.
- Imię matki. Księga go nie podaje. Późniejsze tradycje żydowskie nadawały jej imię, ale to legenda.
- Wygląd i wzrost. Tekst nigdzie nie mówi, że Samson był olbrzymem albo wyróżniał się budową. Jego siła jest przypisywana Duchowi Jahwe, nie mięśniom. Obraz osiłka pochodzi ze sztuki.
- Czy pił wino. Wesele i winnice Timny sugerują pokusę, ale tekst nie mówi, że Samson złamał zakaz wina.
- Gdzie stała świątynia. Świątyni Dagona w Gazie nie odkopano. Znaleziska z Tell Kasile i z Gat pokazują tylko, że opis konstrukcji jest wiarygodny.
